قازاقستاننىڭ «قۇرمەتتى تەمىرجولشىسى», اكادەميك امانگەلدى وماروۆ – قازاق تەمىر جول ءىسىنىڭ قازانىندا قايناپ, شارىعىندا شىڭدالعان مايتالمان مامان.
ومىرلىك تاجىريبەسىن بولاشاق تەمىرجولشىلاردى تاربيەلەۋگە باعىتتاعان عالىم تۇركسىب تەمىرجول جەلىسىن سالعان ايگىلى تەمىرجولشى, العاشقى قازاق تەمىر جول عالىمى جۇماعالي وماروۆتىڭ ۇلى ەكەنىن ەسكەرسەك, اتا كاسىپتىڭ ارقاۋىن ۇزبەگەن ازاماتتىڭ قازاق تەمىر جولىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى تۋرالى ايتارى كوپ.
– امانگەلدى جۇماعالي ۇلى, ءومىر وتكەلدەرىڭىزگە كوز جىبەرسەك توسىن سىيى كوپ تاعدىر ءسىزدىڭ ماڭدايىڭىزعا تەمىر جول سالاسىندا تاباندى ەڭبەك ەتۋدى جازىپتى. اكەڭىز جۇماعالي وماروۆتىڭ قازاق دالاسىنا جاڭالىق بولىپ كەلگەن تۇركسىب تەمىر جولىندا قولتاڭباسى قالعانىن بىلەمىز. اكەڭىزدىڭ سونداعى ەستەلىكتەرى ەسىڭىزدە بولار؟
– ءار ادامنىڭ ءومىرى – ۇلكەن ساپار. شۇباتىلعان تەمىر جولدارداي تاعدىر جولى پەندە بالاسىن سان ارناعا سالادى. ءوزىڭىز ايتىپ وتكەندەي, اكەم جۇماعالي وماروۆ دالا ءتوسىن تىلگىلەپ, قازاق جەرىنە ايتۋلى جاڭالىق الا كەلگەن تۇركسىب تەمىر جولىنىڭ قۇرىلىسىنا بار قاجىر-قايراتىن جۇمسادى. قاتارداعى قارا جۇمىسشىدان باستاپ, جەر قازۋشى, بريگادير, مەحانيك سەكىلدى سان ىستە العى شەپتەن كورىنىپ اتالعان قۇرىلىس جوباسىن باسقارۋعا دەيىن كوتەرىلىپتى. ەڭ باستىسى, بۇل جاۋاپتى مىندەتكە كەزدەيسوق ەمەس, ءوزىنىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا ساتى-ساتىمەن جوعارىلاپ جەتكەن. باستاپقىدا وسى سالاداعى ارنايى ءبىلىمى بولماسا دا, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىمەن, تاباندىلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپتى. جادى مىقتى ادام بولاتىن. تەمىر جولدىڭ قىر-سىرىن جەتىك بىلەتىن. بىردە ماعان ءوز اۋزىمەن ايتقانى بار. تۇركسىبكە باسشىلىققا تاعايىنداردا اڭ-تاڭ بولىپ «يا جە پيسات نە ۋمەيۋ» دەگەن كورىنەدى. سويتسە, تاعايىنداۋشى تاراپ: «زا تو تى حوروشو گوۆوريش» دەپ قوياردا-قويماي وسى قىزمەتكە بەكىتىپتى.
ماسكەۋدەن كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىن ينجەنەر جىگىتتەر «ارنايى ديپلومى بولماسا دا, مۇنداعى ءار ءىستى جەتىك بىلەتىن, ۇجىمدى باسقارۋعا لايىق ءبىر ازامات بار», دەپ اكەمدى مەڭزەپ باسشىلارعا قۇلاققاعىس ەتكەن كورىنەدى. پاروۆوزدى قىستىڭ كوزى قىراۋدا قاتىرماي الىپ ءجۇرۋ, جولداردى دۇرىس باعىتتاۋ, تەمىر جولدىڭ باسقا دا تولىپ جاتقان قىرۋار شارۋاسىن شاشاۋ شىعارماي ورىنداۋ اكەمە قيىن بولماپتى. ويتكەنى ول كىسى ىسىنە جان-تانىمەن بەرىلگەن ادام ەدى. كەيىننەن وسى سالاداعى ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, تەمىر جول سالاسىنداعى قازاقتان شىققان تۇڭعىش عالىمداردىڭ بىرىنە اينالدى. قاراپايىم جۇمىسشىدان تەمىر جول باستىعىنا دەيىن جەتكەن العاشقى قازاق رەتىندە تاريحتا قالدى.
باسقا باۋىرلارىم ومىرلىك ارناسىن باسقا ماماندىقتان تاپتى. اكەمنىڭ نۇسقاۋىمەن مەنىڭ تاڭداۋىم تەمىر جولعا ءتۇستى. اتا-انام قىزمەت بابى بويىنشا قونىس تەپكەن ستانسالار مەن قالالارداعى تەمىر جول مەكتەپتەرىندە وقىپ, ءبىلىم الدىم, بالقاش قالاسى اباي اتىنداعى №2 ورتا مەكتەپتى ءبىتىردىم. 1960 جىلى ءنوۆوسىبىر تەمىر جول كولىگى ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىنا وقۋعا قابىلداندىم. نوۆوسىبىردەگى ينستيتۋتتىڭ رەكتورى دا زامانىندا تۇركسىبتە جۇمىس ىستەگەن نيكولاي كانداكوۆ دەگەن كىسى بولاتىن. سول كىسىنىڭ بىردە ماعان قاراپ تۇرىپ: «پاپا نا منوگو تالانتليۆىي, چەم تى» دەپ ايتقانى بار. وسى ءسوز اكەمدى ماقتان تۇتۋىما سەرپىن سىيلاسا, ەكىنشى جاعىنان ءوزىمنىڭ دە كاسىبي بىلىكتى مامان بولۋىما جىگەر بەردى. وسىلايشا, كەشەگى كوشپەلىلەر ناعىز تەمىر جول ماماندارى, ينجەنەرلەرى بولىپ شىعا كەلدى. اكەلەرىمىزدىڭ قولىمەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ اڭىزعا اينالعان تەمىر جولى سالىندى. سولاردىڭ تاجىريبەسى, شەبەرلىك پەن داعدىسى ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ, تەمىر جول قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرتۇتاس اۋلەت قالىپتاستى. سونىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ وتباسىمىز ەدى.
– ءنوۆوسىبىر تەمىر جول كولىك ينجەنەرى ينستيتۋتىنىڭ (سگۋپس) تەمىر جول قۇرىلىسى, جول جانە جول شارۋاشىلىعى فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ ەلگە كەلىپ قىزمەتكە ارالاستىڭىز. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن شارلادىڭىز دەۋگە بولادى. وسىناۋ بەدەرلى جىلدار بەلەسىندە قازاق تەمىر جولىندا قانداي ەلەۋلى جاڭالىقتار بولدى؟
– ينجەنەر-مامان بولىپ قالىپتاسۋىما ۇستازدارىمنىڭ سەپتىگى كوپ ءتيدى. ول كەزدەگى ستۋدەنتتەر وندىرىستىك تاجىريبەنىڭ نەگىزىمەن بايلانىستىرىپ ديپلوم جۇمىسىن جازاتىن. مىنە, سول التى ايعا سوزىلعان تاجىريبەنى يركۋتسك وبلىسىنداعى زيما دەگەن ستانسادا وتكىزدىم. قىسى 40 گرادۋس س-دەن تومەن تۇسەتىن ءنوۆوسىبىر قالاسىندا اپتا بويى قار جاۋىپ جاتسا دا, قالىڭ قار استىنان جول تازارتىلىپ, ء«ترانسسىبىر ماگيسترالى» تىنباي جۇمىس ىستەيتىن. 1966 جىلى اتالعان ينستيتۋتتى ءتامامداپ جولدامامەن «قازاق تەمىر جولى» بويىنداعى ارىس ستانساسىندا بريگادير, كەيىن اعا ماستەر بولىپ ەڭبەك جولىن باستادىم. بۇل مەن ءۇشىن قىزىعى مەن قيىندىعى قاتار جۇرەتىن كاسىبي ماماندىعىمنىڭ العاشقى قادامدارى بولاتىن. وسىدان سوڭ اۋىر وندىرىسپەن بايلانىستى قاراعاندى جول ديستانتسياسىنا قىزمەتكە اۋىستىم. اۋەلى اعا جول ماستەرى بولىپ, كەيىننەن ديستانتسياعا باس ينجەنەرلىككە تاعايىندالدىم. ال 1971 جىلى بالقاشتىڭ جول ديستانتسياسىنىڭ باسقارماسىن باسقارىپ, 1972 جىلى قاراعاندى جول ديستانتسياسىنا باسشىلىق قىزمەتكە كەلدىم. وسى كەزدە «قاراعاندى-سورتيروۆوچنايا» ستانساسىن جاڭارتۋ, كومىر تيەلگەن جۇك ۆاگوندارىنىڭ قۇرامىن تەجەمەي, ءترانزيتتى جۇك كولىگىن تەز ارادا وتكىزۋ ماسەلەلەرىن وڭتايلى شەشۋگە كۇش سالدىق. ءبىزدىڭ ۇجىم بىرلەستىگى «سوتسياليستىك جارىستىڭ» الدىڭعى ورنىنا شىعىپ, قول جەتكەن مەجەنى ۇستاپ تۇرۋدىڭ ءوزى قالىپتى جاعدايعا اينالدى.
1977 جىلى ماعان زور سەنىم ارتىلدى. قاراعاندى تەمىر جول بولىمشەسىندە جاڭادان ەكىنشى جول سالىندى. قاراعاندى-جارىق-مويىنتى ارالىعىن تولىق ەلەكترلەندىرۋ ءىسىن قولعا الدىق. بۇل ۇلكەن جۇمىس ەدى. تەمىر جول سالاسىنداعى جۇمىستىڭ بارلىق سۇزگى-ەلەك سىناعىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, مول تاجىريبە جيناقتاپ 1983 جىلى الماتى جول ماگيسترالى باسقارماسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالدىم. بۇل شويىن جولدىڭ استىنداعى شپالداردى تەمىربەتوندارعا, تۇتاس رەلستەرگە پويىزداردى توقتاتپاي اۋىستىرعان كەزەڭ بولاتىن. 1988-1990 جىلدارى اقتوعاي-دوستىق-الاشاڭقاي حالىقارالىق تەمىر جول ماگيسترالىن جاڭارتىپ جوندەۋدى جوبالاۋعا قال-قادىرىمىزشە ۇلەس قوستىق. وسى حالىقارالىق قاتىناس ماگيسترالىن 1991 جىلى قابىلداعاندا الماتى تەمىر جولىنىڭ باسقارما باستىعى قىزمەتىنە بەكىتىلگەن ەدىم. ەكى ەل اراسىنداعى العاشقى جۇك تاسىمالداۋ پويىزى 1991 جىلى 20 شىلدەدە جولعا شىقتى. ال 1992 جىلدىڭ 20 ماۋسىمىندا ىسكە قوسىلعان الماتى-ءۇرىمشى جولاۋشىلار پويىزى ەكى ەلدە قالعان تۋىس-باۋىردى قايتا قاۋىشتىرعان تاريحي ساتكە كوپىر بولىپ ەدى. سودان بەرى جاپونيا, كورەيا, ۆەتنام, سينگاپۋر ەلدەرىنەن سان الۋان جۇك تاسىمالدانىپ, ميلليونداعان ادام وسى يگىلىكتى ساتىمەن پايدالانۋدا. قازاقستاننىڭ حالىق شارۋاشىلىعىن كوتەرۋدە شويىن جولدىڭ اتقارعان ءرولى اۋقىمدى. وسىناۋ جىلدار ىشىندە ستانسالاردا كوپتەگەن تۇرمىستىق ءۇي, مەكتەپ پەن بالاباقشا بوي كوتەردى. اعادىر, جارىق, بالقاش, ساياق, اقتوعاي, شەڭگەلدى جانە دوستىق كەنتىن اۋىزسۋمەن قامتۋعا وراي مىڭداعان شاقىرىم سۋ قۇبىرىن جاڭا جۇيەگە كەلتىرۋگە دە شاما-شارقىمىزشا اتسالىستىق.
– تەمىر جول ءىسىن عىلىمي نەگىزدە زەرتتەگەن بىرقاتار ەڭبەكتەرىڭىز بولاشاق ماماندار ءۇشىن تەمىرقازىق بولدى دەسەك ارتىق ايتپاعان بولارمىز. جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا كاسىبي تەمىرجولشىلار دايارلايتىن وقۋ ورنىن اشۋىڭىزعا نە تۇرتكى بولدى؟
– ەلىمىزدە تەمىرجولشى مامانداردىڭ جەتىسپەيتىندىگىن باعامداپ, 2000 جىلى قازاق قاتىناس جولدارى ۋنيۆەرسيتەتىن (ققجۋ) اشتىم. زامان تالابىنا بايلانىستى بۇل جوعارى وقۋ ورنىن جەكەمەنشىك تۇردە قۇرۋعا تۋرا كەلدى. ەڭبەگىمىز زايا كەتكەن جوق دەپ ويلايمىن. ۋنيۆەرسيتەت – كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا كاسىپورىندارى مەن ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىنا قاجەتتى تالاپقا ساي مامان دايارلاپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەت كەشەنىنىڭ زەرتحانالىق جابدىعىنىڭ قىزمەتىندە: «ستانسا كەزەكشىسى»; «پويىز ديسپەتچەرى»; «سۇرىپتاۋ ستانساسى»; «تۇراقتى توكتىڭ رەلستىك تىزبەكتەرىن زەرتتەۋ»; «رەلستىك تىزبەكتەردىڭ جۇمىس ءتارتىبىن ەسەپتەۋ»; «باعدارشام ارەكەتىنىڭ پرين-تسيپتەرى مەن قۇرىلعىلارىن زەرتتەۋ»; «تۇزەتكىشتەردى ەكسپەريمەنتالدى زەرتتەۋ»; «امپليتۋدتى دەتەكتورىن زەرتتەۋ»; «قتج زەرتتەۋ»; «بايلانىستىڭ ساندىق جۇيەسى»; «سيگنال سپەكترلەرىن زەرتتەۋ» تۋرالى تولىق كولەمدەگى وقۋ باعدارلاماسىن قامتيتىن جانە باسقا دا كوپتەگەن زەرتحانا بار. سونداي-اق وقۋ مەن عىلىمعا, مادەنيەتكە جانە سپورتقا قاجەتتى بارلىق جاعداي جاسالعان. جيىرما ءبىر جىلدا بىلىكتى ينجەنەرلەردىڭ قانشاما شوعىرى قاناتتانىپ, تەمىر جول بويىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. جاس عالىمدار عىلىمي ىزدەنىسپەن اينالىسىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى ەل يگىلىگى ءۇشىن اتقارىلعان جۇمىستار. قانشاما قاراگوز اۋىل بالالارى تەمىرجولشى ماماندىعىنا ماشىقتانىپ, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ەڭبەككە ارالاسىپ ءجۇر.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ مەرەيلى 30 جىلدىعىنىڭ قارساڭىندا تۇرمىز. ارداگەر تەمىرجولشى رەتىندە, ۇستاز-عالىم رەتىندە قازاق تەمىر جولىنىڭ بۇگىنگى بەت-بەينەسىنە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟ نەدەن وزدىق, نەدەن كەيىن قالدىق؟
– تاۋبە, دەپ ايتۋىمىز كەرەك. وتىز جىلدا تەمىر جولدىڭ تالاي جوعى تۇگەندەلدى. تەحنيكالىق الەۋەتىمىز جاڭا زامان تالابىنان قالىسپاي كەلەدى. تىڭ تەحنولوگيالار قولدانىسقا ەندى. بۇرىن ماسكەۋ نە بەرسە, سونى الاتىنبىز. قازىر ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتتى, قاجەتتىنىڭ ءبارىن ساتىپ الاتىن قاۋقارىمىز بار. ەلەكترمەن جابدىقتاۋ قانداي, ەلەكتروۆوزداردىڭ جىلدامدىعى قانداي, مۇنىڭ ءبارى جەتىستىك دەمەي نە دەيمىز؟ تەمىر جول بويىندا قولىمىزعا تەك كۇرەك پەن لوم ۇستاپ جۇمىس ىستەگەن كۇندەر دە بولعان. مۇنىڭ ءبارى ارتتا قالدى. سۇرانىسقا ساي ماماندار بار. قازاقستان تەمىر جولىن كاسىبي بىلىگى جوعارى ازاماتتاردىڭ بۋىنى باسقارىپ كەلەدى. بارىس-كەلىس پەن الىس-بەرىس قارقىن الدى. الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن ەكونوميكالىق بايلانىسىمىز نىعايعان بولسا, بۇل رەتتە تەمىر جولدىڭ ءرولى زور. ىزدەسەك, كەمشىلىك قاي كەزدە دە تابىلادى. جۇيەلى جۇمىستى تۇرتپەكتەمەي, كەرىسىنشە دەمەپ, جاندانۋىنا جاعداي جاساۋىمىز, نيەتتەس, تىلەكتەس بولۋىمىز كەرەك. جولساپارعا شىقپايتىن جان جوق. تىرشىلىكتىڭ ءوزى ساپارلاردان تۇرادى. شويىنجول بويىنا قانشاما جولاۋشىنىڭ تىلەگى, قۋانىشى سىڭەدى. سوندىقتان تەمىرجولشى دەگەن – قاسيەتتى ماماندىق. ەڭ باستىسى, ءوز ءىسىڭدى جاقسى كور. «تاڭداعان ماماندىعىڭ بويىنشا ەڭبەك ەتۋ – باقىت» دەگەندى شاكىرتتەرگە ىلعي دا ايتىپ جۇرەمىن. ازدى-كوپتى قيىنشىلىق ۋاقىت وتە كەلە تۇزەلەر. ەڭ باستىسى, باعىتىمىز دۇرىس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى