ۇلت ۇستازىنا قاتىستى جادىگەرلەر

التىنسارين مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەر­لەرى تاياۋدا الماتىداعى احمەت مۋ­زەي-ۇيىنە بارىپ كەلگەن. ساپار با­رىسىندا قوستانايلىقتار احمەتتا­نۋشى عالىمدارمەن تاعىلىمدى كەز­­دەسۋ وتكىزىپ, قوس مۋزەي رۋحاني بايلانىس­تى نىعايتۋ جانە عى­لى­مي ىزدەنىس جۇمىستارىن جانداندىرۋ, ءوزارا تاجىريبە الماسۋ تۋ­رالى مەموراندۋمعا وتىرعان. وسى قۇجات نەگىزىندە احمەت مۋزەي-ۇيى­نەن الاش قايراتكەرىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى ءبىر­سىپىرا قۇندى قۇجاتتاردىڭ كوشىر­مەلەرى توبىل وڭىرىنە اكەلىندى. مۇنىڭ ىشىندە تەرگەۋ كەزىندە تۇسىرىلگەن احاڭ­نىڭ فوتوسۋرەتى مەن ساۋساق تاڭ­بالارىنىڭ داكتيلوسكوپيالىق كو­شىرمەسى بار. ولاردىڭ ءبارى اتالعان كورمە ارقىلى كوپشىلىك نازارىنا ۇسى­نىلىپ وتىر.

– سونىمەن قاتار كوشپەلى كور­­مەگە وبلىستىق عىلىمي-ولكەتانۋ مۋ­زەيىندە تۇرعان بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اعاسى اقتاس شوشاق ۇلىنىڭ كىسەنى قويىلدى. احاڭنىڭ اتاسى شوشاقتىڭ اقتاس, بايتۇرسىن, سابالاق اتتى ءۇش ۇلى وياز ياكوۆلەۆتىڭ باسىن جارىپ, سىبىرگە ايدالعانىن بىلەسىزدەر. اقتاس ايداۋدان قاشىپ كەلگەندە, وسى كىسەندى ەلگە الىپ كەلگەن ەكەن. كەيىن ۇرپاقتارىنا قالدىرعان. 1957 جىلى اقتاستىڭ ۇرپاقتارى كىسەندى ولكەتانۋ مۋزەيىنە تابىس ەتكەن. ال احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءوزى ۇستاعان تاياعىن بايسەيىت سەيداحمەت ۇلى دەگەن كىسىنىڭ ۇرپاقتارى اكەپ بەرگەن. سونداي-اق احاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنەن الىنعان «ماسا» جيناعىنىڭ تۇپنۇسقاسى, احمەت مۋزەي-ۇيىنەن الىنعان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قايتىس بولعانىن راستايتىن كۋالىك كورمەگە قويىلىپ وتىر, – دەدى ىبىراي التىنسارين مەموريالدىق مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سالتانات وتەلباەۆا.

قوستانايدا اشىلعان كورمەنىڭ اشىلۋ راسىمىنە الماتىداعى احمەت مۋزەي-ءۇيىنىڭ ديرەكتورى رايحان يماحانبەت ارنايى كەلىپ قاتىستى.

– الداعى جىلى احمەت بايتۇر­سىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىعىن يۋنەسكو كولەمىندە اتاپ وتەمىز دەگەن ءۇمىت بار. وسى ورايدا, مىنا ماسەلەنى ايتا كەتكىم كەلەدى, قوستانايدا ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى مۋزەيدەن بولەك, احا­ڭا جەكە مۋزەي اشىلۋى كەرەك. كە­زىندە وسى قوستانايدىڭ وزىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءوزى تۇرعان ءۇي بار دەپ ەستىگەن ەدىك. كەلەشەكتە سول ءۇيدىڭ ءوزىن ۇلكەن ءبىر رۋحاني ورداعا اينالدىرىپ جىبەرۋگە ابدەن بولادى. ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى مۋزەي دەپ جۇرگەنىمىز جاي زەرتحانا عانا, ول مۋزەي قىزمەتىن اتقارا المايدى. سوندىقتان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا قوستاناي تورىنەن ءبىر مۋزەي اشىلسا, ابدەن جاراسىمدى. ودان بولەك, الماتى قالاسىندا ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك مارتەبە الا الماي جۇرگەن احاڭنىڭ ءوزى تۇرعان ءۇي, ودان كەيىن كەمەڭگەر قايراتكەردىڭ تۋعان جەرى اقكولدەگى ءۇيىن دە كيەلى نىساندار تىزىمىنە قوستىرىپ, ونى دا مەملەكەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن ءبارىڭىز جابىلىپ كوتەرە بەرۋلەرىڭىز كەرەك. احمەت بايتۇرسىن ۇلى «قازاق جوعىن ىزدەپ جۇرگەن جوقتاۋشى» دەيدى, جوقتاۋشى قازاقتىڭ ءالى دە تۇگەندەيتىن دۇنيەسى كوپ. مەنىڭ احمەت مۋزەي-ۇيىنە بارۋىما سەبەپشى بولعان شولپان احمەتقىزى عوي. سودان بەرى شولپان اپايدىڭ اماناتىن ارقالاپ كەلەمىن. بىلتىر 29 قاراشادا احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ء«تىل-قۇرال» دەپ اتالاتىن ادىستەمەلىك ورتالىق اشتىق. بۇل ورتالىق «الاش» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, احاڭنىڭ 12 تومدىعىن شىعارۋدى قولعا الىپ وتىر. بالكىم, «بۇرىن شىعىپ ەدى عوي, نەگە قايتا-قايتا شىعارىپ وتىرسىزدار؟» دەگەن ساۋال تۋىنداۋى مۇمكىن. مۇندا ۇلكەن ءمان جاتىر. بۇعان دەيىنگى كوپتومدىقتى قۇراستىرۋشىلار تاقىرىپ جاعىنان توپتاستىرىپ, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءوزى ۇستانعان قۇرىلىمدى بۇزىپ جىبەردى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – احاڭ كوزى تىرىسىندە نە جاسادى, سونى سول قالپىندا جيناققا ەنگىزۋ. الداعى ۋاقىتتا بۇل 12 توم­دىقتىڭ تۇساۋكەسەرىن قوستانايدا وتكى­زە­مىز دەپ جوسپارلاپ قويدىق, – دەدى رايحان يماحانبەت.

كورمەنىڭ اشىلۋ راسىمىنەن كەيىن مۋزەيگە جينالعان كوپشىلىك 1937 جىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلىن تەرگەگەن حامزا نۇرجان ۇلى دەگەن كىسىنىڭ احاڭدى قالاي تەرگەگەنى جونىندە 1991 جىلى سەكسەن جاستاعى تەرگەۋشىنىڭ ءوز اۋزىنان ديكتوفونعا جازىلىپ الىنعان اڭگىمەدەن ءۇزىندى تىڭدالدى. كولەمى 20-25 مينۋت بولاتىن اۋديوجازبانى التىنسارين مۋزەيىنە تەرگەۋشىنىڭ نەمەرەسى سايان نۇرجانوۆ اكەلىپ تاپسىرىپتى.

– مەن اتامدى كورگەن جوقپىن, اكەمنىڭ ايتۋىنشا, اتام كەزىندە تەر­گەۋشى بولىپ قىزمەت اتقارىپتى, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنان جاۋاپ العان. اتام بۇل تۋرالى 90-جىلدارى ايتىپ كەتىپتى. ۇيدە جاتقان اۋديوجازبانىڭ جاس زەرتتەۋشىلەرگە, عالىمدارعا كومەگى ءتيىپ قالار دەپ وسى مۋزەيگە اكەپ تاپسىردىم. اتام امانگەلدى اۋدانىنا قاراستى بايعابىل اۋىلىندا تۋعان. امانگەلدى يمانوۆتى, كەيكى باتىردى, ابدىعاپاردى كورگەن. بۇل جايىندا جازىلعان ەستەلىكتەرى دە بار, – دەدى تەرگەۋشىنىڭ نەمەرەسى.

اۋديوجازبانىڭ ساپاسى ناشار ما, الدە قۇرىلعى ساپاسىز با, ايتەۋىر حامزا نۇرجان ۇلىنىڭ داۋسى جاڭ­­­عىرىپ دۇرىس ەستىلمەدى. ءبىر اڭ­عار­عانىمىز, تەرگەۋشى تۇرمەدە جاتقان الاش ارىسىنىڭ الدىنا بارماس بۇرىن مۇقيات دايىندالىپ, احاڭنىڭ 5-6 ولەڭىن جاتتاپ العان ەكەن.

قوستاناي وبلىسى