حالىقارالىق قازاق ءتىلى قوعامىنىڭ الماتى قالالىق بولىمشەسى, سونداي-اق قالالىق قوعامدىق كەڭەس جانىنان قۇرىلعان ءتىل كوميتەتىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە باعىتتالعان كەلەلى كەڭەس ءوتتى. عالىمدار مەن ءتىل جاناشىرلارىن ءبىر الاڭدا جيناعان باسقوسۋدا قازاق ءتىلىنىڭ اينالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن!» دەگەن ۇستانىمىن تىلگە تيەك ەتكەن جيىنعا قاتىسۋشىلار ءتىل توڭىرەگىندە قوردالانعان ماسەلەلەردى جىلىكتەپ تالدادى. باسقوسۋعا باستاماشى بولعان قوعام قايراتكەرى قۇسمان شالاباەۆ, ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان جيىلعان جاس عالىمداردى ءبىر ارنادا توعىستىرۋ ارقىلى انا ءتىلىنىڭ قادىر-قاسيەتىن اسقاقتاتۋدى كوزدەگەنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە, ەكى قازاقتىڭ ءبىر-بىرىمەن قازاقشا سويلەسپەۋىنەن نەمەسە ءوز انا ءتىلىن بىلمەۋىنەن اسقان ايانىشتى حال جوق.
ء«تىل تولعاۋىنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتاتىن كەز الدەقاشان جەتتى. بۇل – مەملەكەتتىك دارەجەدە ماڭىز بەرىلىپ وتىرعان ماسەلە. ءبىز ەل وڭىرلەرىنەن زەردەلى جاستاردى جيناي وتىرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋدىڭ تەتىكتەرىن جوبالاۋدى ماقسات تۇتامىز. جاستاردىڭ ۇنىنە قۇلاق اسىپ, وي-پىكىرلەرىن, ۇسىنىستارىن تىڭدادىق. ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردەگى ءىس-قاعازداردى قازاق تىلىندە ازىرلەۋدىڭ, جينالىستاردى مەملەكەتتىك تىلدە وتكىزۋدىڭ ناقتى ءبىر جوباسىن دايىنداۋ كەرەك سەكىلدى. مادەني استانامىزعا بالاناتىن الماتىعا قاراپ, بارلىق وڭىرلەر بوي تۇزەيدى. لاتىن قارپىنە بايلانىستى سوڭعى ۇسىنىمداردى دا جاس عالىمدارىمىز زەردەلەي جۇرگەنى ابزال. سوندىقتان بۇگىنگى جيىنعا ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجاندى ارنايى شاقىرىپ وتىرمىز. بۇدان كەيىن دە سوزدەن ىسكە كوشىپ, جاس عالىمدارمەن بىرلەسە جۇمىس جاساۋدى جالعاستىرا بەرمەكپىز», دەدى ق.شالاباەۆ.
انا ءتىلى قوعامدىق پروبلەماعا اينالماۋى كەرەك, ول انا سۇتىمەن دارىپ, بولمىسىمىزعا ەنۋى قاجەت دەگەن ءتىل جاناشىرلارى ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىنداعى كەمشىلىكتەردى سىنعا الا وتىرىپ, ءوز پايىمدارىن ورتاعا سالدى.
– ۇلتتىڭ اناسى – ءتىلى, اكەسى – تاريحى. تىلىنەن ءنار, تاريحىنان تامىر الماعان ەل ۇلت بولمايدى. قازاقتىڭ بارلىق ۇلتتىق قۇندىلىقتارى تىلىندە جاتىر. بۇل ءبىزدىڭ سانامىزدىڭ دا, ءۇيىمىزدىڭ دە تورىندە تۇرۋى كەرەك. تىلىنەن ايىرىلعان حالىق ۇلتتىق مادەنيەتىنەن دە ايىرىلادى. ءوزىنىڭ انا تىلىندە سويلەي الماعان ادام ءوزىن ەشقاشان ساۋاتتى, مادەنيەتتى اداممىن دەپ ايتۋىنا بولمايدى. ءبىزدىڭ قوعامداعى باستى كەمشىلىك, كەيبىر باۋىرلارىمىز ءوزى قازاق بولا تۇرا ءوز تىلىندە سويلەۋگە قورسىناتىنى. بۇل – ۇلكەن قاسىرەت. ونداي ادام تىلمەن كەلەتىن بارلىق قازىنا-قۇندىلىقتاردان ايىرىلادى. بۇدان ءوز ۇلتىن مەنسىنبەۋشىلىك, انا ءتىلى دەسە جيىرىلىپ, تىجىرىنا قالاتىن ءىس-ارەكەتتەر تۋىندايتىنىن بايقايمىز. «وزەگىن قۇرت جەگەن اعاش, ءوزىنىڭ قۇلاعانىن جەردەن كورەدى» دەگەن ءسوز بار. تامىرىمىزعا قۇرت ءتۇسىپ, وزەگىمىز شىرىمەسىن دەسەك, ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەۋدى وزىمىزدەن باستايىق. بايراعىمىزدا قىراننىڭ قوس قاناتى بار. ونىڭ ءبىرى – انا ءتىلىمىز, ەكىنشىسى – تۋعان تاريحىمىز. وسى ەكەۋى تەڭ بولماي, قىران قياعا قالىقتاي المايدى. ءاربىر اتا-انا تامىرىمنان ونگەن ۇرپاق كىمنىڭ بالاسى دەگەن سۇراقتى وزىنە قويىپ, پەرزەنتىن تەكتىلىككە تاربيەلەۋى كەرەك. تەكتىلىك – تىلمەن, رۋحپەن بىتە قايناسىپ جاتقان قاسيەت. بۇگىنگى جيىننىڭ كوزدەگەن ماقساتى بارشا وتانداستارىمىزدى, ونىڭ ىشىندە قازاق باۋىرلارىمىزدى انا ءتىلىن ايالاۋعا شاقىرۋ, – دەدى ءتىل تاريحىن زەرتتەۋشى ماڭكە نۇرداۋلەت.
سانالى وي, سالماقتى پىكىرلەر ايتىلعان جيىندا جۋرناليستەر قاۋىمى دا تاقىرىپتان تىس قالماي, ۇسىنىس-تىلەكتەرىن جەتكىزدى. تىلشىلەردى مازالاعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – ۇلكەندى-كىشىلى مەكەمەلەردە وتەتىن ءىس-شارالاردىڭ باسپاسوزگە ارنالعان اقپاراتى كوبىنە-كوپ رەسمي تىلدە دايىندالىپ, ودان كەيىن بارىپ قانا قازاق تىلىنە تارجىمالاناتىندىعى. ەڭ وكىنىشتىسى, اكىمدىكتەر مەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ءوزى وسىنداي ولقىلىقتارعا ءجيى بوي الدىرادى. باسشىلىق ءباسپاسوز-حاتشىلارىن تاڭداردا وسى جايعا بايىپپەن قاراسا, دەيدى باق-وكىلدەرى.
الداعى ۋاقىتتا الماتى قالالىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ جانىنان جاڭادان قۇرىلعان ءتىل كوميتەتى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ باعىتىندا جان-جاقتى جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرمەك.
الماتى