جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ تۇڭعىش كىتابى «بالاۋسا» جىر جيناعىنىڭ جارىق كورگەنىنە بيىل الپىس جىل تولىپ وتىر. كوپ جاعدايدا ءبىز اقىنداردىڭ ابدەن تولىسىپ, كەمەلىنە جەتكەن شاعىندا دۇنيەگە كەلگەن شىعارمالارىنا كوڭىل بولەمىز دە, ادەبيەتتىڭ ەسىگىن اتتاۋعا كۋالىك العان بالاپان جىرلارىنا نازار اۋدارۋدى ۇمىتىپ كەتەمىز.
جۇمەكەن شىعارماشىلىعى تۋرالى ءسوز ايتقانداردىڭ ىشىندە جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ عانا اڭگىمە بارىسىندا «بالاۋساعا» ازدى-كەم توقتالعانى بولماسا, اقىننىڭ شىعارماشىلىق الەمىنىڭ تابيعاتى مەن كۇرەسكەرلىك رۋحىن اشا تۇسۋگە كوپ سەپتىگىن تيگىزەتىن وسى جيناققا كوز قىرىمىزدى سالعان كەزىمىز شامالى ەكەن.
كەز كەلگەن ۇلى اقىنعا حالىقتىق رۋحتىڭ قۇبىلى رەتىندە قاراي المايتىن سالعىرتتىعىمىزدان جۇمەكەندەي ءىرى تالانتىمىزدىڭ مۇراسىن ءالى كۇنگە دەيىن جۇرتقا دۇرىستاپ تانىتا الماي كەلەمىز. ونەر ارقىلى جاس بۋىننىڭ بويىنداعى وتانشىلدىق سەزىمىن وياتۋعا تامىزىق بولاتىن وسى ماسەلەدە ەلىمىزدىڭ رەسەي مەملەكەتىنىڭ ءوز ادەبيەتىن ناسيحاتتاۋدى جولعا قويىپ, ارەكەت ەتىپ جاتقان ىسىنەن ۇلگى الاتىن ونەگەسى كوپ.
مىسالى, رەسەيدە ۇلتتىق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان پۋشكين تۆورچەستۆوسىن زەرتتەگەن قانشاما كول-كوسىر جۇمىستار جاسالۋدا. «پۋشكينتانۋ پاراقتارى» دەپ اتالاتىن مونوگرافيالىق ەڭبەگىندە ادەبيەتتانۋشى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ «بيبليوگرافيا پرويزۆەدەني ا.س.پۋشكينا ي ليتەراتۋرى و نەم. 1937-1948» دەگەن ءبىر عانا جيناقتا ۇزىن سانى 7012 كىتاپتىڭ, زەرتتەۋدىڭ, ماقالانىڭ اتى تىركەلگەنىن مىسالعا كەلتىرىپتى. جاريالانعان باسىلىمى كورسەتىلگەن 747 بەتتىك بۇل كىتاپ نەبارى ون جىلدا, ونىڭ وزىندە ەلدە باسپا دا كوبەيە قويماعان, گازەت-جۋرنال دا از شىعاتىن وتىزىنشى, قىرىقىنشى جىلدارداعى ون جىلدى قامتىعانىن, وعان وبلىستىق, اۋداندىق گازەتتەردەگى جاريالانىمدار ەنبەگىنىڭ, ەڭ باستىسى – شەت تىلدەردەگى كەڭەس وداعىنىڭ ۇلت تىلدەرىندەگى دۇنيەلەردىڭ اتىمەن سىرت قالعانىن ەسكەرسەك, پۋشكينتانۋدىڭ الاپات اۋقىمىن ءوزىڭىز دە اڭعارا الاسىز.
وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە كلاسسيكتەرىمىز جايىندا ىرگەلى ەڭبەكتەر جازۋ ءىسى دۇرىس جولعا قويىلماعاندىقتان, ءىرى سۋرەتكەرلەرىمىز بەن اقىندارىمىزدىڭ شىعارماشىلىق پسيحولوگياسىن (پسيحولوگيا تۆورچەستۆو) زەرتتەۋگە سىنشىلارىمىزدىڭ ءالى تەرەڭدەي الماي جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان جۇمەكەن تۆورچەستۆوسىن تانۋداعى اشقان جاڭالىعىمىزدىڭ قايىرشىعا تاستاعان كەدەيدىڭ ساداقاسىنداي ايانىشتى كۇيدە ەكەنىن نەسىنە جاسىرامىز.
شىعارماشىلىق پسيحولوگياسى زەرتتەلمەسە دە, پوەزيا الەمىندەگى تارلانىمىز قادىر مىرزاليەۆتىڭ العاشقى جىر جيناعىنىڭ قازاق پوەزياسىنا جاڭالىق اكەلگەنى اڭگىمە بارىسىندا ازدى-كەم ايتىلىپ قالادى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, جۇمەكەن جايىندا ءسوز بولا قالسا, اقىندىق ىزدەنىستەرىنىڭ قالاي دامىعانىن باجايلاپ, شىعارماشىلىق كوڭىل-كۇيىنىڭ قالاي قۇبىلعانىن جان-جاقتى سارالاي تۇسۋگە مول مۇمكىندىك بەرەتىن ونىڭ تۇڭعىش جيناعى «بالاۋسانى» تارس ەسىمىزدەن شىعارىپ, اڭگىمەمىزدى بىردەن «كۇي كىتابى» نەمەسە «مەنىڭ توپىراعىمنان» باستايمىز. ادەبي سىنىمىزدىڭ كەسىرلى ادىلەتسىزدىگىنەن ۇلتتىق پوەزيامىزداعى قۇبىلىس بولعان, ورنەگى وزگەشە توقىلعان جۇمەكەننىڭ بۇل جيناعى ءالى كۇنگە دەيىن وزىنە لايىق باعاسىن العان جوق. جۇرەگىنە سالماق ءتۇسىرىپ, اۋرۋحانادا ەمدەلىپ جاتىپ, ءومىرىنىڭ ەڭ سوڭعى كۇندەرىندە جازعان كۇندەلىگىن شولىپ شىعىپ, وسى ءبىر ادىلەتسىزدىكتىڭ اقىن جانىن دا جابىرقاتقانىن اڭعاردىق.
«قازىر جۇرت مەن تۋرالى: «بۇ قايدان شىقتى؟» دەگەن ساۋالدان, سوعان جاۋاپ ىزدەۋدەن اۋىسا الماي ءجۇر. ۆوزنەسەنسكيدى اۋداردى – سودان شىقتى ما؟ ەۆتۋشەنكونى كوپ وقۋشى ەدى – سودان شىقتى ما؟ الدە مۇحتار مەن قادىردىڭ بىرىنەن شىقتى ما؟ ناجىمەدەنوۆ قالاي وزىنەن-ءوزى شىعا قالادى؟ ايتەۋىر «شىعۋى» كەرەك ەدى عوي؟ نەتكەن ساۋاتسىز جۇرت! مەن وسى توپىراقتا ولەڭ جازعان قاي زامانداسىمنان بولسا دا بۇرىن شىقتىم عوي. مەن شىققاندا («بالاۋسا» 1961 جىل) ادەبيەتتە تولەگەن, مۇحتار تۇگىلى مۇقاعالي, قادىر دا جوق ەدى عوي؟» (1983 جىلى جازعان اقىن كۇندەلىگىنەن)
ايتىلعان سوزدەردىڭ جانى بار. قازاق پوەزياسىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلدەرى بولىپ تابىلاتىن اقىندارىمىز تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ العاشقى جىر جيناعى «ارمان ساپارى» – 1965 جىلى, مۇحتار شاحانوۆتىڭ تۇڭعىش كىتابى «باقىت» – 1966 جىلى, قادىر مىرزاليەۆتى قالىڭ جۇرتقا تانىمال ەتكەن تۋىندىسى «وي ورمانى» 1966 جىلى جارىق كورىپتى. سولاي بولا تۇرسا دا, ءبىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن الپىسىنشى جىلدار پوەزياسىنداعى دۇمپۋلەر مەن جارىلىستاردىڭ التىن باستاۋىندا مۇقاعالي دا, تولەگەن دە, قادىر دا, مۇحتار دا ەمەس, قازاق جىرىنىڭ دارابوزدارى عافۋ قايىربەكوۆ («دالا قوڭىراۋى», 1956 جىل), ساعي جيەنباەۆ («سىيلىق», 1960 جىل), تۇمانباي مولداعاليەۆ («كاميلا», 1960 جىل) پەن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتەردىڭ («بالاۋسا», 1961 جىل) تۇرعانىن ايتۋدان قاشقالاقتايمىز. نەگە؟
وقىرمان كوڭىلىن جاڭاشا سەرپىلتكەن رۋح سامالىن قازاق پوەزياسىنا اكەلگەن تاماشا اقىنىمىز قادىر مىرزاليەۆتىڭ «وي ورمانى» جارىق كورگەندە, ءبىز ول كىتاپتىڭ تابانىن جەرگە تيگىزبەي, كوككە كوتەرىپ ماقتادىق. ولەڭ ولكەسىنە تىڭنان جول سالعان, سونى تۋىندى ەكەنىن ايتىپ, ءباسپاسوز بەتىندە وقىرماننان ءسۇيىنشى سۇراعانداي, جارىسا جازعانبىز. دەگەنمەن «وي ورمانىنا» كەڭشىلىك جاساعان ادەبي سىنىمىزدىڭ جۇمەكەننىڭ شىن ماعىناسىنداعى قۇبىلىس بولعان «بالاۋساسىن» ەلەمەي قويۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ ءبىزدىڭ ايتپاق ويىمىزدىڭ توركىنىن دۇرىس ءتۇسىنۋىڭىزدى سۇرايمىز, قىمباتتى وقىرمان. ەشكىم دە ءسوز ونەرىندە ءوز بيىگىن مەجەلەپ كەتكەن قادىردىڭ «وي ورمانىنا» بەرگەن ادەبي قاۋىمنىڭ باعاسىن تومەندەتكىسى كەلىپ جاتقان جوق. ونەرگە ابىروي اپەرمەيتىن ونداي نيەتتەن اتىمەن اۋلاقپىز. ۇلتتىق ءورىسى تارىلىپ, جىرلايتىن تاقىرىبى تاقىرلانىپ بارا جاتقان قازاق ليريكاسىندا وي اعىسىنىڭ تاسقىنىن تۋعىزعان «وي ورمانى» راسىندا دا سول مەزگىلدەگى ۇلتتىق پوەزيامىزدىڭ زور تابىسى بولدى. بىراق نەگە ءبىز تيگىزگەن شاراپاتى ودان كەم بولماعان ادەبيەتتىڭ باسقا قۇبىلىستارىنا ادىلەتتىڭ كوزىمەن قاراي المايمىز؟ قادىرداي ءىرى اقىندارىمىزعا جاسالىپ جاتقان قانداي دا بولسا قۇرمەتتى كوپسىنۋگە بولمايدى. ايتكەنمەن, قازاق پوەزياسىنىڭ تارلاندارى سىرباي, عافۋ, جۇمەكەن, تولەگەن, وتەجان, مەڭدەكەش, زەينوللا, تۇمانباي, دۇيسەنبەك, فاريزا, ساعي, كەڭشىلىك, جاراسقان, جۇماتاي, ءداۋىتالى, تىنىشبايلارعا ءدال وسىنداي ءىتيفات تانىتا الماي جۇرگەنىمىزدىڭ سەبەبى نەدە؟ نەگە كوزى تىرىسىندە ءبىر-ءبىرىنىڭ تالانتىن قۇرمەتتەپ وتكەن اقىندارىمىزدى ولگەن سوڭ الالايتىن بولدىق؟ اتى اۋىزعا الىنباعاندىقتان پوەزيامىزعا ليريكالىق بيازىلىق پەن جىلىلىقتىڭ لەبىن الىپ كەلگەن ساعي جيەنباەۆتاي اقىننىڭ بولعانىن بۇل كۇنى حالىق ۇمىتا دا باستاعانداي. تالانتتى اقىندارىمىزدىڭ قاي-قايسىسى دا حالقىمىزدىڭ رۋحىنا قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي بولعان ادەبيەتىمىزدىڭ قارلىعاشتارى ەمەس پە ەدى.
ادەبي سىنىمىزدىڭ «جۇمەكەن قانداي اقىن؟» دەگەن سۇراققا ماردىمدى جاۋاپ تاپپاي «تەرەڭ اقىن» دەگەن سوزگە جەلىمشە جابىسىپ قالعانىنا دا مىنە وتىز جىلدىڭ ءجۇزى تاقاپ قالدى. باسقالار تۇگىل, جۇمەكەن تۆورچەستۆوسى جونىندە جاقسى جازعان اقىن تەمىرحان مەدەتبەك تە وسى سوزگە قايتا-قايتا قادالىپ, ونى اينالسوقتاپ, تەرەڭ دەگەن سوزگە ەرەكشە كويلەك كيگىزگىسى كەلىپ, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا تۇسەتىن ۇعىمداردى, قالاي قارسى قويىپ العانىن بايقاماي قالادى.
«...ءار ۇلى اقىننىڭ ولشەمى بولادى. ولاي بولسا, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ ولشەمى – تەرەڭدىك. ءسوز جوق بيىكتە تۇرۋ مەن كەڭىستىكتە ءجۇرۋ دە قيىن. ال بىراق تەرەڭدىكتە جۇمىس ىستەۋ قيىن عانا ەمەس, اسا اۋىر دا. كەڭىستىكتى يگەرۋگە دە, بيىكتىكتى مەڭگەرۋگە دە بولادى. ەشقانداي اسقاندىق دەپ ويلاماي-اق قويايىق, رۋحاني كەڭىستىگىمىز بەن بيىكتىگىمىز ءبىرشاما يگەرىلگەن دە...»
تالانتىنا زور قۇرمەتپەن قارايتىن تەمىرحان اعامنىڭ وسى ايتقان پىكىرلەرىنىڭ ەشقايسىسىمەن دە ءوز باسىم كەلىسپەيمىن. ەگەر ءبىز بيىكتىك دەگەن ۇعىمدى اسپان دەپ ويلاساق, كوسموس كورابلدەرىمىز دە جەتە الماي جۇرگەن ميلليونداعان جۇلدىزدار بار ول الەمدە. ەگەر ءبىز كەڭىستىك ۇعىمىن دالاعا تەلىسەك, ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىنە الماي جۇرگەن قانشاما سىر جاتىر وندا.
ونەر الەمىنە پاراسات تاۋىنىڭ بيىگىنەن قاراپ, شىعارماشىلىق قۇشاعىن كەڭگە جايا بىلەتىن اقىن جۇرەگىنەن عانا تەرەڭ ويدىڭ بۇلاعى اعىلادى. ەگەر ءسىز جۇمەكەننىڭ «بالاۋساسىن» وقىعان بولساڭىز, اقىن جانىنىڭ دارحان دالاداي كەڭدىگىنە قىزىعىپ, جاپىراعى بيىكتەپ, تامىرى تەرەڭدەپ كەتكەن ولەڭدەرىنە ريزا بولىپ, توپىراقپەن ەمەس, تاسپەن تىستەسىپ جاتقان رۋحىنىڭ قايسارلىعىنا سۇيسىنە تۇسەسىز عوي.
سوزىمىزگە دالەل كەرەك دەسەڭىز, اقىننىڭ جالت-جۇلت ەتكەن گاۋھار تاستاي كوز جاۋىڭدى الاتىن ولەڭدەردەن تۇراتىن «بالاۋسا» جيناعىنىڭ كەز-كەلگەن بەتىنىڭ ءدامدى جەرىنەن مىسال كەلتىرە كەتەيىن.
* * *
بال بالاۋسا بايتاق ولكە كەڭ مەكەن,
بالا گۇلدى كىم وياتتى جەل مە ەكەن؟
سەن كەتپەشى شىڭدى تاستاپ, اقشا بۇلت,
كەتۋ كەرەك بولسا ءتۇبى – مەن كەتەم...
* * *
اياز, اياز!
بوزاردى بەت شىمىرلاپ,
ۇلپەك قاردا ءىزىم قالدى قىبىرلاپ.
قىس كەلگەنىن, مۇز باسقانىن دالانىڭ,
سۋىق جەل تۇر قۇلاعىما سىبىرلاپ.
* * *
ۇششقىر بولساڭ قارا بۇلت,
شىڭ قاباعىن باسپاس ەڭ؟
كوك توسىندە جارالىپ
قالاي قوندىڭ تاسقا سەن؟
* * *
ءجۇرىپ كەلەم قارا جولدا اسىعىپ,
(وسى جولدىڭ اياعى – ارمان, باسى ء–ۇمىت)
مەن دايىنمىن
تاۋىق بولىپ تەرۋگە
ءوز تاعدىرىم تارى بولسا شاشىلىپ.
* * *
اناۋ تاۋدىڭ باسىنا
قاراشى بۇلت ءتيۋىن.
بۇلتتار, بۇلتتار جاسىرما
تابيعاتتىڭ بيىگىن.
* * *
شومىلىپ ءمولدىر وزەنگە,
سەرگىپ تە قاپ ەم ويانىپ.
جاۋاپتى ءبىر كەزەڭگە,
كەلىپ تە قاپپىن تايانىپ.
* * *
اناۋ كەلگەن كىم بولدى ەكەن, ءبىلىپ كەلشى كىم ەكەن
باتىرلىق پا؟ – ءوز تورىمدە كۇتىپ الام, تۇنەتەم.
بايلىق بولسا قۋلاۋ بولار, تۋرا قارا كوزىنە.
كىم دە بولسا الداماسىن, الدانباسىن ءوزى دە.
قايعى بولسا ارتىندا ونىڭ قۋانىشى بار شىعار,
ءبىرى كىرلەپ, ءبىرى جۋىپ كەۋدەم مەنىڭ ارشىلار.
باقىت بولسا, دەنەم ءالسىز كوتەرە المان ء(وز ويىم)
ارمان بولسا ءومىر-باقي ارقالايىن, توزەيىن...
ادالىم بوپ ارناپ كەلسە – بارىم ءازىر, كوڭىل حوش,
ءتۇسىر جىلدام, اتىن بايلا, قىراۋىن قاق, تونىن شەش.
شىندىق بولسا كىلەم توسە, داستارقانىم جايامىن,
جالعاندىق پا – تۋلاق تاستا, ءسۇرىپ شىقسىن اياعىن.
«بالاۋساداعى» كوزىمىز تۇسكەن جەردەن مارجانداي قىلىپ تەرىپ العان جىر شۋماقتارىندا اسپانداعى جۇلدىزدارعا قولىن سوزعان اسقاق ارمان دا, دارحان دالامىزداي كەڭدىك تە, تەڭىزدىڭ تۇبىندەي تەرەڭدىك تە بار. اسىلى اقىن قولىنا قالام الىپ, كوڭىل تەڭىزىن داۋىلداي تولقىتىپ, جانىنا تىنىشتىق بەرمەگەن مازاسىز ويلارىن قاعاز بەتىنە تۇسىرەتىن كەزدە قانداي دا ءبىر تەرەڭ ويدى ايتامىن دەگەن ماقسات قويماسا كەرەك. الدىنا ونداي ماقسات قويعان اقىن مىندەتتى تۇردە جاساندىلىققا ۇرىنادى.
ادەبيەت الەمىنە وي قىدىرتىپ, اتاقتى گومەردىڭ «يلليادا», «وديسسەيا», ۆەرگيليدىڭ «ەنەيدا», شىعىس شايىرلارى ءفيردوۋسيدىڭ «شاحناما», ءنيزاميدىڭ «ەسكەندىر-ناما», ءرۋميدىڭ ء«ماسناۆي» داستاندارىن, باتىس پوەزياسىنىڭ الىپتارى پەتراركانىڭ «لاۋرا», شەكسپيردىڭ «رومەو مەن دجۋلەتتا», بايروننىڭ «كورسار».., بولماسا ءتىپتى ءتول توپىراعىمىزداعى مىسالدارعا جۇگىنىپ, ءىلياستىڭ «قۇلاگەر», ماعجاننىڭ «باتىر بايان», مۇقاعاليدىڭ «رايىمبەك», جاراسقاننىڭ «دالا سەنىڭ ۇلىڭمىن», كەڭشىلىكتىڭ ء«يمانجۇسىپ», ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ «كەلىنتوبە» پوەمالارىن ەسىمىزگە ءتۇسىرىپ كورەيىكشى. وسى اتالعان شىعارمالاردا ەپيكالىق سارىن, ماحابباتتىڭ نازىك ساۋلەسى, يماندىلىقتىڭ قاعيدالارى, تاريحي وقيعالاردىڭ تىزبەگى, ونەر ادامدارىنىڭ جان قايعىسى, دالامىزدىڭ كەڭدىگى مەن رۋحى بار, بىراق تەرەڭدىك جوق دەپ ايتا الامىز با؟ جوق. ءار تالانتتى اقىن ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق تابيعاتىنا ءتان ءتاسىل مەن بوياۋلار ارقىلى تەرەڭدىكتىڭ سىرىن اشادى. ءجۇز جەردەن ۇلى بولسا دا, جۇرتتىڭ ءبارى ءسوز پاتشالىعىنداعى تەرەڭدىكتى ىزدەۋدە گەتە مەن ابايلار سالعان جولمەن جۇرە بەرسە پوەزيا باياعىدا-اق ەشكىمگە قىزىق بولماي قالار ەدى. جۇمەكەننىڭ «بالاۋساسىنداعى» مىنا ءبىر ولەڭ جولدارىنا نازار اۋدارىڭىزشى.
قانداي ءۇمىت ارتار ەدىڭ, جاڭا كۇن,
كوكتەمدە ءبۇر جارسام مەن اشىلىپ.
ءبىر عاجايىپ بايتەرەك بوپ تالابىم,
بۇتاعىڭا ۇيا سالار جاس ءۇمىت.
جولاۋشى ەدىم, ءۇمىتىمدى قۋعان ەم,
مەنى سەنىم, سەنىمدى مەن الديلەپ.
شارشارمىن مەن, سوندا-داعى تۋعان ەل,
ءبىر بۇتاڭا سۇيەنەرمىن قالعي كەپ.
جورتارمىن مەن كۇن-ءتۇن قاتىپ سابىلىپ,
قالار الىس بۇيرا توزاڭ بۇلدىراپ.
تىنىستارمىن اسپان بۇلتىن جامىلىپ,
اي استىندا اق بۇلاق بوپ سىلدىراپ.
العاش وقىعاندا اقىندىق جاناردان ءبىر تامشى جاستاي بولىپ ءۇزىلىپ تۇسكەن ليريكالىق شىعارمادا تامىلجىعان تابيعاتتىڭ سۇلۋ كورىنىسى عانا بار سياقتى بولىپ كورىنەدى. شەبەرلىك تۇرعىسىنان نازار سالساڭىز, ءالى ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى دە اشىلماعان جاس جىگىتتىڭ شاعىن مينياتيۋرالىق ولەڭنىڭ قاۋىزىنا بۇرشىك اتقان سەزىمىن دە, تاۋداي بيىك تالابىن دا, اي استىندا تولقىعان اسقاق ارماندارىن دا قالاي سىيعىزىپ جىبەرگەنىنە قايران قالاسىڭ. تازا دا شىنايى قالپىندا جۇرەك قويناۋىنان شىعىپ, اقىننىڭ جان الەمىمەن گارمونيالىق ۇيلەسىم تاپقان تابيعاتتىڭ قاس-قاعىم ساتتىك قۇبىلىسىن سۇگىرەتتەگەن ولەڭدە ماقساتتى وي ايتىلماسا دا, جىردىڭ ءار جولىندا ادامدى تىلسىم تۇڭعيىعىنا تارتا تۇسەتىن قانشاما تەرەڭ سىر جاتىر.
كۇيشىلىكتى دە تەرەڭ مەڭگەرىپ, ولەڭدە دە ەشكىمگە دەس بەرمەي, ەكى ونەردىڭ تىزگىنىن قاتار ۇستاعان جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى – تاڭعاجايىپ تالانت. ول سۋرەتكەرلىكتى دە, سىرشىلدىقتى دا, بيازىلىقتى دا, كەڭدىكتى دە, بيىكتىكتى دە, تەرەڭدىكتى دە, سۇلۋلىقتى دا شىعارماشىلىق شەبەرلىگىمەن ۇشتاستىرا بىلگەن ۇلى اقىن. قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا كۇنى-ءتۇنى تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ, ارتىنا جەتى توم ولمەس مۇرا قالدىرعان جىر سۇلەيىنىڭ قولىنا كۇرەك پەن قايلا الىپ, توننا-توننا توپىراقتى قازىپ, التىن ىزدەگەندەي بولعان ەڭبەكقورلىعى مەن ونەرگە بەرگەن ادال سەرتىنەن اينىماعان رۋحىنىڭ قايسارلىعىنا جىر جيناقتارىن پاراقتاعان سايىن, سۇيسىنگەن ۇستىنە سۇيسىنە تۇسەسىڭ.
بۇگىن «بالاۋسانى» قايتا وقىپ شىققانىمدا, جۇمەكەندى ازاتتىق جايلى قالىڭ ويدىڭ شىڭىراۋىنا باتىرىپ, شىعارماشىلىق الەمىنىڭ القابىنا بوستاندىق تۋرالى ويدىڭ العاشقى ءدانىن تاستاعان اقىننىڭ كىم ەكەنىن تاپقانداي بولدىم. ول – پۋشكيندەر مەن لەرمونتوۆتاردىڭ وزدەرى ازاتتىقتىڭ اقىنى رەتىندە تابىنعان – بايرون.
پىشاقتىڭ قىرىنداي عانا جىر كىتابىندا اقىن قايتا-قايتا بايرون شىعارماشىلىعىنا قىزىعىپ, وعان قاتارىنان ەكى ولەڭ ارنايدى. جانە ەكى ولەڭ دە بايروننىڭ ەمەس, تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان جۇمەكەننىڭ جان شىڭىراۋىنان جەتكەن داۋىسىنداي بولىپ ەستىلىپ, كوڭىلىڭنىڭ بەسىگىن تەربەتەدى.
بولاشاققا دەگەن ىزگى ءبىر تىلەك,
ارمان, ءۇمىت كۇن كەشىپ ەل بوس قاڭعىپ.
ءسوز العاندا سەن اڭساعان بوستاندىق,
ءوز ارناڭدا ولەڭ اقتى كۇركىرەپ.
قايران, بايرون! ول ءومىر بويى قايعى مەن قاسىرەتتەن كوز اشا الماي دۇنيەدەن ءوتتى. ادىلەتتىلىك ىزدەپ, بوستاندىقتى اڭساعان شايىر تۋعان جەرىنەن دە قۋىلدى. بايرون تۋىندىلارىنان ازاتتىق رۋحىنىڭ لەبى ەسەدى. جانى قايسار, مىنەزى اساۋ اقىن جىرلارىنداعى بوستاندىق تاقىرىبىنىڭ جارىعى ورىس پوەزياسىنىڭ تۇلپارلارى پۋشكين مەن لەرمونوۆتىڭ, نەمىستىڭ تاماشا شايىرى گەتەنىڭ دە تانىم كوكجيەگىن اقىل-پاراساتىنىڭ شۋاعىمەن ايمالاپ, ويلارىن كورىكتەندىرىپ جىبەرگەنى ادەبيەت تاريحىنان بەلگىلى مىسالدار. قازاق اقىنى جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ تە قۇلداردىڭ قولىن قىسۋدان جيىركەنىپ:
سۋدبا! ۆوزمي نازاد ششەدروتى!
ي تيتۋل, چتو ۆ ۆەكاح زۆۋچيت!
جيت مەج رابوۆ – منە نەت وحوتى,
يح رۋكي پوجيمات – منە ستىد! – دەگەن بايروننىڭ كەسەك مىنەزىنە تامسانىپ, جۇرەگىن وتتاي جاندىرعان ماحابباتىن جاسىرا الماي تەبىرەنىپ كەتىپ, قايسار اقىندى تابيعات جاراتقان ءور رۋحتىڭ قۇبىلىسىنا تەڭەيدى.
«بالاۋسا» جيناعىنداعى بايرونعا ارنالعان ەكىنشى ولەڭمەن تانىسقاندا, جۇمەكەننىڭ اقىندىق رۋحىنىڭ ازاتتىق يدەياسىمەن جارالانىپ قالعانىنا انىق كوزىڭىز جەتەدى.
ۋا, كەرەمەت!
بۋىرقانا تۋدى ولەڭ
سول عاسىردا وسەك-عايبات گۋلەگەن.
«ازاماتتار» ازاپ اتتى, تاس اتتى
اتقان تاستان بايرون بۋكەت جاساپتى.
جۇمەكەن اعىلشىن اقىنىنىڭ تاكاپپارلىعى مەن ازاماتتىق ءۇنىنىڭ اسقاقتىعىنا باس ءيىپ, بىرتە-بىرتە, قوعامداعى ادىلەتسىزدىكتەرگە قارسى شىندىقتىڭ قىنابىنان سۋىرىلىپ, سەمسەردەي سەرمەلگەن جالىندى جىرلارىنان قۋات الىپ, رۋحتانا تۇسەدى. وتارلىق ەزگىدە جانى جانشىلىپ, ىستىق تابادا شىجعىرىلعان تاعدىرى ەسىنە تۇسكەن شايىر بايرونمەن رۋحتاس ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ونى جاقىن تۋىسىنداي جاقسى كورىپ, كوڭىل كوزەسىنە سىيماعان سەزىمىن توگىپ الىپ:
وسى ەكەن عوي, وسى ەكەن عوي وي دەگەن,
وسى ەكەن عوي, اقىن بولىپ سويلەگەن!
كوز الدىمدا وت كۇرەگەن الاقان...
وي-حوي مەنىڭ بريتاندىق دانا اتام! – دەپ قاتتى تولقىپ كەتەدى.
نەگە اقىن, سۇيەگى باياعىدا قۋراپ قالعان, قازاققا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن اعىلشىن بايرونعا «بريتاندىق دانا اتام» دەگەن ولەڭ جولدارىن ارناعان؟ ويتكەنى ول ازاتتىققا جەتۋ جولىنداعى تىرشىلىك ساپارى اۋىر بولعان بايروننىڭ ءومىرى مەن بوداندىقتا ءجۇرىپ, شەرمەندە كۇي كەشكەن ءوز تاعدىرىنىڭ ۇندەستىگىن سەزىپ وتىر.
بۇل تاقىرىپ جۇمەكەنگە تاۋەلسىزدىك يدەياسىن حالقىنىڭ ساناسىنا سىنالاپ ءسىڭىرۋ ءۇشىن كەرەك بولىپ تۇر. بايروننىڭ ازاماتتىق ونەگەسى وسى يدەيانى جۇرەكتەرگە جەتكىزۋ جولىنداعى تاڭداپ الىنعان – سيمۆولدىق بەلگى.
كىپ-كىشكەنتاي بريتانيا ارالىن,
تارسىندىڭ سەن, جەر شارىنا قارادىڭ.
ارىستانداي اعىلشىندىق جۇرەكپەن
اسىندىڭ سەن گرەك قارۋ-جاراعىن.
ءسوز جوق, جۇمەكەن ازاتتىق تاقىرىبىن تۇرلەندىرۋ ءۇشىن جان-جاقتى ىزدەنىپ, بايروننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن قازىمىرلانىپ زەرتتەگەن. اسىرەسە, اقىننىڭ «چايلد گارولدتىڭ قاجىلىعى» پوەماسىنىڭ جۇمەكەنگە قاتتى اسەر ەتكەنى انىق بايقالادى. فرانتسۋز جازۋشىسى اندرە مورۋانىڭ, ورىس ادەبيەتتانۋشىسى اناتولي ۆينوگرادوۆتىڭ اقىن جايىندا جازعان تانىمدىق كىتاپتارىن جۇمەكەن پاراقتاعان بولۋعا ءتيىس, سەبەبى بايرون تۋرالى وتە كوپ بىلەتىنى ولەڭدەرىنەن بوياۋى قانىق, ايشىعى انىق بولىپ كورىنىپ تۇر.
تولقىن بولىپ قۇلادىڭ سەن ءبىر كەرىم,
شالشىق بولدى تەڭىزىم دەپ جۇرگەنىڭ.
الىس جاعا كورىنبەك ەد, كورىنبەك..
ءبىتتى اقىرى داڭقتى ءبىر ءولىم بوپ, – دەپ جۇمەكەننىڭ اقىندىق جۇرەگىنەن ولەڭ بولىپ توگىلگەن ويدىڭ تاسقىنى, ايتىلعان پىكىرىمىزدىڭ شىندىق ەكەنىن راستاي تۇسكەندەي.
لوردتاردىڭ پالاتاسىندا جۇمىسشىلاردى قورعاپ, ادىلەتتىلىكتى جاقتاپ سويلەگەن جالىندى سوزدەرى بايروننىڭ اتىن ءبىر-اق كۇندە اسپانعا شىعارعان-تىن. بيلىك باسىنداعى اتقامىنەرلەردىڭ زارەسىن ۇشىرىپ, ەلدى دۇرلىكتىرگەن وقيعادان سوڭ 23 جاسار بايروننىڭ اتاعى اسپانداپ كەتتى. ارىستان اقىننىڭ جاڭا عانا جارىق كورىپ, ءالى سياسى دا كەۋىپ ۇلگەرمەگەن «چايلد گارولد» پوەماسىنىڭ العاشقى ەكى ءبولىمىن جۇرت تالاپ اكەتتى.
اعىلشىن ۇكىمەتىنىڭ وتارلىق ساياساتىن اشكەرەلەپ سويلەگەن جالىندى سوزدەرى بيلىكتىڭ وشپەندىلىگىن تۋعىزدى. بايروننىڭ زامانداسى, فرانتسۋز جازۋشىسى ستەندال بيلىكتىڭ اقىنعا دەگەن اشۋ-ىزاسىن «ساياسي اشۋ-ىزا» رەتىندە باعالادى. (قاراڭىز: ستەندال. 15 تومدىق شىعارمالار جيناعى. – م., پراۆدا, 1959. 7-توم – 297 بەت).
1816 جىلى اقىنعا قارسى ۇيىمداستىرىلعان ناۋقان بايروندى ءبىرجولاتا وتانىن تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر ەتتى. قۋعىندا ءجۇرىپ ول يتاليا مەن گرەكيانىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن قوزعالىستارعا قولداۋ ءبىلدىردى. بايرون پوەزياعا ازاتتىقتىڭ رۋحىن الىپ كەلدى. اقىن قايتىس بولعاندا جازۋشى ۆالتەر سكوتت ءور ۇلانىن جوقتاپ, قابىرعاسى قايىسقان حالقىنىڭ قايعىسىن بىلاي جەتكىزدى: «ادىلەتتى بەتكە ايتقان داۋىستىڭ دا, ونى جامانداعان سوزدەردىڭ دە ءۇنى ءبىر ساتتە ءوشىپ, ءبىزدىڭ بويىمىزدى اياق استىنان اسپاننىڭ جارىعى جوعالىپ كەتكەندەي سەزىم بيلەپ الدى».
«بالاۋسانى» وقىعاندا جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ پوەزياسىنداعى وتتاي جانعان ازاتتىق جالىنىنىڭ كەنەتتەن پايدا بولۋىنا بايرون شىعارماشىلىعىنان ۇشقىنداعان ويلاردىڭ اسەر ەتكەنىن بايقايسىڭ. تاۋەلسىزدىكتى جىرلاۋداعى ەكى ەل ادەبيەتىندەگى ۇلى اقىنداردىڭ رۋحاني ۇندەستىگىنە كوزىڭ جەتە تۇسەدى. ازاتتىق تاقىرىبىنىڭ بىرتە-بىرتە جۇمەكەن شىعارماشىلىعىنىڭ كۇرەتامىرىنا اينالا باستاعانىن كورەسىڭ....
امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى