اشارشىلىق ارانىنا جۇتىلعان جۇرت

قازاقتى قۇرتقان «كارىجۇت»

وسىدان بەس جىل بۇرىن قىزىلوردالىق ولكەتانۋشى ساعات ءجۇسىپتىڭ «اشارشىلىق اقيقاتى» جيناعىنىڭ ءبىرىنشى كىتابى جارىق كوردى. الماتىداعى ۇلت­تىق كىتاپ­حانادا, ەلورداداعى ۇلت­تىق مۋزەيدە تانىستىرىلى­مى وتكەن جيناقتىڭ ەكىنشىسى بىل­­تىر باسپا ءجۇزىن كوردى. ءوز بەتىنشە ىزدەنىپ, دەرەكتەر جينا­عان اۆتور مۇراعاتتاردا ءالى دە بۇل تاقىرىپقا قاتىستى كوپتەگەن مالى­مەت قوزعاۋسىز جاتقانىن ايتادى.

– بۇل تاقىرىپقا قىزىعۋشى­لىعىم 90-جىلداردىڭ ورتاسىنان باستالدى. بىردە قازىر ومىردەن ءوتىپ كەتكەن تاريحشى ءمادي كە­رەەۆ اقساقالمەن سۇحباتتاستىق. اڭگى­مە سوڭىندا اقساقال ماعان ءبىر قول­جازبا ۇسىندى. «پوسلەدني پوحود» دەپ اتالاتىن «تاريحي پوۆەست» اۆتورى يوسيف گەرجود ەكەن. پەروۆسك سوۆدەپى توراعاسى كەزىندە قازاقتى قىناداي قىرعان, سىر ءوڭىرى حالقىنىڭ اشتىققا ۇشى­راۋىنا بىردەن-ءبىر  سەبەپكەر گەرجود 1967 جىلعا دەيىن ءتىرى بولىپ كەلىپتى. سول جىلدارى كيەۆتە تۇرىپ جاتقان ول قىزىلورداعا, تاشكەنتكە كەلىپ, ءوزى جازعان وسى «شىعارمانىڭ» قولجازباسىن قالدىرعان كورىنەدى, – دەيدى ول.

وسىدان كەيىن ولكەتانۋشى ءتۇر­لى ارحيۆتەردى اقتارا باستايدى. سوندا بايقاعانى, كەڭەس زاما­نىنىڭ العاشقى كەزەڭدەرى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ ارحيۆتەر­دە اشىق جاتقانى. «لەنين دەسەك – پارتيا دەگەنىمىز, پارتيا دەسەك – لەنين دەگەنىمىز» دەپ بايا­عى ماياكوۆسكي ايتپاقشى, يوسيف گەرجودتىڭ ەسىمىنە سىر بويىنداعى اشارشىلىق پەن ىندەتتىڭ ەرە جۇرەتىنىنە كوزى جەت­تى. جەر-جەردەن تۇسكەن دەرەك­تەردە ادامداردىڭ اشتىقتان قى­رى­لىپ قالعانى, كەيبىرىنىڭ اپتالاپ كومىلمەي جاتقانى حاقىندا قۇ­جاتتار كەزدەستى.  

ءبىز كوبىنەسە اشارشىلىق اڭ­گىمە­سىن ايتقاندا, ونى 1931-33 جىلدارمەن, 20-جىل­داردىڭ ايا­عىن­دا جۇرگىزىلگەن كامپەسكەلەۋ, زورلاپ وتى­رىق­شىلاندىرۋ مەن ۇجىم­داس­تىرۋمەن بايلانىس­تىرامىز. شىن مانىندە, اشار­­شى­لىق قازاق دالاسىنا بولشە­ۆيكتەردىڭ بيلىك باسىنا كەلۋىمەن باستالدى.  

ولكەتانۋشى دەرەگىنشە, 1919 جىلدىڭ 11 ناۋرىزىندا تۇر­­كىس­تان رەسپۋبليكاسىنداعى اشتىقپەن كۇرەس كوميسسياسىنىڭ  جۇمىسى تۋرالى حابارلامادا پەروۆسك ۋەزىندە 47 مىڭ, قازا­لى ۋەزىندە 29 مىڭ ادامنىڭ اشتىق­تىڭ ارانىنا تۇسكەندىگى ايتىل­عان.  

پەروۆسك سوۆدەپى وسىدان كەيىن عانا اشتىق ماسەلەسىن شەشۋگە كىرىسكەن سىڭاي تانىتادى. ار­نايى ازىق-ت ۇلىك كوميسسارياتى, اشتىقپەن كۇرەسۋ كوميتەتتەرى قۇرىلىپ, تاشكەنتتەگى ۇكىمەتكە قايتا-قايتا جەدەلحات, وتىنىشتەر مەن قاتىناستار جازىپ, قاراجات سۇراپ, بايلار مەن اۋقاتتى كىسى­لەرگە سالىقتى ۇستەمەلەي سالىپ, جانتالاستى. بىراق بولشەۆيك­تەردىڭ بۇل ارەكەتىنىڭ راحاتىن جەرگىلىكتى حالىق ەمەس, ۋەزدەگى از­داعان ەۋروپالىقتار, پەروۆسك قالاسىندا ورنالاسقان №3 ءسىبىر پولكىنىڭ اسكەرلەرى, تەمىرجول, پوشتا, ميليتسيا, كوميسساريات قىزمەتكەرلەرى مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى كوردى.    

پەروۆسك ازىق-ت ۇلىك كو­ميس­­سا­رى ساپوجنيكوۆ تۇ­ركىس­­­تان ولكەسىنىڭ حالىق كوميسسار­لارىنىڭ  ازىق-ت ۇلىك بولىمىنە جازعان №3179 حاتىندا بىلاي دەپتى: «ۆ دوپولنەنيە ك پرەد­ستاۆلەنيۋ كوميسسارا پرودوۆولستۆيا پەروۆسكوگو ۋەزدا وت 22 سەگو يۋنيا زا №1922 نا يميا كراەۆوگو پرودوۆولستۆەننوگو وتدەلا, دونوشۋ, چتو دەيستۆيتەلنو ناسەلەنيە كاك گورودا پەروۆسكا تاك ي ەگو ۋەزدا, زا پول­نىم يستوششەنيەم پرودوۆولستۆەننىح پرودۋكتوۆ, سيستەماتيچەسكي گولوداەت, ا پوتومۋ حوداتايستۆۋيۋ و رازرەشەني پەروۆسكومۋ پرودوۆولستۆەننومۋ وتدەلۋ, حوتيا بى چاستيچنوي نو ساموستوياتەلنوي زاگوتوۆكي حلەبا  دليا  پەروۆسكوگو  ۋەزدا.

كراەۆومۋ پرودوۆولستۆەننومۋ وتدەلۋ

كوپيا: سىر-دارينسكومۋ وبلاستنومۋ پرودوۆولستۆەننومۋ وتدەلۋ 22 يۋنيا 1918 گ. №1922.

ۋەزدىڭ استىق كوميسسارى چەر­ۆياكوۆ پەروۆسك سوۆدەپىنە جازعان حا­تىندا: «.....ۆيديم سمەرتنىە سلۋچاي وت گولودا. ۆ ۋەزدە ريادوم س نيمي بوگاتىە باي ي سپەكۋليانتى, كوتورىە يمەيۋت حلەب ي زارىۆايۋت تاكوۆوي, يا ناحوجۋ ەتو پرەستۋپلەنيەم. ۆسە يمەيۋششيە­سيا كرۋپنىە زاپاسى دولجنى سروچنىم پوريادكوم وتوبرانى ۋ ۆلادەلتسەۆ ي پەرەدانى ۆ پرودوۆولستۆەننىي  وتدەل  دليا  راسپرەدەلەنيا  پو  كوميتەتام بەدنوتى. ەسلي جە يسپولكوم نە پريمەت ۆ داننىي تياجەلىي مومەنت نيكاكيح مەر, تو يا سچيتايۋ ەتو پرەستۋپلەنيەم. پوەتومۋ يا پرەدلاگايۋ سەيچاس جە پوسلات نەسكولكو چەلوۆەك ۆ پرەدەلى دجۋلەكسكوي ۆولوستي ي ۆەس يمەيۋششيسيا تام حلەب ۆزيات نا ۋچەت. دالشە تاك جيت نەلزيا. ۆيديم سمەرتنىە سلۋچاي, س درۋگوي ستورونى رازۆيۆاەم سپەكۋليا­تسيۋ, پووششرياەم  سپەكۋليانتوۆ ي بوگاچەي - ەتو نەدوپۋستيمو...»  دەپ جازعان.

ايتپاقشى, گەرجودتى قازاق­تار «كارىجۇت» دەپ اتاعان ەكەن. ەل اراسىن الاشاپقىن قىلعان قان­دىقولدىڭ پەروۆسكىدەن وتكەن پويىز­داردان ازىق-ت ۇلىك ۆاگوندارىن زورلىقپەن اعىتىپ الىپ قال­عان كەزدەرى دە كوپ بولعان دەسەدى. پوشتا سالاسىنداعى قاراپايىم قىز­مەتكەردەن تۇتاس ءبىر ءوڭىردى جۋساتىپ-ورگىزگەن تيرانعا اينالىپ شىعا كەلگەن ول 1919 جىل­دىڭ سوڭىندا تۇتقىندالىپ, تاش­كەنتكە جونەلتىلەدى. اۋەلگىدە اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنمەن كەيىن­نەن ول 10 جىلعا اۋىستىرىلىپ, سو­ڭىنان ءتىپتى سۇتتەن اق, سۋدان تا­زا بولىپ اقتالىپ شىعادى. ەل اشار­­شىلىق ارانىنا جۇتىلىپ جات­قاندا سەيفىن اقشا مەن ال­تىنعا تولتىرعان ازعىن كەشەگى عاسىر­دىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنا دەيىن جەر باسىپ ءجۇرىپتى.

تاريحقا جالتاقتىق جۇرمەيدى

قىزىلوردا وبلىستىق مەم­لەكەت­تىك ارحيۆىندە وتىرمىز.

21 قور, 7 ىستە قالاداعى اشتىق زار­داپتارىن جويۋ جونىندەگى كوميس­سيانىڭ  1922 جىلدىڭ 16 مامىرى مەن 31 جەلتوقسانى ارا­­­لىعىندا اتقارعان جۇمىس­تارىنىڭ ەسەبى تىگىلىپتى. ەكى پۇتتان تارى بەرىلگەندەر تىزىمىندە ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى كوپ كەزدەسەدى. پەروۆسك ۋەزدىك-قالالىق اتقارۋ كومي­تەتى كەڭەسىنىڭ وزگە دە قۇجات­تارىنىڭ كەيبىرىندە جيىرماسىنشى جىلعى اشتىق پەن وزەگى تالعاندار تاعدىرى تۋرالى دەرەكتەر بار.

جالپى, بۇل ارحيۆتە 20-جىل­دارداعى اشتىق تۋرالى مالىمەت ونشا كوپ ەمەس. بىراق بارىنىڭ ءوزىن ىزدەگەن  عالىمساناۋلى. وب­لىستا وسى كەزەڭدى زەرتتەگەن ءبىر دە ءبىر تاريحشى جوق.

– وسى جەردە ايتا كەتەر ءبىر ماسەلە, بىزدە اشتىق تۋ­را­­­لى ايتساق, ورىس ۇلتىنا, رە­سەي­گە جاقپاي قالامىز دەگەن ءبىر جالتاقتىق بار, – دەي­دى ول­كەتانۋشى. – بىراق بۇل قا­­سىرەت ۇلتتىڭ ەمەس, بول­شە­ۆيك­­تەر پارتياسىنىڭ قولى­مەن جاسالعان عوي. قازاق دالا­سىن­داعى قىرعىننىڭ قۇنىكەرى – شوۆينيستىك پيعىلداعى سول بولشەۆيكتەر. سوندىقتان ءار نارسەنى ءوز اتىمەن اتاعانىمىز ءجون. مىسالى, سول تۇستا اشىق­قان قازاقتارعا كومەك بەرگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى دە جوق ەمەس. جاقىندا قالا ىرگەسىندەگى تال­سۋات اۋىلىنىڭ تاريحىن زەرتت­ەدىم. 1886 جىلى قاراشەك­پەن­دىلەر قونىستانا باستاعان اۋىل­دا كەيىننەن ۇلكەن كولحوز قۇرىلىپتى. توراعاسى الەكسەي رەۆين دەگەن ورىس ازاماتى اشتىقتا تالاي قانداسىمىزدى امان الىپ قالعان ەكەن. وتى­زىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا جا­زىقسىز سوتتالىپ, كەشەگى ەلۋىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا دەيىن امان جەتكەن. جەرگىلىكتى اكىمدىككە وسى ازاماتتىڭ اتىن ەستە قالدىرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتىق.

ماماندار اشتىق پەن جازىق­سىز قۋدالاۋدان كەيىن ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق قورى وزگەرىسكە ۇشى­راعانىن ايتادى. كەيىن الاساپىراندا سىرت اۋعان قانداستارىمىز قاتارعا قوسىلىپ, كوپ جوعىمىز تابىلعانداي بولدى.

ۇلت تاريحىنداعى قارالى كە­زەڭ مۇلدەم ايتىلماي جاتقان جوق. 1991 جىلى 11 قاراشادا قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى جوعار­عى كەڭەسىنىڭ 1920-30 جىلدار­دا­عى اشارشىلىق جانە جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن سەبەپ­تەرىن زەرتتەۋ جونىندەگى ارنايى كوميسسياسى قۇرىلدى. تاريحشىلار قو­لىنداعى اشتىق تۋرالى بۇكىل ماتەريالدى جيناقتاعان كوميسسيا ءبىر جىل بويى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ «قازاقستان 1930-جىلدارى باستان كەشكەن اشارشىلىق گەنوتسيدتىك سيپاتتا بولدى» دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. بۇل تۇ­جىرىم تاريحشىلار تاراپىنان اشىق ايتىلىپ, بۇكىل ەلگە جاريالاندى.

ءالى دە مۇراعاتتاردا شاڭ باسىپ جاتقان دەرەك كوپ. ەندى جاس عالىمدار وسىعان نازار اۋدار­عانى ءجون. بۇل  اشتىقتى ەستە جوق ەسكى زامانداعى اڭىزعا بالاپ جۇرگەن قازىرگى ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قاجەت.

قىزىلوردا