اتلاح-تالاس شايقاسى: ۇلى جەڭىسكە 1270 جىل

الدىمەن اتلاح تۋرالى جازبا دەرەكتەرىمىز نە دەگەنىنە نازار اۋدارىپ كورەلىك.

اتلاح – ءVى-ءحىى ع.ع. تالاس-شۋ بويىنداعى اتى شارتاراپقا ءمالىم بولعان تۇرك قالالارىنىڭ ءبىرى. اكادەميك الكەي مارعۇلان اتلاحتى – وتلىح دەپ جازىپتى. اراب تاريحشىسى ءال-ماكديسي 985 جىلى: «اتلاح ۇلكەن قالا, كولەمى جاعىنان ورتالىق قالاعا جاقىن, اينالاسى بيىك دۋالمەن قورشالعان. باۋ-باقشاسى كوپ, ءجۇزىم مول وسەدى. مەشىتى ورتالىعىندا, بازارى – راباتتا (قالا شەتىندە) بولعان» دەپ جازادى. ماحمۇد قاشقاري بولسا «اتلۇق-وتلىق» مۇنداعى «وتلىق» دەگەنىمىز قازاق تىلىندەگى وتتى, شالعىن ءشوپتى, كوگالدى جەر» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. تالاس (تيراز) ماڭىنداعى ءبىر قالانىڭ اتى» دەپ قىسقا قايىرادى. ورىس تاريحشىسى ا.بەرنشتام ءوزى اشقان ارحەولوگيالىق ايعاقتارعا سۇيەنە وتىرىپ: «اتلاح قالاسىنىڭ ورنى تاراز قالاسىنا تاياۋ جەردەگى جۋانتوبەدە, ونىڭ ءۇيىندىسىنىڭ اينالاسى 280/140 مەتر اۋماقتى الىپ جاتىر» دەپ ناقتىلاي تۇسەدى.

ەندەشە, «اتلاح-تالاس شايقاسى» دەگەنىمىز قانداي شايقاس, وعان قاي ەلدەردەن, قانشا اسكەر قاتىستى, سوعىستىڭ العاشقى ءتورت كۇنىندە تاڭ يمپەرياسىنا وداقتاس بولعان دەلىنگەن قارلۇق, تۇركەش قولى, بەسىنشى كۇنى نەلىكتەن ارابتار جاعىنا ءوتىپ كەتتى؟ قىتاي ارمياسىنان قانشا ادام ءولىپ, قانشاسى تۇتقىنعا ءتۇستى؟ تۇركەش اسكەرى بۇل شايقاسقا قاتىستى ما, قاتىسسا كىمدەر جاعىندا بولدى؟ سوعىس اياقتالعاننان كەيىنگى گەوساياسي جاعداي قالاي وزگەردى؟ بۇل شايقاستىڭ تاريحي ءمان-ماڭىزى قانداي بولدى؟» دەگەن سۇراقتار توڭىرەگىندە تاريحشىلار الۋان ءتۇرلى وي-پىكىر ايتىپ كەلگەنى بەلگىلى. بۇل سۇراقتارعا ەرتەدەگى جانە بۇگىنگى قىتاي تاريحشىلارى مەن قوعامتانۋشىلارىنىڭ زەرتتەۋلەرىندەگى استام دەرجاۆالىق, وتارشىلدىق ىندىنعا نەگىزدەلگەن ورەسكەل قاتەلىكتەرى مەن اسا قاتەرلى اگرەسسيالىق وزبىرلىقتارىنا تويتارىس بەرەتىن تالداۋلارىمىزدى ماقالامىزدىڭ سوڭعى جاعىندا ناقتىلاي كورسەتپەكشىمىز.

الدىمەن, «اتلاح-تالاس شايقاسى» قارساڭىنداعى گەوساياسي, اسكەري جاعدايعا كىسقاشا توقتالۋعا تۋرا كەلەدى. ءVىىى عاسىردىڭ ورتاسىندا, ناقتىلاپ ايتقاندا, 750 جىلى اراب حاليفاتىنداعى ۇزاققا سوزىلعان تاق تالاسى, قىرقىسى اياقتالىپ, «قارا كيىمدىلەر» اتالعان ابباسشىلار تولىق جەڭىسكە جەتتى دە, وسىعان دەيىن باقىلاۋدان تىس قالعان بۇرىنعى ورتاازيالىق يەلىكتەرىنە باقىلاۋدى كۇشەيتە باستادى. بۇعان دەيىن تيبەت پەن شىعىس تۇرك قاعاناتىنا جانە ىشكى قىرقىستان ابدەن السىرەگەن تۇركەشتەرگە الدەنەشە جەڭىستى جورىقتار جاساپ, جەتىسۋ مەن ماۋرەناحرعا سۇعىنا كىرگەن تاڭ يمپەرياسى ارمياسى حاليفات يەلىگىنە تىكەلەي قاۋىپ توندىرە باستاعان بولاتىن. وسى ءداۋىر تۋرالى جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن قىتاي تاريحشىسى شۋە زۇڭجىڭ مىرزا ەكى يمپەريانىڭ مۇددە قاقتىعىسىن بىلايشا تۇيىندەيدى: «بۇل ايماقتاعى بيلىك ءۇشىن بولعان تەكەتىرەس, قارۋلى قاقتىعىسقا تاياپ كەلدى. ءبىر عاسىرعا سوزىلعان ساياسي ىقپالداستىقتىڭ كۇشەيىپ-السىرەپ وتىرۋىنا وراي, اقىرعى توقايلاسار الاڭ, بۇرىنعىداي ء«تاڭىرى قاعاننىڭ باتىس قاقپاسى اتانعان ءامۋدارياسى ەمەس, سۋيابقا جۋىق تالاس اڭعارى بولىپ كالعان ەدى». بۇل جولداردا تاريحي شىندىق بار ەكەنىن اتاپ ايتۋىمىز كەرەك. «اتلاح-تالاس شايقاسى» الدىنداعى ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ گەوساياسي جاعدايىن تومەندەگىدەي توپتاستىرا ايتۋعا بولادى.

737 جىلى تۇركەشتەردىڭ قۇدىرەتتى بيلەۋشىسى اتانعان سۇلۇق قاعان قاستاندىقپەن ولتىرىلگەننەن بەرگى ون جىل بويى قاعاناتتى قۇراعان بەس دۋلات پەن بەس نۇشبە اراسىنداعى تاق تالاسى تۇركەش قاعاناتىن ءبىرجولا تۇرالاتىپ تاستاعان ەدى. تۇركەشتەردى تاڭ يمپەرياسى تاعايىنداعان قۋىرشاق قاعاندار بيلەي باستادى. 744 جىلى ياعما, قارلۇق, ۇيعىرلاردىڭ تەگەۋرىندى سوققىسىنان تالقاندالعان سوڭعى تۇرك قاعاناتىنىڭ تاعى ءۇشىن بولعان ىشكى سوعىستار بارىسىندا ۇيعىردان ويسىراي جەڭىلگەن قارلۇق, ياعمالار جوڭعارياعا, تۇرپانعا, جەتىسۋ وڭىرىنە قاراي جوڭكىلدى. ىشكى سوعىستان, تاڭ يمپەرياسىنىڭ الدەنەشە رەتكى تەگەۋرىندى سوققىسىنان السىرەگەن تۇركەشتەر قارسىلىق كورسەتە المادى. تاڭ يمپەرياسى ەندىگى جەردە قارلۇق يابعۋىن بارىنشا قولداۋعا كىرىستى. قارلۇقتاردىڭ قولىمەن تۇركەشتەردى ىقتىرىپ, اراب حاليفاتىنىڭ ىلگەرى جىلجۋىن توقتاتۋدى كوزدەدى. تاڭ يمپەرياسى ءبىر مەزگىل ول ماقساتىنا جەتكەندەي دە بولدى. قىتايدىڭ وركوكىرەك گەنەرالى گاۋ شيانجى حاليفاتتىڭ ايبىندى قالىڭ قولىنا قارسى شەرۋ تارتقاندا ءدال وسى قارلۇق جابعۋىمەن, فەرعانا حانىنىڭ قۋاتتى اسكەري قولداۋىنا سەنگەن سياقتى. گەنەرال گاۋ «اتلاح-تالاس شايقاسى» بولاردان ءبىر جىل بۇرىن 750 جىلى قالىڭ قولمەن توبانعا, شاشقا شابۋىل جاساپ حاندارىن تۇتقىنداپ, تاڭ پاتشالىعى ورداسىنا اپاردى. ءدال سول كەزدە قىتايدىڭ تاعى ءبىر گەنەرالى تۇركەشتەر ورداسى سۋيابتى باسىپ العان بولاتىن. تۇركەش قاعانىن دا تىرىلەي قولعا ءتۇسىرىپ, قىتاي استاناسىنا جونەلتەدى.

زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىندا بولار ءبىر جاعداي – گەنەرال گاۋ تاڭ ورداسى تاعايىنداعان شاش حانىن نەلىكتەن تۇتقىنداپ اكەتتى. ارابتار تاڭ ورداسىمەن وداقتاس بولعان فەرعانا يەلىگىنەن اتتاپ ءوتىپ, تالاس بويىنا قالاي شابۋىل جاسايدى؟ بۇل سۇراققا بىلايشا جاۋاپ بەرۋگە بولادى: شاش يەلىگى ءاسىلى تۇركەش قاعاناتىنا قاراۋشى ەدى. ونىڭ بيلەۋشىسى ءباھادۇر تۇتۇق (موحو دۋو تۋدۋن) تۇركەش قاعانى تاعايىنداعان وكىل اكىم بولاتىن. العاشقى كەزدە ول تاڭ ورداسىنىڭ دا تاعايىنداۋىن قابىلداپ, تارتۋ-تارالعى دا جىبەرىپ تۇرادى. الايدا شاش حانى ءبىر جاعىنان قىتايلاردان قورلىق كورىپ جۇرگەن قارا تۇركەشتەرمەن تۋىستاستىعىنان, تاعى ءبىر جاعىنان ارابتارعا الدەقاشان وداقتاس, دىندەس بولىپ كەتكەن سوعدى ىقشيدىمەن قۇداندالىعىنان ارابتارمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناس جاساپ تۇردى. ءتىپتى حاندىق اتاقتى حاليفات تا زاڭداستىرىپ بەرگەن بولاتىن. كورىنىستە قىتايمەن, ءىس جۇزىندە ارابپەن وداقتاس بولعان شاش حانىنا گەنەرال گاۋدىڭ وشىگە شابۋىلداۋىندا وزىندىك سىلتاۋ بار ەدى. ايتسە دە, گەنەرال گاۋ بىردەن شابۋىلعا وتپەي, «كەلىسسوز ارقىلى ۇعىسۋدى» سىلتاۋراتىپ, شاش حانىن سوعىسسىز-اق قولعا ءتۇسىرىپ اكەتەدى دە, وپاسىزدىقپەن ءولتىرىپ تاستايدى. شاش حانىنىڭ بالاسى امان قالىپ, ارابتاردان جانە كورشىلەس ەلدەردەن كومەك سۇرايدى.

«كونە تاڭنامادا» مىناداي دەرەك بار: «ول ارابتارمەن ءتىل بىرىكتىرىپ, ءتورت قالاشىققا شابۋىل جاسايدى دەپ قورىققان گاۋ شيانجى 20 مىڭ اسكەردى باستاپ جابايىلار جەرىنە ءوتىپ كەتتى دە, تالاستا ارابتارمەن سوعىستى».

ەكى گەنەرال ءبىر مەزگىلدە ەكى باعىت بويىنشا جورىققا شىققاندىعى بايقالادى.تاڭ اسكەرى ء«انشي بەكىنىسى قالاشىعىنداعى» قىتايدىڭ تاڭداۋلى جاياۋ, اتتى اسكەرىن نەگىز ەتكەن, فەرعانا, قارلۇق اتتى اسكەرى تولىقتىرعان قالىڭ قول ەدى. بىراق ونىڭ ناقتىلى سانى قىتاي دەرەكتەرىندە انىق كورسەتىلمەگەن. حاليفاتتىڭ حوراسانداعى وكىل اكىمى ءابۋ مۋسلين بۇحارا مەن سامارقانداعى كوتەرىلىستەردى تەز تىنىشتاندىرىسىمەن ءوزى سامارقاندا تۇرادى دا, زياد يبن ساليح باستاعان قالىڭ قولدى اتلاح-تالاس بەكىنىستەرىندە قورعانىستا تۇرعان اراب قولباسشىسى سايد يبن حۋمايد اسكەرىنە كومەككە شۇعىل اتتاندىردى.

تالاس سوعىسى جونىندە ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن و.بولشاكوۆ, ءال-ماكديسي دەرەگىنە سۇيەنە وتىرىپ, تاراز بەن اتلاح بەكىنىسىندە قورعانىس جۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرىپ, جاڭا دۋالدار تۇرعىزۋمەن اينالىسىپ جاتقان اراب گارنيزونى بولعانىن راستايدى.

وسىناۋ قۇندى دەرەك كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇمباق بولىپ كەلگەن اتلاح-تالاس شايقاسىنىڭ سوڭعى – بەسىنشى, شەشۋشى كۇنى شايقاستا قارلۇقتاردىڭ تاڭ يمپەرياسىنان بەت بۇرىپ, ارابتار جاعىنا شىعىپ كەتۋىنىڭ سىرىن اشۋعا ساۋلە تۇسىرەتىن سياقتى.

ورىس عالىمى ا.ماندەلشتام تۇرك حالىقتارى, ونىڭ ىشىندە قارلۇق, شىعىل, شۋيە, شۋمي تايپالارى ءVىى عاسىردىڭ باسىندا-اق شاش پەن سولتۇستىك فەرعانا وڭىرىنە دەندەپ ەنە باستاعانى, سوعدىلارمەن, سول ارقىلى ارابتارمەن دە ءارتۇرلى دەڭگەيدە قارىم-قاتىناستا بولعانىن اتاپ كورسەتەدى. دەمەك, تۇرك حالىقتارى, ونىڭ قاتارىندا قارلۇقتار ارابتاردى كوپتەن بەرى جاقسى بىلەدى دەپ ايتا الامىز. ونىڭ ۇستىنە قىتايلاردان تالاي تەپەرىش كورىپ كەلە جاتقان تۇركەشتەر مەن قارلۇق يابعۋى تۇپكى ماقساتتارى جاعىنان جاقىن وداقتاستار بولىپ ۇلگەرگەنى بايقالادى. شاش حانىمەن تۋىستىق قاتىناستىعى بار قارا تۇركەشتەر ارقىلى ارابتاردىڭ قارلۇق يابعۋىمەن ءتىل تابىسقانى, ورلەۋ, ىلگەرىلەۋ ۇستىندەگى يسلام اسكەرىنىڭ كۇش-قۋاتىنا سەنىم ارتقانى تاريحي شىندىق بولاتىن.

قىتاي دەرەك كوزدەرى اراب اسكەرىنىڭ قۇرامى مەن كۇش-قۋاتى جونىندە مىناداي جالپى سيپاتتاما بەرەدى: ارابتار جاعىندا زياد باستاعان حوراسان, پارسى ارمياسىن نەگىز ەتكەن قالىڭ قول جانە ورتاازيالىق سوعد بىرلەستىگىنە جاتاتىن ەلدەر اسكەرلەرى بولدى. بۇل وڭىردەگى حالىقتار كوپتەن بەرى-اق ارابتارعا باعىنىپ, يسلام ءدىنىن قابىلداعان بولاتىن. اراب ارمياسىندا اتتى اسكەر, جاياۋ اسكەردەن باسقا, تۇيەلى قوسىن, نايزالى قوسىن, وتپەن شابۋىلداۋشى ارنايى توپ بار ەدى. قارۋ-جاراق جاعىنان ارابتار الدەقايدا ۇستەم بولاتىن. ال قىتاي جاعى وزدەرىنىڭ جات جەردە, ارتقى ساپتان قول ۇزە, جازالاۋ جورىعىندا جۇرگەنىن مويىندايدى.

سونىمەن 751 جىلدىڭ زۇلحيدجا (شىلدە) ايىندا, اتلاح-تالاس جەرىندە ايگىلى قاندى شايقاس باستالدى. قىتاي دەرەك كوزدەرىنەن مىناداي حابارلاردى كورەمىز: «ەكى جاق بەس كۇن بويى شايقاستى, قارلۇقتار جاپپاي بەت بۇرىپ كەتتى دە, ارابتارعا بولىسىپ, ەكى جاقتاپ تاڭ ارمياسىن قىسپاققا الدى. شيانجىنى (گاۋ شيانجىنى – ءا.د.) ويسىراتا جەڭدى».

تاڭ اسكەرى ءبىرىن-ءبىرى تاپتاي, ءتۇن جامىلا قاشادى: «جول تار, ادام مەن ات كولىك جولعا كەپتەلىپ قالدى. فەرعانالىق قالىڭ اسكەر الدىمەن قاشا جونەلدى, قاپتاعان ات پەن تۇيە ادامدارعا جول بەرمەدى. گاۋ شيانجىنىڭ ءبىر گەنەرالى لي سىيە قولىنا جۋان تاياق الىپ, الدىعا شىعىپ ادام مەن ات كولىكتىڭ ولىگىنەن تازالاپ, جول اشىپ وتىردى. گاۋ شيانجىعا ەرگەن قالىڭ توبىردىڭ ءوتىپ كەتۋىنە جاعداي جاسادى». گەنەرال گاۋ ازداعان اداممەن ءانشي بەكىنىسىنە امان-ەسەن جەتتى.

اتلاح-تالاستاعى ماسقارا جەڭىلىستىڭ تاڭ يمپەرياسى ءۇشىن قانداي اۋىر سوققى بولعانىن تاريحشى شۋە مىرزا بىلاي باعالايدى: ء«تورت قالاشىقتىڭ تاڭداۋلى ارمياسى تۇگەلدەي دەرلىك جوق بولدى. وسى سوعىستان كەيىن تاڭ پاتشالىعىنىڭ ابىرويى ءتۇستى, بۇرىنعى قۇدىرەتىنەن ايىرىلدى. ءسويتىپ تاڭ پاتشالىعىنىڭ داۋرەنى ءوتىپ, قۇلدىراۋى باستالدى». تاڭ پاتشالىعىنا وسىنشاما وراسان زور شىعىن اكەلگەن گەنەرال گاۋ شيانجى 20 مىڭ قىتاي ارمياسىمەن عانا قاتىستى دەۋ اقىلعا سىيمايتىن سياقتى. اراب-قىتاي دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنگەن ءار ەل تاريحشىلارى بۇل شايقاستىڭ قالاي بولعانى, قانشا اسكەر قاتىسىپ, قانشا ادام ولگەنى تۋرالى ءارتۇرلى بولجام جاساپ كەلدى.

ۆ.بارتولد اراب-قىتاي دەرەكتەرىن نەگىز ەتىپ, «گاۋ شيانجى 30 مىڭ اسكەرمەن ارابتارعا قارسى اتتاندى. شامامەن 700 لي الاڭعا جايىلا ساپ تۇزەپ ىلگەرىلەپ, تاراز ماڭىندا ولارمەن قارۋ ءتۇيىستىردى» دەپ جازادى. ال يبن ءال-اسىر بولسا: «قىتاي جاعى ءجۇز مىڭ اسكەر شىعاردى, سوعىس تارازدا, تالاس وزەنى ماڭىندا, زۇلحيدجا ايىندا, 133-حيدجىرا (751 جىلى 29 شىلدەدە – ءا.د.) بولدى. قىتايلار ولىلەي 50 مىڭ, تىرىدەي 20 مىڭ ادامىنان ايىرىلدى» دەپ ناقتىلايدى.

X عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا جازىلعان ءال-بايحاكيدىڭ «كىتاب ءال- ماحاسين ۆۋا ل.ماساۋي» دەگەن كىتابىندا جورىق جاساعان قىتاي ارمياسىنىڭ سانى 70 مىڭ ەدى, بىراق ارابتاردان كۇيرەي جەڭىلىپ, كوپ اسكەرى تۇتقىنعا الىنعانى, قىتاي ارمياسىنىڭ ارقىشىن ولجالاعانى ءارى قىتاي قولباسى عاجايىپ اسىل جۇزىگىمەن قولعا تۇسكەنى ايتىلادى.

 ا.مالياۆكين بولسا, قىتايدان 50 مىڭ اسكەر ءولىپ, 20 مىڭى تۇتقىنعا تۇسكەن دەپ شامالايدى.

اتالعان دەرەكتەردى سالىستىرا قاراعاندا جانە تاڭ يمپەرياسىنىڭ جاۋلاۋشى ارمياسىن تەك جەتىسۋ مەن سىر, ءامۋداريا بويىنان عانا ەمەس, كۇللى ورتا ازيادان ءبىرجولا شەگىنىپ كەتۋگە ءماجبۇر ەتكەن اتلاح-تالاس شايقاسىندا شىنىمەن-اق جەتپىس, سەكسەن مىڭ ادامىنان ايىرىلعانىنا ءشۇبالانۋدىڭ ورنى جوق سياقتى.

ءار ەل تاريحشىلارى ارقالاي جازىپ, تۇرلىشە پايىم جاساپ جۇرگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – وسى سوعىستا تىرىدەي قولعا تۇسكەن قىتاي اسكەرىنىڭ كەيىنگى تاعدىرى, تۇتقىنداردىڭ قولىمەن قىتايدىڭ قاعاز جاساۋ ونەرىنىڭ ماۋرەناحر مەن ارابياعا تارالۋى...

ەڭ الدىمەن, ءبىز گەنەرال گاۋ باستاعان قىتاي ارمياسى سانىنىڭ قانشا بولعانىنا قاراماي, ونىڭ تاڭ يمپەرياسىنىڭ قىتاي قورعانىنىڭ سىرتىنداعى بارلىق باعىنىشتى ەلدەردى قارۋدىڭ كۇشىمەن ۇستاپ تۇرۋعا مىندەتتى ء«تورت قالالىق بەكىنىستەگى» تاڭداۋلى اسكەرلەرى ەكەندىگىن, ولاردىڭ اراسىندا قارۋ-جاراق, قۇرال-سايمان جاساي الاتىن شەبەرلەر بولدى دەگەننىڭ وزىندە, قاعاز جاساۋ ونەرىن مەڭگەرگەن مامانداردىڭ بولعانى كۇماندى دەپ قارايمىز. ونىڭ ۇستىنە, قىتاي تاريحشىلارىنىڭ وزدەرى جازعانىنداي, ءدال سول تۇستاعى حاليفات اسكەرىنىڭ جاراقتانۋى تاڭ ارمياسىنان الدەقايدا ارتىق بولا تۇرا ارابتار مەن سوعدىلىقتار كارۋ-جاراق جاساۋدىڭ وزىق تەحنولوگياسىن قىتايلىق تۇتقىنداردان ۇيرەنىپ ەدى دەۋدىڭ دە ءجونى جوق. ال اسكەري تۇتقىنداردى ارميانىڭ ءتۇرلى قاجەتتەرىنە قاراي, ءتىپتى قارۋ-جاراق جاساۋعا پايدالانۋى ابدەن مۇمكىن عوي.

تاريحي دەرەكتەر ورتا ازيا مەن ماۋەرەنناحردا قاعاز جاساۋدىڭ تاريحى تىم ەرتەدەن باستالعانىن مەڭزەيدى. و.بولشاكوۆ ءال-ءمارۋزيدىڭ جازبالارىنا سۇيەنە وتىرىپ, قاعاز جاساۋ ءوندىرىسى سامارقان مەن فەرعانا قالالارىندا مۇسىلماندىققا دەيىنگى داۋىردە جاقسى جولعا قويىلعاندىعىن جازعان بولاتىن.

سولاي بولا تۇرا, قولعا تۇسكەن قىتاي اسكەرىنىڭ ءبارى شەتىنەن ونەرپاز, شەتىنەن الدەبىر جاڭالىق الا كەلۋشى رەتىندە دارىپتەلۋى دە تاريحي شىندىققا ساي كەلمەيدى دەپ قارايمىز.

751 جىلعى اتلاح-تالاس شايقاسىندا قولعا تۇسكەن گاۋ شيانجى ساردارلارىنىڭ ءبىرى – دۋ حۋان تالاستا ءبىراز تۇرعان سوڭ, ايداۋمەن ارابياعا دەيىن بارادى. تۇتقىندار تارتار بارلىق تاۋقىمەتتى باستان كەشە ءجۇرىپ, كورگەن-بىلگەندەرىن قاعازعا تۇسىرە جۇرەدى. اقىرى, امالىن تاۋىپ, ساۋدا كەمەسىنە ىلەسىپ, تەڭىز ارقىلى 762 جىلى شىعىس قىتايعا قايتىپ ورالادى. ول كوزىمەن كورگەن بارلىق وقيعالاردى, ەل مەن جەر جاعدايىن, شارۋاشىلىعىن, ساۋدا جولدارىن تاپتىشتەي جازىپ, «جيڭ شي جي» دەگەن جولجازبا ەستەلىگىن قۇراستىرعان. بىراق وندا قىتايلىق تۇتقىنداردىڭ ارابتارعا قاعاز جاساپ بەرگەنى جونىندە ەشبىر دەرەك ايتىلماعانىمەن, جەتىسۋ مەن ماۋرەناحر جانە كىشى ازيا جونىندە قۇندى مالىمەتتەر وندا بارشىلىق.

اتلاح-تالاس شايقاسىنىڭ تاريحي ماڭىزى نەدە؟ ءبىزدىڭ ءتول تاريحىمىزدان ونىڭ الار ورنى قانداي بولماق؟ تاريحشىلار مەن قوعامتانۋشىلار ءۇشىن اتلاح-تالاس شايقاسىنىڭ جەڭىسىن تانىپ, باعالاي ءبىلۋ ۇلكەن سىن. ءبىز بۇدان 1270 جىل بۇرىن قازاقستان مەن ورتا ازيا جانە كۇللى مۇسىلمان الەمى تاعدىرىنا شەشۋشى ىقپال ەتكەن ۇلى جەڭىسكە قول جەتكەنىن ماقتانىشپەن ءارى بورىشتارلىقپەن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ەندەشە, ءبىز وسى ۇلى جەڭىستىڭ تاريحي ماڭىزىن بىلاي اتاپ كورسەتكىمىز كەلەدى:

سوناۋ ەكى حان داۋىرىنەن (ب.ز.د.206-6.3.220) بەرى قىتاي قورعانىنىڭ سىرتىنا شىعا باستاعان حان پاتشالىعى, تاڭ داۋىرىنە (618-907) دەيىنگى سەگىز ءجۇز جىلدا شامامەن ون مىڭ لي (5000 كم) باتىسقا جىلجي وتىرىپ, 751 جىلى اتلاح-تالاس تۇبىنە جەتكەن قىتاي ەكسپانسياسىنىڭ قاندى جولى ءبىرجولا, ماڭگىلىككە كەسىپ تاستالدى, 751 جىلدان بەرگى 1270 جىل بويى بىردە-ءبىر قارۋ اسىنعان قىتاي شەرىگىنىڭ وسىناۋ قاسيەتتى ايماققا اياق باسا الماعانى تاريحي شىندىق ەدى. مىنە, سول ءۇشىن دە اتلاح-تالاس تۇبىندە شاھيت كەتكەن قۇرباندار ارۋاعى الدىندا كۇللى مۇسىلمان-تۇركى الەمى تاعزىم ەتۋى ءتيىس. اتلاح-تالاس شايقاسىنىڭ ۇلى جەڭىسىنە اراب مۇسىلمان اسكەرى, قارلۇق, تۇركەش تۇركتەرىنىڭ قولداپ قۋاتتاۋى مەن جانقيارلىق ەرلىگى ارقىلى قول جەتتى. كوتەرىلىس جاساعان قارلۇق اسكەرى جاعىندا قىتايلاردان قورلىق كورگەن تۇركەش قاعاندارىنىڭ ساردارلارى باستاعان ەداۋىر قوسىننىڭ بولعانى بەلگىلى. قانمەن بەكىگەن تۇرك-اراب دوستىعىنىڭ عۇمىرى ۇزاق بولدى, بەرەكەلى بولدى. تۇرك حالىقتارى اللانىڭ حاق ءدىنى يسلاممەن ەرتەرەك قاۋىشتى. ۆ.بارتولد ايتقانداي, «تۋركي بىلي ودنيمي يز پەرۆىح نارودوۆ, سرەدي كوتورىح يسلام, وتكازاۆشيس وت پروپاگاندى ورۋجيەم, يمەل ۋسپەح پۋتەم ۋبەجدەنيا» بولعانى تاريحي شىندىق. تۇرىكتەر يسلامدى 751 جىلدان بىلاي قاراي نەگىزىنەن بەيبىت جولمەن قابىلداپ, يسلام مادەنيەتىمەن ەرتەرەك تانىسىپ, ونى يگەرۋگە بارىنشا قۇلشىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە تۇرك دۇنيەسى يسلام الەمىمەن رۋحاني تۇتاستىققا قول جەتكىزدى. ادامزات مادەنيەتىنە ماحمۇد قاشقاري, ءجۇسىپ بالاساعۇن, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, قوجا احمەت ياساۋي, احمەت يۇگىنەكي, يبن سينا قاتارلى ۇلى تۇلعالاردىڭ دانىشپاندىق ىلىمدەرىن بەرە الدى. تۇرك حالىقتارى ءبىرتۇتاس رۋحاني, مادەني بىرلىككە قول جەتكىزۋ ارقىلى ۇلت رەتىندە ۇيىسىپ, كىرىگۋ بارىسىندا ەداۋىر تۇراقتى, گۇلدەنگەن مەملەكەتتەرگە يە بولدى. يسلامدى مەملەكەتتىك ءدىن رەتىندە مويىنداعان قارلۇق-قاراحان مەملەكەتى كەيىنگى قىپشاق, قازاق حاندىقتارىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرىسكەن قازاق رۋ- ۇلىستارىن بىرىكتىرگەن العاشقى قۋاتتى مەملەكەتى رەتىندە تانىلىپ, مويىندالۋعا حاقىلى. ول جونىندە تاريحشىلارىمىز الكەي مارعۇلان, مۇساتاي اقىنجانوۆتار سوناۋ 60-جىلداردا-اق باتىل ويلار ايتقان بولاتىن. «اتلاح-تالاس شايقاسىنىڭ» ءبىز بىلەتىن ءارى تاريحي شىندىققا قۇرمەتپەن قارايتىن الەمدىك تاريحشىلار زەرتتەۋىندە ءبىرشاما ورتاق كوزقاراسقا اينالعان وسىناۋ اقيقاتى ۇلى حاندىق شوۆينيزممەن ۋلانعان كەشەگى جانە بۇگىنگى قىتاي جازارماندارىنىڭ نە جازعانىن قولدا بار دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنىپ, تالداپ كورەيىك. 

ادامزات تاريحى ۇلتتار مەن مەملەكەتتەردىڭ قالىپتاسۋ تاريحى جونىندە ازدى-كوپتى ساۋاتى بار قالام يەلەرى وتكەن تاريحقا بۇگىننىڭ, وندا دا ساياسي بيلىكتىڭ ەمەۋرىنىمەن باعا بەرۋگە بولمايتىنىن تۇسىنە, بىلە تۇرا ادەپسىزدىككە, ءتىپتى وزبىرلىققا كوزجۇما قاراپ, وتارشىلدىق قاندى جورىقتارىن الدەقانداي سەبەپ-سىلتاۋلار ارقىلى اقتاپ العىسى كەلەتىنىنە ورىس-قىتاي يمپەريالارىنىڭ قاندى تاريحىن اسپەتتەي جازعاندارىنان جاقسى بىلەمىز.

وسىدان 1270 جىل بۇرىن بولىپ وتكەن اتلاح-تالاس شايقاسىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ توم-توم كىتاپ جازىپ, ءتۇرلى كونفەرەنتسيالار وتكىزىپ, جانىعىپ جۇرگەن قىتايلاردى ماجبۇرلەگەن قانداي قاجەتتىلىك؟ ال بىزدەر, تۇركى, اراب الەمى بۇعان ناقتىلى باعا بەرىپ, تاريحي شىندىقتى وركەنيەتتى الەمگە جاريا ەتۋگە كەلگەندە نەگە سالعىرتپىز؟

كۇللى تۇركى ءھام اراب الەمى عانا ەمەس, بۇكىل ادامزات قىتاي ساياساتىنىڭ ارباۋى مەن الداۋىنان عانا ەمەس, XXI عاسىردا الەمدىك قاندى قىرعىندارعا ۇرىندىراتىن اپاتقا «ز ۇلىمدىق يمپەرياcىنا» اينالىپ بارا جاتقانى كوز الدىمىزدا. حانتينگوندار شۋلاتقان «وركەنيەتتەر قاقتىعىسى» (حريستيان-يسلام مادەنيەتتەر قاقتىعىسى) دەگەندەرى بۇل كۇندەرى بوس سوزگە اينالدى. قاقتىعىسۋشى وركەنيەتتەر ەمەس, قىتاي-امەريكا, قىتاي-رەسەي, قىتاي-ەۋرووداق اراسىنداعى قاقتىعىسقا اينالىپ بارا جاتقاندىعىن تۇسىنەتىن ۋاقىت ءوتىپ بارادى. استام دەرجاۆالىق, گەنوتسيدتىك ساياساتتى اشىق جۇرگىزىپ جاتقان قىتاي كومپارتياسىنىڭ رەسمي اقپاراتتارىندا وتكەن جىلعى («قازاقستاندى, قىرعىزستاندى قاشان قوسىپ الامىز؟ قازاقستاندا ءتورت ءجۇز ەلۋ مىڭداي ليبايدىڭ ۇرپاعى ۇلى جۇڭحۋانىڭ قۇشاعىنا قاشان كىرەمىز دەپ جىلاپ-ەڭىرەپ وتىر») دەگەن سياقتى ساندىراقتار اشىق جاريالاندى. قازاق وكىمەتى وسىعان وراي قىتاي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە نارازىلىق نوتاسىن تاپسىرۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇگىنگى قىتاي بيلەۋشىلەرى تاۋەلسىز قازاقستاندى عانا ەمەس باۋىرلاس قىرعىزداردى دا باسىنىپ, قىرعىزدار قىتايدىڭ جيەندەرى, سوناۋ حان پاتشالىعى (ب.ج.س.د 206) زامانىندا حۇن قاعانى اسكەرىنە تۇتقىنعا تۇسكەن ايگىلى قىتاي گەنەرالى ءليليننىڭ ۇرپاعى دەپ ساندىراقتاپ ءجۇر. مىنە, وسىلايشا از عانا جىل ەنەسايداعى قىرعىزدار اراسىنا جەر اۋدارىلعان تۇتقىن گەنەرالدان قىرعىزدار دۇنيەگە كەلدى دەلىنسە, توقماق (سۋياب) بەكىنىسى تۇگىل قازاق-قىرعىز توپىراعىنا اياعى تيمەگەن ليكە دەيتىن قىتايدىڭ ليباي دەيتىن ۇرپاعىنان ءجۇز مىڭداعان دۋلاتتار, ءوسىپ-ونە بەرەتىن جۇپار كىندىكتىلەر بولىپ شىعادى.

ءبىز اتلاح-تالاس شايقاسىنا تىكەلەي قاتىسى جوقتاي كورىنگەن قىتايلىق اڭىز-ءاپسانالار تۋرالى تەككە ءسوز ەتىپ وتىرعانىمىز جوق. بۇدان 1270 جىل بۇرىن قاسيەتتى قازاق-ۇيعىر جەرىنەن ءبىرجولا الاستالعان قىتايدىڭ تاڭ پاتشالىعى (ب.ز.618-907 ج.ج) تۇسىندا جاسالعان كارتاسىندا بۇگىنگى قازاقستاننىڭ جەتىسۋ ولكەسى, قىرعىزستاننان گيمالايعا دەيىنگى ۇلان-بايتاق تەرريتورياسى قامتىلعان. سول كارتا كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى قىتاي تاريحى وقۋلىقتارىندا كورسەتىلىپ, قىتاي جاستارىن رەسەي تارتىپ العان قىتاي جەرى ەكەنىن, ەندىگى مىندەت, سول قولدان كەتكەن قىتاي جەرىن قايتارىپ  الۋعا دايىنداپ جاتىر. ول ول ما, جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن 751 جىلعى اتلاح-تالاس شايقاسىنداعى تاڭ پاتشالىعى ارمياسىنىڭ ماسقارا جەڭىلىسىن اقتاپ الۋ ءۇشىن, بۇگىنگى تاريحشىسىماق قىتايلار توم-توم كىتاپ جازىپ, كوپشىلىك قولدى باسىلىمداردا, كونفەرەنتسيا ماتەريالدارىندا جاريالاۋىن سوڭعى جىلداردا ءتىپتى ۇدەتىپ وتىر.

اكادەميك جازۋشىمىز عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «تاريحتى جاساۋ ءداۋىرى بار دا, جازۋ ءداۋىرى بار. جاساۋشى قاتەلەسسە, جازۋشى تۇزەتەمىن دەپ اۋرەلەنبەۋى كەرەك» – دەيتىن ۇلاعاتتى ءسوزى وسىندايدا ەسكە تۇسەدى ەكەن.

قىتايلىق زەرتتەۋشى ۆەي كايۆەيدىڭ وتكەن تاريحتى وزىنشە تۇزەتىپ, تىگىسىن جاتقىزۋعا ۇرىنعانىنا ءبىر مىسال: «زامانىمىزدىڭ VIII عاسىرىنىڭ ورتا شەنىندە, قىتاي بارىنشا كۇشەيگەن تۇستا, ازيا, افريكا, ەۋروپانى كوكتەي وتكەن اراب يمپەرياسى دا قۇدىرەتتەنىپ تۇرعان بولاتىن... ەكى يمپەريا ورتالىق ازياداعى تالاس وڭىرىندە توقايلاسىپ, اۋقىمى شەكتى بولسا دا, كەيىنگى داۋىردە مادەنيەتتەر الماسۋ جاعىنا وراسان زور ىقپال ەتكەن ءبىر سوعىس بۇرق ەتە قالدى. تاڭ يمپەرياسىنىڭ بۇل سوعىستا جەڭىلىسكە ۇشىراعانداعى باستى سەبەپ – ۇزاق جورىقتان شارشاپ-شالدىعۋ, اسكەردىڭ ازدىعى, ىشكى الاۋىزدىقتار, سونداي-اق قولباسىلاردىڭ الداعى شايقاستىڭ قالاي بولارىنا ونشا ءمان بەرمەگەندىگىنەن بولدى» دەيدى.

ءبىز بۇل جولداردان جازارماننىڭ تاريح عىلىمىنا, تاريحتاعى ادىلەتسىز سوعىستار جونىندەگى ادىلەت ءسوزىن كورە المايمىز. كەرىسىنشە, تاڭ يمپەرياسىنىڭ جەڭىلۋىنىڭ بەس ءتۇرلى سەبەبىن جانە ونداعى باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – قارلۇقتار مەن تۇركەشتەردىڭ, فەرعانالىقتاردىڭ «وپاسىزدىعى» تۋرالى جالالى سوزدەرىنەن انىق كورىنەدى. سونداي-اق تاڭ ارمياسىنىڭ ماسقارا جەڭىلىسىنىڭ كىشى ازيا مەن اراب دۇنيەسىنە اپارعان ءتورت ءتۇرلى مادەني جاڭالىعى جونىندە استامسي سويلەيدى. ال ۋاڭ شۋە دەيتىن جازارماننىڭ «تالاس سوعىسىنىڭ سەبەپتەرىنە تالداۋ» اتتى ماقالاسىنىڭ اڭداتپاسىندا: «751 جىلعى تالاس شايقاسى جونىندە جازعان اۆتورلار بۇل سوعىستىڭ باستالۋىنا تاڭ يمپەرياسىنىڭ شەكارالىق اسكەرلەر قولباسشىسى گاۋ شيانجىنىڭ تاشكەنت ەلىنە (شى گو) جاساعان وزبىرلىعى تۇرتكى بولدى. ول باسقالار ايتقانداي, ەكى يمپەريانىڭ ورتالىق ازياداعى ىرگە كەڭەيتۋگە ۇرىنعان قاقتىعىستارىنىڭ ناتيجەسى ەمەس» دەيدى.

وسى ارادا گەنەرال گاۋ جانە ونىڭ تاشكەنت ەلىنە جاساعان قاندى جورىعى جونىندە وقىرماندارعا ازداپ مالىمەت بەرۋدى ءجون كوردىك.

گاۋ شيانجى تەگى كورەيلىك. 668 جىلى تاڭ پاتشاسى گاۋزۋڭ كورەيانى جاۋلاپ العاننان كەيىن حالقىن جاپپاي قۋدالاپ قىتاي جەرىنە جەر اۋدارادى دا, ونىڭ تىزە بۇككەن پاتشا اۋلەتىن استانا شاڭانگە كوشىرىپ اكەلەدى. بولاشاق گەنەرالدىڭ اكەسى العاشىندا وردادا, كەيىننەن اسكەري شەنىمەن ءانشي بەكىنىسىنە كەلگەندە, گاۋ شيانجى اكەسىنە ىلەسىپ اسكەري جورىقتارعا جاستايىنان ارالاسىپ شىنىعادى. ول اسا كەلبەتتى, ەرجۇرەك شاباندوزدىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, جيىرما جاستان اسا بەرە گەنەرالدىققا قول جەتكىزەدى. 747 جىلعا دەيىن جاۋاپتى اسكەري مىندەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ ءانشي تۇتىق مەكەمەسىنىڭ ورىنباسارى, ء«تورت قالا بەكىنىسىندەگى» اسكەرلەردىڭ اتبەگى شەنىنە كوتەرىلەدى. سودان بىلاي قاراي ول باتىس وڭىردەگى وتارلانعان ەلدەردەگى ۇلكەندى-كىشىلى سوعىستارعا قاتىسىپ, ەرلىك كورسەتىپ, پاتشانىڭ نازارىنا ىلىگەدى. ازعانتاي ۋاقىتتا گاۋ ء«تورت قالا بەكىنىسىندەگى» وكىل اكىمدىككە قول جەتكىزىپ ءوزى بي, ءوزى قوجا, دارا بيلەۋشىگە اينالادى. اتلاح-تالاس شايقاسى قارساڭىندا قالىڭ قولمەن توباندارعا, سوسىن شاش (تاشكەنت) يەلىگىنە شابۋىل جاساپ, حاندارىن ايلا-شارعىمەن قولعا ءتۇسىرىپ, قالالارىن قانعا بوكتىرە تالقانداعانى جونىندە جوعارىدا ايتقانبىز. قىتايلىق زەرتتەۋشىلەر بۇل قاندى وقيعالار جونىندە ءبىر-بىرىنە ونشا ۇقساي بەرمەيتىن ءۇش ءتۇرلى بولجام ايتىپ, گەنەرال گاۋدىڭ ارەكەتىن اقتاعىسى كەلەدى. ءبىرىنشىسى, گەنەرالدىڭ ارەكەتىن ايىپتاعان بولىپ شاش حانى «بودان ەلدەردىڭ باعىنىشتىلىق ءتارتىبىن بۇزعانى ءۇشىن جازالاندى» دەپ ۇلى دەرجاۆالىق زورلىقتى اقتاعىسى كەلەدى. ەكىنشىسى, وسى رەتكى سويقاندى قىرعىنعا «گەنەرالدىڭ وركوكىرەكتىگى, دۇنيەقورلىعى, اشكوزدىگى سەبەپ بولدى» دەي كەلىپ, شابۋىل بارىسىندا قالا حالقى جاس-كارىسىنە قاراماي قىرعىنعا ۇشىراپ, حانىن الداپ تىرىدەي قولعا ءتۇسىرىپ ءولتىرىپ تاستادى. وردادان ون پۇتتان استام اسىل تاستارى مەن 5-6 تۇيە التىن, اسىل تۇقىمدى جىلقىلارى مەن باسقا دا باعالى زاتتارىن اكەتىپ ءوزى يەمدەنىپ كەتتى», دەپ جازىلعان.

قىتايلىق جازعىشتار وسىنشا قاندى وقيعانى ايتا وتىرىپ, بۇل ارەكەت تەك گەنەرالدىڭ جەكە باسىنىڭ ءىسى ەمەس تاڭ پاتشالىعىنىڭ اراب شاپقىنشىلىعىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاسالعان اسكەري جوسپاردىڭ ورىندالۋى دەسەدى. ولار تەك شاش حانى بالاسىنىڭ قاشىپ قۇتىلىپ كەتىپ, كورشى ەلدەردەن جانە ارابتاردان كومەك سۇراعانى باستى سەبەپ بولدى دەگىسى كەلەدى.

گەنەرال گاۋدىڭ اتلاح بەكىنىسىنە تۇتقيىل شابۋىل جاساۋىنىڭ باستى, ءۇشىنشى سەبەبى حانزادانىڭ ءوتىنىشى بويىنشا حاليفاتتىڭ اتلاح بەكىنىسىندەگى اسكەرلەرى وزدەرىنە قاراستى جەرلەردەگى كىشى حاندىقتار قوسىندارىن وزدەرىنە قوسىپ الىپ, ء«تورت قالا بەكىنىسىن» شاپپاقشى بولىپ جاتىر ەكەن دەگەن حاباردى گەنەرال ەستيدى. سوسىن ولاردان بۇرىن قيمىلداپ تۇتقيىل شابۋىلمەن اتلاح بەكىنىسىن الماقشى بولدى, بىراق اقىرى قيراي جەڭىلدى دەي كەلىپ, وعان قارلۇقتار مەن تۇركەشتەردىڭ, فەرعانالىقتاردىڭ وپاسىزدىقتارىنان ەكىجاقتى سوققىعا ۇشىراپ جەڭىلىس تاپتى, دەپ كىجىنەدى جازارماندار.

حۋادۇڭ پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحشىسى جۋ ءباۋميڭنىڭ گەنەرال گاۋ تۋرالى ايتقاندارىن مازمۇندار بولساق: «اكەسى وتارلانعان كورەيانىڭ حان اۋلەتى, ءوزى حەشي دالىزىندە ەرجەتىپ, انشيدە كوزگە ءتۇسىپ, شەكارادا قانشاما جىلداردا اتاعى اسقاقتادى. شايقاستا جەڭىمپاز بولدى, ونىڭ باستى قارسىلاسى ۋاقىت وتە كەلە توبانداردان ارابتارعا اۋىستى... تالاس شايقاسى ءبىر عانا گاۋ شيانجىنىڭ ءومىر جولىنداعى تۇبەگەيلى بۇرىلىس بولماستان, تاڭ داۋىرىندەگى باتىس-سولتۇستىكتەگى ستراتەگيالىق جاعدايدىڭ دا كۇرت وزگەرىس نۇكتەسى بولىپ قالعان ەدى. بۇل شايقاس تۋرالى قانداي ءۋاج ايتىلسا دا, ناقتى شىندىق مۇسىلمان ارمياسىنىڭ ايتۋلى جەڭىسىمەن اياقتالعان بولاتىن...

وسىناۋ زور وزگەرىس قالاي دا ءبىر ءداۋىردىڭ اياقتالىپ, جاڭا ءبىر ءداۋىردىڭ باستالعانىن انىق كورسەتىپ بەردى» دەيدى.

قىتايدىڭ وسى زامانعى قىزىلوڭەش تاريحشىسى شۋە زۇڭجىڭ مىرزانىڭ بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەمگە تانىمال پروفەسسورى ۋاڭ شاۋفۋدىڭ اتالعان داۋىردەگى باستى گەوساياساتتىڭ مازمۇنى: ء«بىزدىڭ بۇل ارادا ايتپاقشىمىز, تاڭ, توبان, ارابتار ارالىق ساياسي قارىم-قاتىناسى تاريحى, سايىپ كەلگەندە VII عاسىردىڭ ورتاسى مەن IX عاسىردىڭ ورتا شەنىندەگى ازياداعى زورلىق-زومبىلىقتى نەگىز ەتكەن وكتەمدىكتىڭ تاريحى بولاتىن» دەگەن ءادىل تۇجىرىمىن بۇرمالاپ, وعان ساياسي قالپاق كيگىزىپ, ء«بىزدىڭ ەلىمىزدەگى عىلىم الەمىندە بۇرىن-سوڭدى قولدانىلماعان توسىن اتاۋ, ولاي بولعاندا «تاڭ ديناستياسىنىڭ باتىس شەكاراسىن قورعاۋ جولىنداعى كۇرەسى اتالمىش «زورلىق-زومبىلىق ساياساتى بولىپ شىقپاي ما», دەي كەلىپ, باتىستاعى كەيبىر قولدانىستا ول وتارلىق ىرگە كەڭەيتۋ نەمەسە وتارلىق بيلىكتى ورناتۋ دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى. ءسويتىپ پروفەسسور ۋاڭ ارابتىڭ ىرگە كەڭەيتۋ سوعىسىن تاڭ پاتشالىعىنىڭ باتىس ءوڭىردى قورعاۋ ساياساتىمەن شاتاستىرىپ قانا قويماي تاڭ پاتشالىعىنىڭ «زورلىق-زومبىلىق ساياساتىن» ايرىقشا اتاپ كىنالايدى دەپ رەنجيدى. شۋە مىرزا ودان ءارى ءتىپتى لاعىپ, قىتاي شەكاراسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن «تاڭ ديناستياسىنىڭ كارتاسىندا باتىستا پامير جانە ءامۋداريا ءوڭىرى قامتىلعان بۇل تاريحي وزگەرىستىڭ تابيعي ناتيجەسى, ول جاي عانا ءبىر ماسەلە ەمەس, بۇل تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسى. قايسى ءبىر قىتاي عالىمى بولسىن قىتايدىڭ تاڭ ديناستياسىنىڭ «باتىستى اشۋ», شىنجاڭ مەن اراب ورىستىڭ شىعىستاعى شەكاراسىن انىقتاپ بەرەتىن كارتا. سونداي-اق ول ەلىمىزدىڭ تۇتاس اۋماعىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. بۇنىڭ ءبارى سان جىلدار بويى ەلىمىزدىڭ عىلىم دۇنيەسى ورتاق قابىلداعان شىندىق. سوندىقتان جوعارىدا ايتىلعان ساندىراق (پروفەسسور ۋاڭ دەمەكشى. ءا.د.) تاڭ داۋىرىندەگى باتىس ءوڭىر تاريحىن زەرتتەۋدى عانا ەمەس, قىتايدىڭ شەكارالىق وڭىرلەرىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن دا بۇرمالاۋ بولىپ تابىلادى».

ەندى نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قاتەر ءتوندىرىپ تۇرعان قىتايدىڭ ساياساتىن اشكەرەلەيتىن ۇگىت-ناسيحاتتى, اسىرەسە ساليقالى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق ءھام پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار, فورۋمدار وتكىزۋ كەرەك. اتلاح-تالاس شايقاسىنىڭ 1270 جىلدىق اتاۋلى كۇنىن ەلدىك جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە سالتاناتپەن اتاپ وتپەۋ ەلدىگىمىزگە, تاۋەلسىزدىگىمىزگە ۇلكەن سىن.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ەكەنىن ءدال وسى كۇندەرى تەككە ايتپاعان بولار. دەمەك, سول بارىنەن قىمبات اسىلىمىزعا قول سۇعىپ, قاتەر توندىرەتىن ىشكى-سىرتقى جاۋلارىمىزدىڭ سۇقتانىپ تۇرعانىن جان جۇرەگىمىزبەن سەزىنىپ, ناقتى ىسكە كىرىسەر سىن ساعاتى سوعىپ تۇرعانىن تاعى ءبىر قايتالاپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى.

 

 

الىمعازى داۋلەتحان,

ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى