اق قاشىپ, قىزىل قۋعان الاساپىراندا ۇرپاعىنىڭ قامى ءۇشىن تاۋ اسىپ, تاس باسىپ, تورتكۇل دۇنيەگە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن اعايىننىڭ اتاجۇرتقا ورالۋى – تىلمەن ايتىپ سيپاتتاۋعا كەلە بەرمەيتىن, اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان زور قۋانىش. ەلگە ەل قوسىلىپ, قۇتىمىز ارتتى, سانامىزدا جۇقاناسى قالعان سالت-ءداستۇرىمىز قايتا جاڭعىردى.
تاياۋدا وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى نۇرلىكوش اۋىلىندا قونىستانعان, ومىرگە 16 بالا اكەلگەن باتىر انا ساعىندىق شۇعايىپقىزىنىڭ شاڭىراعىندا بولىپ, سۇراپىل جىلداردىڭ سۇمدىعىن ءوز اۋزىنان ەستىپ قايتتىق. ارعى اتالارى بوساعاسىنا تەپكىلەسە كەتپەيتىن ىرىس بايلانعان اۋلەتتەن. اتالارى كاپيتون, حامزا قاجىلىق پارىزدارىن وتەگەن ءدىندار ادامدار ەكەن. الاساپىراندا جاڭا وكىمەتتىڭ بەتالىسىنان شوشىنعان اۋلەت, قاجىعا قاراعان ەت جاقىن تۋىستار اتاقونىس – زايسان وڭىرىنەن ۇدەرە كوشسە كەرەك. ءبىر ءۇمىت جەتەكتەپ تارباعاتايدىڭ توسىندە تۇيە شوگەرگەن. شاۋەشەك قالاسىنىڭ ماڭى. رەسمي تۇردە تارباعاتاي ايماعى قوبىقسارى اۋدانى دەپ اتالادى.
ۇيعىر, دۇنگەنى ارالاس ءبىر قاۋىم جۇرت. شامامەن 80 مىڭداي حالىق. ونىڭ شامامەن 30 مىڭى – قازاق. ميداي ارالاسقان قاۋىم ۇلتقا بولىنبەگەن, ءبىر-بىرىنەن ىرگەسىن اۋلاق سالماعان. كادىمگى قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان بەيبىت زامان. وتاعاسى رامازان بايموللا ۇلى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارىپتى. تەكتىنىڭ تۇياعى جەردە قالماعان عوي. اۋدان اكىمى بولىپ تا سايلانعان, كەيىن قازاق تاريحىن زەرتتەيتىن ارنايى مەكەمەنى باسقارعان.
ءتورت قۇبىلاسى تەگىس ساي بولسا دا كوكىرەگىندە بەبەۋلەگەن جالعىز ارمان بولعان سىڭايلى. بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە تابان ىلىكتىرگەن جان جارى – ساعىندىق اجەمىزدىڭ ايتۋى سولاي. ونداعىسى تۋعان جەردەن توپىراق بۇيىرسا عوي دەگەن نيەتى. ايتەۋىر وزەكتى جانعا ءبىر ءولىمنىڭ بارى اقيقات. كۇندەردىڭ كۇنىندە پەشەنەسىنە جازىلعان تىرشىلىك تاۋسىلىپ, قايتپاس ساپارعا اتتانعاندا, اتا-بابامنىڭ قاسيەتتى قونىسىنداعى تورعىنداي جۇمساق توپىراقتى جامىلىپ جاتسام عوي دەيدى ەكەن دە. اقىرى سول ارمانىنا جەتىپ جىعىلعان. 2014 جىلدىڭ اقپانىندا, ومىردەن وتەر شاعىندا رامازان اكەي باقۇلداسقان اعايىنعا ارمانسىزبىن دەپتى. توپىراق تۋعان جەردەن بۇيىردى, جاراتقاننان ودان ارتىق نە تىلەرسىڭ؟! ۇل-قىزىم اتاقونىسقا تابان تىرەدى, ەندى وسى ەلدىڭ كادەسىنە جارايدى, تاۋەلسىزدىك تاڭى ارايلاپ اتقان تۋعان ەلگە پەرزەنتتىك ۇلەستەرىن قوسادى دەپ شۇكىرشىلىك ەتىپتى.
اتاجۇرت تاۋەلسىزدىك العاندا توبەلەرى كوككە جەتكەندەي قۋانعان. ىلە بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ, ۇلى كوشكە ىلەسىپ, تۋعان توپىراققا تابان ىلىكتىرىپتى. اۋەلى قازىرگى نۇر-سۇلتان قالاسى توڭىرەگىندەگى ەلدى مەكەندەردىڭ بىرىنە قونىستانعان. باسپاناعا قولى جەتپەسە دە, باقىت قۇشاعىندا. ەل وزىنىكى, جەر وزىنىكى. جاراتقان يەدەن ودان ارتىق نە تىلەرسىڭ.
– ءبىر ورىستىڭ ۇيىندە پاتەردە تۇردىق, دەيدى اجەي. – قۇدايعا قاراعان ادام ەكەن, پاتەراقى دا سۇراعان جوق. باۋ-باقشاعا قارايلاسساڭدار بولعانى دەدى. ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىندادىق. 2007 جىلى وسى نۇرلىكوشكە كەلىپ ورنىقتىق.
– بىردەن باۋىر باسىپ كەتە الدىڭىزدار ما؟ – دەپ سۇرادىق ءبىز.
– باۋىر باسپايتىن نەسى بار, ءوز ەلىمىزدىڭ ءىشى ەمەس پە؟ راس, كوزگە ۇرىپ تۇراتىن از-ماز ايىرماشىلىق بار. كۇلبىلتەلەمەي شىندىعىن ايتقاندا, ارعى بەتتىڭ قازاقىلىعى باسىمداۋ بولىپ كورىنگەن. ول جاقتا جەتىمدەر ءۇيى دەگەن جوق, قارتتار ءۇيى دەگەندى دە ءوز باسىم ەستىپ كورمەپپىن. ءبىز تۇرعان وڭىردە قوناقۇي, اسحانا دا بولمادى. مۇمكىن قازىر بار شىعار, بۇرىن جوق ەدى. ساپارلاپ شىققاندار كەز كەلگەن ۇيدەن ورازاسىن اشىپ, بۇيىرعان قوناقاسىن جەپ جۇرە بەرەتىن. ايلاپ جاتسا دا ەشكىم قاباق شىتپايدى. ەنشىسى بولىنبەگەن قازاق بالاسى ەمەسپىز بە؟
– ارعى جاقتا كۇنكورىس قالاي بولدى؟
– قارنىمىزدىڭ اشقانىنان ەمەس, اتا-بابانىڭ توپىراعىن اڭساعاننان كەلىپ وتىرمىز. ايتپەسە, انە ءبىر كەزدەردە ونداعى قازاقتىڭ نەسىبەسى ازايعان جوق ەدى. مىڭدى ايداعان بايلاردى دا كوردىك. شىر بىتپەدى دەگەننىڭ وزىندە ءبىر ءۇيىر جىلقى, ون-ون بەس قارا مال بولاتىن. ەل ەڭبەكقور بولدى. سەلتەڭدەپ بوس جۇرگەندى كورە المايسىڭ. ەڭ باستىسى, ءار ىسىندە بەرەكە بار. قولونەر شەبەرلەرى قانشاما؟!
ايتۋىنا قاراعاندا, كەلىن بولىپ ءجۇرىپ ايكاپىر اتانباپتى. اتاسىن 91-دە, قايىن ەنەسىن 88-گە كەلگەنشە باققان. جۇزىنەن شاپاعات نۇرى توگىلگەن اجەمىزبەن شەكارانىڭ ارعى بەتىندە شەرگە بوككەن تىرشىلىك تۋرالى اڭگىمە وربىتتىك. ونداعى قازاق اتا داستۇرگە, سالت-ساناعا مىق شەگەدەي مىقتى ەكەن. قاي تاراپقا قاراساڭ دا, ىمىرالاسا ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىرعان شاڭىراق. بىرلىك بەكەم, قايىرىمدىلىق كول-كوسىر. عايىپتان تايىپ سۇرىنگەننىڭ ەل بولىپ ەتەگىن قاعادى, قىلدان تايعاندى اق جولعا سالادى. كەمدىك كورمەپتى. جالعىز ىرىستان عانا ەمەس, جان ازىعىنان دا. عاسىرلار بويى حالقىمىزبەن بىرگە جاساسقان عاجايىپ سالت-ءداستۇردىڭ ءتىنى ۇزىلمەگەن.
– اجەي, ومىرگە ون التى بالا اكەلگەنىڭىزدى ەستىپ, تاڭىرقادىق. باعىپ-قاعۋ قيىن بولدى ما؟ قىتاي ەلىندە بالانى شەكتەۋ دەگەن ءتارتىپ بار دەپ ەستۋشى ەدىك؟ سىزگە قالاي رۇقسات بەرگەن؟ – دەپ سۇرايمىز ءبىز.
– ول كەيىن 1980-جىلداردىڭ ورتاسىندا ورناتىلعان ءتارتىپ قوي, مەن وعان دەيىن ۇلگەرگەنمىن, – دەيدى اجەي. – ومىرگە ەگىز دە, ۇشەم دە اكەلدىم. تەك ءبىر وكىنىشتىسى, بىرەر بالام شەتىنەپ كەتتى.
ال تۇرمىس كەم بولماپتى. ارىدەگى داۋلەت, اتالارىنا بىتكەن مول بايلىق تۇگەل بولماسا دا جۇقاناسى قالعان. قىرىق-ەلۋ سيىر ساۋعان, جۇزدەپ قوي باققان, ال جىلقى ءۇيىر-ءۇيىر. يت باسىنا ىركىت توگىلگەن مولشىلىق زامان. قىلىشىنان قان تامعان قىزىلدان قاشىپ, ۇدەرە كوشكەندە اتادان قالعان قازىنا ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتكەنىمەن, ات ارقاسىندا ەمەس, ادام كوكىرەگىندە ىلەسىپ كەلگەن سارقىلىپ بىتپەس, تۇگەسىلىپ تاۋسىلماس, باعا جەتكىزگىسىز قازىنا بار. ول قازىنا – اتا قازاقتىڭ كوشپەندى تىرشىلىگىندەگى ومىرشەڭ ونەرى. تۇگى كەرەقارىس قالى كىلەم, اۋماعى اتشاپتىرىم جۇمساق ءارى جىلى الاشا, عاسىردىڭ جۇگى باسسا دا توزباس تەكەمەت. اس-سۋ ۇستاۋ جوسىعى ءوز الدىنا ءبىر مەكتەپ. تاراتىپ سۇرادىق, ابىسىنداردىڭ تاتۋلىعى عاجاپ بولعان ەكەن. كوپپەن بىتەتىن شارۋا سول بىرلىكتىڭ ارقاسىندا اتقارىلىپ تۇرىپتى.
– ماناعى ءبىر رەتتە بالا كەزىمدە اجەلەرىمىزدىڭ ورمەك توقىپ وتىرعانى, كيىزگە ءتۇر سالىپ, ءوڭ بىتىرگەن تۇستارى كوز الدىما ەلەستەيدى دەدىم عوي. سونداي ءبىر جانعا جايلى مامىراجاي كەزەڭدە ولار ۇنەمى ءان سالىپ وتىراتىن, – دەيدى اجەي. – بۇگىنگى كۇنى بايىپتاپ قاراسام, جارىقتىقتار تاڭ الدىنداعى بوزتورعايدىڭ جاپان دالانى جاراسىمدى كۇيگە بولەپ شىرىلداعانى نەمەسە اقسەلەۋدىڭ, يزەننىڭ باسىن مىڭ بۇرالتا شايقاپ سايىن دالادا ەسكەن ءمولدىر سامالداي سۇلۋ اۋەن توگۋىن تابيعاتپەن ۇندەستىرگەن ەكەن عوي. ول كىسىلەردىڭ ينە-جىبىنەن شىققان ويۋ-ورنەكتىڭ ءوزى الۋان ءتۇرلى بولاتىن. بىراق ءبىز سونىڭ ءبارىن كوزىمىزبەن كورىپ, قولىمىزبەن ۇستاپ وستىك. سوندىقتان دا جادىمىزدا جاتتالىپ قالدى. ايتالىق «قۇس تابانى», «قاز تابان», «بوتا مويىن», «بۇعى ءمۇيىز» ءتارىزدى ويۋ تۇرلەرى بولاتىن. ولار ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن وزگەشە ءبىتىمدى, بولەك بەدەرلى بەينەلەر ەدى. ياكي, قورشاعان ورتانىڭ ەشبىر بوياماسىز كوشىرىلگەن كوركەم بەينەسى. قولونەرىن دامىتۋ ارقىلى اينالاداعى تىرشىلىكتىڭ سۋرەتتەرىن مولدىرەتىپ زاتتىڭ بەتىنە ءتۇسىردى, بەدەرلەدى. ويتكەنى سول كىسىلەر ءۇشىن وسىنداي سۋرەتتەر ەرەكشە ىستىق بولاتىن. جالعىز قولونەر عانا ەمەس, ەسكى قيسسا-جىرلاردا دا اققۋدىڭ كەربەزدىگى, بۇلبۇلدىڭ انشىلىگى, بوتانىڭ كوزدەرىنىڭ سۇلۋلىعى سيپاتتالادى ەمەس پە؟ ءسويتىپ ولار وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسى مەن تۇراقتى كاسىبىندە جاڭاعىداي بەينەلەردى اينىتپاي كوشىرىپ, سول تابيعي قالپىندا جاساندىلىقتان ادا, بەدەرىمەن بەزەندىرىلۋىن ءمىنسىز قىلىپ, بەينەلەۋگە تىرىسقان.
قىتايداعى كەلىنشەكتەر ەش زاتتى پايدالانباي, ءبىر كادەگە جاراتپاي ىسىراپ قىلمايدى ەكەن. الدەبىر كيىزدىڭ قالدىعى, ماتانىڭ قيىندىسى كادەگە اسىپ جاتاتىن كورىنەدى. ۇساق-ۇساق قيىندى ماتالاردان جۇپ-جۇمساق كوپىرگەن قۇراق كورپە تىگىپتى. كىلەم قاپتاعان, ءتۇرلى پالاس تولىپ كەتكەن بۇگىنگى زاماندا الاشا, كيىز, تەكەمەت, سىرماق بوساعاعا سىرىلىپ قالدى. ءتىپتى بوساعادان دا ءارى سارايدان ورىن تەپتى. كىر باسىپ كۇيە جەدى. بىزدە مۇنداي زاتتاردى مۇراجايدان عانا كورۋگە بولاتىن شىعار.
ول جاقتا الاشا توقۋعا بىرلىگى سۇتتەي ۇيىعان بۇكىل اۋىلدىڭ ىسكەر ايەلدەرى جينالادى ەكەن. انشەيىن ءبىر الاشا توقۋ عانا ەمەس, ابىسىن-اجىننىڭ ونى-مۇنى جاڭالىقتارىن ايتىپ, كوڭىلدەرىن كوتەرەتىن ءماندى-مادەني شارا ءتارىزدى. ءاربىرىنىڭ ەنى 25-30 سانتيمەتر بولاتىن ءجىپ جولاقتارىنان توقىلعان قاتتى توسەنىشتى توقۋ ءۇشىن موسى, باس قازىق, كۇزەۋ اعاش, سەرۋ اعاش, قىلىش, ادىرعى, تارتۋ اعاش ءتارىزدى قۇرال جابدىقتاردى پايدالانىپتى. تەرۋدىڭ ءوزى بىرنەشە تۇرگە, الدەنەشە جوسىققا بولىنسە كەرەك. ايتالىق, ونىڭ ءجۇز تەرۋ, گۇل تەرۋ ءتارىزدى ادىستەرى بولعان ەكەن. جاسى جەتكەن كونەكوزدەر كەلىن-كەپشىكتەرى وسىنداي يگىلىكتى ىسپەن اينالىسقان كەزدە ءجون سىلتەپ, جوبا كورسەتىپ, باسشىلىق جاساپ تۇرىپتى. ءوزىنىڭ بىلگەنىن كەيىنگىگە ۇيرەتۋ ءۇشىن.
– قولونەر شەبەرلەرىنىڭ تىككەن بورىگى, تىماعى, شاپانى, شەكپەنى, ىشىگى, بەلبەۋى, ايەلدەر كيەتىن قامزول, قوس ەتەك كويلەك, جاۋلىقتىڭ سان ءتۇرى قانداي ەدى شىركىن, – دەيدى ساعىندىق اجەي.
اسەرلى اڭگىمەدەن ەس جيىپ تورگە قاراساق, بەسىك تۇر ەكەن. بۇگىنگى كۇنى كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقان بۇيىم. كادىمگى كونە بەسىك. اجەمىزدىڭ ون التى پەرزەنتى تۇگەل جاتقان شىعار. قىر ارقاسىنداعى تالدان جاسالعان كولدەنەڭ اعاش انالاردىڭ بەسىكتى تەربەتكەن ايالى الاقانىنان جىپ-جىلتىر بولىپ قالعان ەكەن.
انەبىر تۇستا بەسىكتى «ەسكىلىكتىڭ قالدىعى» دەپ كۇستانالايتىندار بولعان, ءتىپتى سول كەڭەستىك داۋىردە مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ وقىتۋشىلارى بەسىكتىڭ زيانى تۋرالى لەكتسيا دا وقىپتى. ال بەسىكتىڭ پايداسى تۋرالى كول-كوسىر اڭگىمە ايتۋعا بولار ەدى. وندا جاتقان بالانىڭ تازالىعى, دەنەسىنە جايلى بولۋى, سىز دارىمايتىندىعى عاجاپ ەمەس پە؟!
– بەسىك ءبىر قالىپتى جايلى تەربەتىلەدى, – دەيدى باتىر انا. – وندا جاتقان ءسابيدىڭ دە جۇيكەسى الديلەگەن بەسىكتىڭ ىرعاعىمەن ءبىر قالىپتى جايلى بولىپ قالىپتاسادى. بۇرىنعىنىڭ كەلىنشەكتەرى ەلدەگى كوزىنىڭ سۇعى بار دەيتىن بىرەۋلەر كەلە جاتسا, بەسىكتىڭ ارقاسىنداعى كورپەمەن جابا سالاتىن. دەمەك, بەسىكتىڭ كولدەنەڭ كوزدىڭ سۇعىنان, بەيتاراپ تىلدەن قورعايتىن قاسيەتى بولعانى عوي. تال بەسىككە بولەنگەن ءسابيدىڭ بار عۇمىرى ارعى داستۇرمەن ادىپتەلىپ, سالتپەن ساباقتالعان. اشامايلاپ اتقا مىنگىزىپ, قالىڭ جىلقىنىڭ ىشىنەن جورعا شىعار, جۇيرىك بولار جاقسىسىن تاڭداپ تۇرىپ باسىرەگە اتاعان.
– اشاماي تۋرالى ءبىر اۋىز ايتا كەتىڭىزشى؟
سۇراعىمىز جالاڭداۋ بولدى ما, اجەي اڭتارىلا قاراعان. جۇزىندە سونى دا بىلمەيسىڭدەر مە دەگەن جازۋ تۇرعانداي. بىراق تاپتىشتەپ ايتىپ بەردى.
– عۇمىرى ات ۇستىندە وتكەن اتا-بابامىزدىڭ قانىنداعى بار عاجاپ قاسيەت جىلقى ارقىلى داريتىن شىعار. بۇل ءوزى ىلكىدەن جالعاسىپ كەلە جاتقان دۇنيە ەمەس پە؟ اشاماي – نەگىزىندە, بالانى اتقا مىنۋگە ۇيرەتۋ ءۇشىن پايدالاناتىن ەرتوقىمنىڭ ەڭ قاراپايىم ءتۇرى عوي. كادىمگى ەر سياقتى الدىڭعى, ارتقى قاستارى, ەكى قاپتالى بولادى. ادەتتە ۇزەڭگىنىڭ ورنىنا تەبىنگىگە جاپسىرىلا تىگىلگەن تەپكىشەك تىگىلەدى. جۇقا, جۇمساق بولعان سوڭ بالانىڭ سيراعىن جارالامايدى. ادەمى بولۋى ءۇشىن بەتى كوز تارتارلىقتاي ەتىپ كەستەلەنەدى. اڭعارىمپاز بالانىڭ اڭعال كوڭىلىن اۋلاۋ ءۇشىن قاجەت شىعار. الدىڭعى, ارتقى قاسىنا بالانىڭ قولتىعىنىڭ استىنان بايلايتىن اعاش بەكىتىلەدى. قۇلاپ قالماۋى ءۇشىن. ول جاقتا ءۇش جاسقا تولىسىمەن اتقا اشاماي سالىپ ۇيرەتە باستايدى.
ومىردەن كورگەنى كوپ, تۇيگەنى مول اجەيدىڭ اڭگىمەسى سارقىلاتىن ەمەس. ءتۇپسىز, تەلەگەي تەڭىز قازىنا ىسپەتتى. ءتۇپ-تۇگەل كوكىرەككە قوتارىپ الار ما ەدى دەپ قيالدادىم. كەيىنگىگە ونەگە عىپ جازۋ ءۇشىن. وسىنداي دالانىڭ دانالىعىن بويىنا سىڭىرگەن ادامدار حالىقتىڭ قازىناسى ەمەس پە؟!
كوكشەتاۋ