ابيدجان. 15 جاستاعى سەنەگالدىق قىز حاديدياتۋ فولل قايتادان مەكتەپكە بارعىسى كەلەدى. كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنا بايلانىستى ونىڭ مەكتەبى بىلتىر جىل بويى جابىق بولعان-دى. ساباق ونلاين تۇردە وتكەنىمەن, ول مەكەندەيتىن كىشىگىرىم قالا رۋفيستە ينتەرنەت دۇرىس ۇستامايدى. سوندىقتان ول ماڭىزدى ساباقتاردى ءجيى وتكىزىپ الادى. وسىلايشا, ءبىلىم الۋعا دەگەن ءۇمىتىنىڭ ك ۇلى كوككە ۇشتى.
حاديدياتۋ – پاندەميا سالدارىنان ءبىلىم الا الماعان ميلليونداعان افريكالىق وقۋشىنىڭ ءبىرى. افريكانىڭ كوپتەگەن ەلى كوروناۆيرۋس پاندەمياسىن توقتاتۋ ءۇشىن ەرتە قادامدار جاساعان. سونىڭ ىشىندە مەكتەپتەردى جابۋ دا بار. افريكا دامۋ بانكى (AfDB) وكسفوردتاعى باقىلاۋ دەرەكتەرىن پايدالانا وتىرىپ جاريالاعان افريكا ەكونوميكالىق ساراپتاماسىنا سۇيەنسەك, قۇرلىقتاعى مەملەكەتتەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى العاشقى ناۋقاس انىقتالعاننان كەيىنگى ءۇش كۇن ىشىندە مەكتەپتەردى جابۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان. ال ءبىر ايدان كەيىن ءبارى وسى قادامعا باردى.
2020 جىلعى 16 اقپان مەن 1 جەلتوقسان ارالىعىندا افريكاداعى مەكتەپتەر ورتاشا ەسەپپەن 100 كۇندەي جابىق بولدى. كەي ەلدە شىنايى كورسەتكىش تومەن ەكەنىنە قاراماستان (ماداگاسكاردا, بەنيندە جانە زامبيادا 50 كۇننەن از), باسقا مەملەكەتتەردە الدەقايدا كوپ (ەفيوپيا مەن ۋگاندادا مەكتەپ 200 كۇننەن اسا ۋاقىتقا جابىلدى). وڭىرلىك تۇرعىدان قاراساق, قۇرلىقتىڭ وڭتۇستىگىندەگى مەكتەپتەردىڭ جابىلۋ مەرزىمى ازىراق (85 كۇن), ال شىعىس افريكادا ول كورسەتكىش وتە جوعارى (137 كۇن).
باقۋاتتى ەلدەردەن ايىرماشىلىعى سول, افريكانىڭ كوپتەگەن مەملەكەتى مەكتەپتەردەگى وقۋ باعدارلامالارىن ونلاين رەجىمگە جىلدام اۋىستىرا العان جوق. كەنيادا ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىك 83 پايىزدى قۇراعانىمەن, وقۋشىلاردىڭ 80 پايىزى كەڭ جولاقتى ينتەرنەتتىڭ ناشارلىعى سالدارىنان ونلاين-ساباققا قاتىسا المادى. سونداي-اق وقۋشىلارعا ينتەرنەتكە قوسىلاتىن قۇرىلعىلار, ماسەلەن سمارتفوندار مەن نوۋتبۋكتەر جەتىسپەدى. ءسويتىپ ونلاين ساباققا قاتىسۋعا مۇمكىندىك بولمادى. ءتىپتى قاشىقتان وقۋ ساباقتارى راديو مەن تەلەديدار ارقىلى ەفيرگە تارالعانىمەن, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جوقتىعى دا قول بايلادى.
سونىڭ سالدارىنان, بىلتىرعى وقۋ جىلىندا كوپتەگەن افريكالىق وقۋشى بۇكىل توقساندى تەككە وتكىزدى. تابىسى تومەن ەلدەردەگى وقۋشى اراسىنداعى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ زارداپ شەككەنى تاڭعالارلىق ەمەس. دۇنيە ءجۇزى بويىنشا پاندەميا سالدارىنان مەكتەپتەردىڭ جابىلۋىنان تۋىندايتىن تابىستىڭ كەمۋ شىعىنى كەدەي ەلدەردەگى قازىرگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 43-61 پايىزىن قۇرادى. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, كىرىسى جوعارى ەلدەردە بۇل 6-8 پايىز عانا.
ءتىپتى ءبىر ەلدىڭ ىشىندەگى جاعداي دا ءارتۇرلى. قازىرگى تاڭدا قىزدار, الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن وتباسىنان شىققان جانە شالعاي اۋدانداردا تۇراتىن بالالار سەكىلدى ءالسىز توپتاعى وقۋشىلار قاتتى زارداپ شەگەدى. ولار تسيفرلى قىزمەتكە قولى جەتپەيتىندىكتەن, ينتەرنەتكە قوسىلاتىن قۇرىلعىلاردى ساتىپ الا المايتىندىقتان, كوپ جاعدايدا وتباسى تىرشىلىگىنە ارالاسۋ تاۋقىمەتىن تارتۋدان باسقا امالى جوق. بۇعان مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك مەكتەپتەردەگى ايىرماشىلىقتى, وقۋ باعدارلامالارىن قانشالىقتى ءتيىمدى تۇردە ونلاينعا اۋىستىرعانىن قوسىڭىز. ەندەشە, ءبىلىم بەرۋدەگى, سايىپ كەلگەندە, ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتىڭ كۇرت وسۋىنە قاۋىپ جوعارى.
بىراق مەكتەپتەردىڭ ۇزاق ۋاقىت جابىلۋى ودان دا كوپ قاۋىپ توندىرەدى. مەكتەپكە بارماعان كەزدە كەدەي جانە ءالسىز توپقا كىرەتىن بالالار مەكتەپتەن تاماقتانبايدى. بۇل – ولاردىڭ نەگىزگى اس ءىشۋ ورنى. دۇنيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسى 2020 جىلدىڭ ساۋىرىندە مەكتەپتەر جاپپاي جابىلعان كەزدە الەمدەگى 369 ميلليوننان استام بالا دۇرىس تاماقتانباي قالعانىن حابارلادى. ولاردىڭ قاتارىندا دۇنيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسى مەن افريكانىڭ ۇكىمەت قولداۋىنداعى مەكتەپتەرىندە وقيتىن, اتاپ ايتقاندا مىسىر, ۋگاندا جانە وڭتۇستىك افريكاداعى 75 ميلليوننان استام بالا بار.
دۇنيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسىنىڭ كەيىنگى دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا افريكاداعى 50 ميلليوننان استام وقۋشى ءالى كۇنگە دەيىن مەكتەپتە تاماقتانباي ءجۇر. اتالعان بالالار كۇنى بويىنا ىشەتىن جالعىز اسىن وسى مەكتەپتەن الادى. سوندىقتان ولاردىڭ مەكتەپكە بارۋى وتە ماڭىزدى. بۇل وقۋشىلار بۇرىن مەكتەپتەر ۇسىناتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ بويىنشا كومەكتەن, تاماقتانۋدان ايىرىلدى. مەكتەپتەن تىس جەردە ولارعا مۇنداي كومەكتى ەشكىم كورسەتە المايدى.
افريكادا تاماقتانۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى قازىر ۋشىعىپ تۇر. قازىرگى تاڭدا قۇرلىقتا ونسىز دا الەمدەگى ەڭ از اس ىشەتىن, تاماق جەتىسپەيتىندەردىڭ ۇلەسى وتە جوعارى. اسىرەسە وڭتۇستىك جانە شىعىس افريكادا جاعداي كۇردەلى. وندا تۇرعىندار كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن جانە شەگىرتكەلەردىڭ شابۋىلىمەن كۇرەسىپ جاتىر. ايەلدەر اينالىساتىن ءۇي شارۋاشىلىقتارى پاندەميا سالدارىنان جۇمىسىنان ايىرىلىپ, كىرىسى تومەندەدى. اس-سۋسىز قالۋ قاۋپى دە جوعارى.
توتەنشە تۇردە ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋ تاماقتانباي قالۋ قاۋپىن ازايتۋعا كومەكتەسەدى. بىراق مەكتەپتەردىڭ ۇزاق ۋاقىت جابىلۋى سالدارىنان تۋىندايتىن ادام كاپيتالىنا تەرىس اسەرى مەن تەڭسىزدىككە كەدەرگى كەلتىرە المايدى. بۇعان جول بەرمەس ءۇشىن مەكتەپتەردى قايتا اشۋ قاجەت.
جاڭاشا شەشىمدەر دەنساۋلىققا تيگىزەتىن قاۋىپتى بارىنشا ازايتۋعا كومەكتەسە الادى. ماسەلەن, الەۋمەتتىك قاشىقتىق, ۇلكەن سىنىپتاردى شاعىن توپتارعا ءبولۋ, مۇعالىمدەردىڭ اۋىسىپ وتىرۋى, قامتۋدى ارتتىرۋ ءۇشىن قوسىمشا قىزمەتكەر الۋ ءتيىمدى بولار ەدى. شاعىن سىنىپتار اپتانىڭ باسقا ۋاقىتىندا وقۋىنا مۇمكىندىك بار.
مەكتەپتەردى قاۋىپسىز تۇردە قايتا اشۋعا مۇمكىندىگى جوق مەملەكەتتەردە ساياساتكەرلەر ونلاين وقۋداعى كەدەرگىلەردى جويۋ ءۇشىن ءتۇرلى شارا قابىلداۋى كەرەك. AfDB ەسەبىندە كورسەتىلگەندەي, بيلىك ونلاين وقىتۋ پلاتفورمالارىن تەگىن جاساۋ ماقساتىندا جەكە ينتەرنەت-پروۆايدەرلەرمەن كەلىسىمگە كەلگەنى ءجون. مۇمكىندىگىنشە كەنيا مەن وڭتۇستىك افريكاداعى سەكىلدى كەدەي ستۋدەنتتەرگە سمارتفوندار نەمەسە نوۋتبۋكتەر بەرە الادى.
يننوۆاتسيالىق, ۇتقىر شەشىمدەر مەكتەپتەردىڭ قايتا اشىلۋ قاۋپىن ازايتۋعا كومەكتەسەدى. ولاردى جابىق ۇستاۋ شىعىندى ارتتىرادى. افريكا قۇرلىعىنىڭ وركەندەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ادام كاپيتالى قاجەت. اسىرەسە حاديدياتۋ سەكىلدى افريكالىق وقۋشىلارعا بۇل وتە ماڭىزدى.
حانان مورسي,
افريكا دامۋ بانكىنىڭ ماكروەكونوميكالىق ساياسات, بولجاۋ جانە زەرتتەۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org