ەلىمىزدە اي ساناپ ازىق-ت ۇلىك باعاسى قىمباتتايدى, جىل ساناپ ينفلياتسيا وسەدى. جىلت ەتكەن جاڭالىققا بولا باسپانا باعاسى شارىقتايدى. قىسقاسى, ءوسىم مول. قاپتاعان وسۋلەردىڭ قاتارىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءتاريفى جىل سايىن تولىقتىرىپ وتىرادى.
ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى قايرات راحيموۆتىڭ ايتۋىنشا, 1 ساۋىردەن باستاپ جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ (جەس) شەكتى ءتاريفى تاعى دا 15 پايىزعا كوبەيەدى. ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمداردىڭ ءتاريفتى ۇلعايتۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قاراستىرعان مينيسترلىك وسىنداي شەشىم قابىلداعان. ودان تۇسكەن قارجى سول ستانسالاردى جاڭعىرتۋعا جۇمسالماق. ەلدەگى ەنەرگيا ءوندىرۋشى 45 ۇيىمنىڭ 37-ءسىنىڭ شەكتى تاريفتەرى ۇلعايتىلماق.
قازاقستانداعى ەنەرگيا ءوندىرۋشى ستانسالاردىڭ كوبى XX عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن. سونىڭ ءبىرازى توزا باستاعان. ەندى سولاردى جۇمىسقا دايىن كۇيدە ۇستاپ وتىرۋ ءۇشىن قىرۋار قارجى كەرەك.
– جەس-تەردەگى جۇرگىزىلگەن جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسى الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. سەبەبى لايىقتى قارجىلاندىرۋ بولعان جوق. جۇمسالعان شىعىننىڭ ءوزى قاجەتتىلىكتەردى تولىق كولەمدە جابا المايدى, – دەيدى ق.راحيموۆ.
جوندەلمەيتىن ستانسالار ءتيىستى ەنەرگيانى دا ءوندىرىپ بەرە المايدى. قارجى بولىنبەگەندىكتەن اپات تا كوپ, تەحنيكالىق اجىراۋ سانى دا ارتىپ بارادى. بىلتىر ەلىمىزدىڭ بىرىڭعاي ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىندە 4 458 تەحنولوگيالىق بۇزىلۋ تىركەلگەن. ءتاريفتى كوتەرۋ وسىنشاما قيىندىقتى ەڭسەرىپ قانا قويماي, كۇز-قىس ماۋسىمىندا تولىق كولەمدە جوندەۋ جۇمىستارىن اتقارۋعا مۇمكىندىك سىيلاماق. قالا بەردى, باعا ءوسىمى ارقىلى 23 مىڭ جۇمىس ورنى ساقتالادى دەيدى ۆەدومستۆو.
ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ شەكتى ءتاريفى زاڭ بويىنشا 7 جىلعا بەكىتىلەدى. الايدا ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمدار «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭدى العا تارتىپ, ەگەر ءوندىرىس شىعىنى ارتىپ كەتكەن جاعدايدا شەكتى تاريف كولەمىن قايتا قاراۋ بويىنشا كەزەكتەن تىس ءوتىنىش بەرە الادى. بىلتىر 35 جەس سول مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ناتيجەسىندە تاريف كوتەرىلگەن ەدى.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2020 جىلدىڭ باسىنان باستاپ وتىن ساتىپ الۋ قۇنى – 9,9, جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزىنەن الىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءتاريفى 9,3 پايىزعا وسكەن. تاريفتەگى بيۋدجەت تولەمدەرى مەن جۇيەلىك وپەراتوردىڭ قىزمەت اقىسى دا قىمباتتادى. سوڭىندا مينيسترلىك 2019 جىلى بەكىتىلگەن ءتاريفتى ورتاشا 16 پايىزعا قىمباتتاتۋعا ءماجبۇر بولدى. سەبەبى سول كەزدە بەكىتىلگەن تاريف ەلدەگى ءبىر كيلوۆاتتىق ءوندىرىستىڭ قۇنىن دا جابۋعا قاۋقارسىز بولعان. قىسقاسى, جەس باستان كەشىرەتىن قيىندىق از ەمەس. ماسەلەن, بىلتىر جىل سوڭىندا «قاراجىرا» مەن «بوگاتىر كومىر» جشس-دەگى كومىر قۇنى 8,6 جانە 9,9 پايىزعا ءوستى. ءوز كەزەگىندە ونى ستانساعا جەتكىزۋ قۇنى دا وسەدى. ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ ءوسۋى دە شىعىندى ارتتىرا تۇسكەن. بۇدان وزگە, ەلەكتر ستانسالارى تولەيتىن سالىق بار. مىندەتتى تولەم بيىل 14 ملرد تەڭگەدەن اسقان. ەكولوگيالىق تولەم 2016 جىلى 7,4 ملرد تەڭگە بولسا, بيىل بۇل تولەم كولەمى 13,2 ملرد تەڭگەگە جەتىپتى. سوندا جەتى جىلدى بىلاي قويعاندا, بەكىتىلگەن تاريف ءبىر جىلدىڭ وزىندە-اق شىعىننىڭ شىم تەرەڭىنە ءبىر-اق باتىردى دەپ زار قاقسايدى جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى.
«ورتالىق ازيا ەلەكترەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى» اق باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, ەگەر تاريف كوتەرىلمەسە سالا ءبىرجولا قۇردىمعا بەت الادى. ويتكەنى مەملەكەتتەن ەشبىر قولداۋ جوق. ءتىپتى ەلەكتر ەنەرگەتيكا سالاسى 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىنگى ەكونوميكالىق ءوسىم جونىندەگى كەشەندى جوسپارعا دا كىرمەي قالعان.
وسى سالا ساراپشىسى اسەت ناۋرىزباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مينيسترلىكتىڭ ءتاريفتى كوتەرۋى ورىنسىز ءھام نەگىزسىز.
– 15 پايىز – ينفلياتسيادان دا جوعارى. وسى شەشىم ارقىلى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ەلەكتر ەنەرگياسى گەنەراتورىنىڭ پايداسىنا قالتامىزداعى اقشانى قاعىپ تۇسپەك. 15 پايىزدى 10 تگ كۆت/ساعاتقا كوبەيتىپ, ونى ءبىر جىلداعى 100 ملرد كۆت/ساعاتقا كوبەيتەر بولساق, جىلىنا 150 ملرد تەڭگە جينالادى دەگەن ءسوز. سوندا بەس جىلدا 750 ملرد تەڭگە نەمەسە 1,8 ملرد دوللار جينالادى. بۇل اقشاعا قۋاتتىلىعى 1800 مۆت-تان اساتىن كۇن باتارەيالارىن سالىپ تاستاۋعا بولادى, – دەيدى ساراپشى.
ەنەرگەتيكا سالاسىندا 25 جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەگەن بىلىكتى مامان جاقىپ حايرۋشەۆ مۇنىمەن كەلىسپەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان كۇن باتارەيالارىنىڭ يگىلىگىن كورۋگە ءالى دايىن ەمەس.
– كۇن ستانسالارىنىڭ بەلگىلەنگەن قۋاتتىلىقتى پايدالانۋ كوەففيتسيەنتى 10-25, ال جەل ستانسالارىنىڭ كورسەتكىشى 25-35 پايىزدى قۇرايدى. الىناتىن قۋاتتىلىق مولشەرى كۇننىڭ ۇدايى جارىق بولۋىنا جانە جەل ەكپىنىنە بايلانىستى. ولاردان بولىنەتىن قۋاتتىلىقتى جيناقتاپ تۇراتىن قۇرىلعى كەرەك. بىزدە ونداي جوق. بىزدەگى جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى جيناقتاۋشىسىز سالىنادى جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن بىردەن ەلەكتر جەلىلەرىنە بەرىپ تۇرادى. ارينە بۇل پايدالى. بىراق بۇل كەشەندى قۇرىلىس پەن تۇبەگەيلى جاڭارۋدى تالاپ ەتەدى. «جاسىل» گەنەراتسيادان بولىنەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ساقتاپ وتىرۋعا ۇلكەن كولەمدە شىعىن جۇمسالادى. جالپى, جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. مەنىڭشە, بۇل ەلدەگى بۇكىل ەلەكتر ەنەرگياسى ينفراقۇرىلىمىمەن قوسا دامۋى كەرەك. الايدا بىزدەگى ينفراقۇرىلىم 60-70 پايىزعا توزىپ كەتكەن. ونداي ەسكىرگەن تەحنولوگيامەن دامۋ قارقىنىنا ىلەسۋ قيىن, دەيدى ج.حايرۋشەۆ.
ءدال قازىر كىمنەن سۇراساق تا ءتاريفتى كوتەرۋدەن باسقا امال قالماعانىن ايتادى. سەبەبى اقشاعا جارىماي وتىرعان سالادا جالاقى دا تىم ماردىمسىز. سوندىقتان جاستاردىڭ ەنەرگەتيك بولسام دەگەن ىقىلاسى دا جوق. 2016 جىلى سالادا 26 مىڭ ادام جۇمىس ىستەسە, سودان بەرى 3 مىڭ ادام جۇمىستان كەتكەن. ەنەرگەتيكالىق ستانسا باسشىلارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ زەينەت جاسىنا تاقاپ قالعانىن, جاستاردى جۇمىسقا شاقىرا الماي وتىرعاندارىن ايتىپ زار قاقسايدى. باسشىلىق جالاقىنى كوتەرەيىن دەسە وعان تاريف مۇمكىندىك بەرمەيدى. ولار ابدەن توزىعى جەتكەن قۇرىلعىلاردى قوسىپ-جالعاپ, ەلگە جارىق جەتكىزىپ وتىرعانىمىزعا تاۋبە قىلىڭدار دەيدى.
وسى سالادا ءبىراز جىلدان جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان مۇساقبار رامازان ۇلى ەنەرگەتيكا سالاسىندا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتقانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى.
– بۇل ءبىر كۇندە ىسكە اساتىن شارۋا ەمەس. ول جىلدار بويى قالىپتاسادى. قازىر وسى ءۇردىس جوعالىپ بارادى. جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەردىڭ كوبى ۇلكەن كىسىلەر. مەنىڭشە, مەملەكەت كوڭىل بولمەيتىن بولسا بۇل سالانىڭ جۇمىسى اقساي بەرەدى, – دەيدى ينجەنەر-ەنەرگەتيك.
وقتىن-وقتىن شىعىپ جاتاتىن اقپاراتتار دا سالانىڭ كۇنى باتىپ كەلە جاتقانىن مەڭزەيتىن سەكىلدى. باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى سەرىك جۇمانعاريننىڭ ءوزى اينالاسى 2-3 جىلدا ەنەرگيا تاپشىلىعىنا ۇرىنامىز دەيدى.
– ءيا, قازىر جىل سايىن 106 ملرد كۆت/ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرىپ, پروفيتسيت جاعدايىنا جەتتىك. بىراق بىرەر جىلدا تاپشىلىقپەن بەتپە-بەت كەلەتىنىمىز ەشكىمگە قۇپيا ەمەس, – دەگەن ەدى س.جۇمانعارين.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2025 جىلى ەاەو-دا ەنەرگيا تاسىمالداۋدىڭ ورتاق نارىعىنىڭ جۇمىس ىستەي باستاۋى ءبىزدى تىعىرىقتان شىعارۋى مۇمكىن. «بىزدە گەنەراتسيانىڭ 48 پايىزىن مەملەكەتتىك كومپانيالار وندىرەدى. ال ەنەرگەتيكاعا مەملەكەتتىڭ ارالاسۋى بۇل سالاداعى باسەكەلەستىكتى دامىتپايدى» دەيدى سپيكەر. ءدال قازىر ەلىمىزدە 155 ەلەكتر ستانساسى بار بولسا, سونىڭ 69 پايىزى كومىر تۇتىنادى, تەك 9 پايىزى عانا – گيدروەلەكتر ستانسالارى.
ءتاريفتىڭ 15 پايىزعا قىمباتتاۋى سالدارىنان ەندى قازاقستاندىقتار ەلەكتر ەنەرگياسى ءۇشىن شامامەن بۇرىنعىدان 200 تەڭگە ارتىق تولەي باستايدى. ال ەلىمىزدە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا بايلانىستى اركىم ءارتۇرلى تاريفپەن تولەۋى كەرەك دەگەن اڭگىمە دە كوتەرىلىپ كەلەدى. ساراپشى ج.حايرۋشەۆ حالىقتىڭ دا قالتاسىنا اۋىر سوقپايتىن, مەملەكەتكە دە پايدا اكەلەتىن ادىلەتتى تاريف ەنگىزىلۋى كەرەك دەگەن وي ايتتى.
– ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جابدىقتارى تىم توزىپ كەتكەن. ادىلەتسىز تاريف ورناتۋ جانە ونى جاساندى وقشاۋلاۋ وسىعان جەتكىزىپ وتىر. گەنەراتسيا سەكتورى ءۇشىن مەملەكەتتەن قولداۋ كەرەك ەمەس. ساپالى جوندەۋ جۇرگىزۋدى, وتىن جانە جابدىق (90 پايىزى شەتەلدە دايىندالادى) ساتىپ الۋدى قامتاماسىز ەتەتىن, جۇمىسشىلارعا لايىقتى جالاقى تولەيتىن جانە ارناۋلى تەحنيكالاردى جاڭارتاتىن ادىلەتتى تاريف ورناتۋ كەرەك. سالا ءبىرجولا كۇيرەي قويماس, بىراق قاتتى جەل ەكپىنى نەمەسە ەكسترەمالدى تومەن تەمپەراتۋرالاردا اپاتتى جاعدايلار تۋىنداپ, بۇل ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءۇزىلىپ قالۋىنا جانە ۇيلەردە جىلۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەپ كەتۋىنە اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. مەنىڭشە, تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىسى بولىپ سانالاتىن ەلەكتر جەلىسى كومپانيالارى ءۇشىن تاريفتەردى قالىپتاستىرۋ ءادىسى ادىلەتتى نۇسقا بولار ەدى. ايتا كەتەر جايت, ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمدار ءۇشىن تاريفتەردى ءوسىرۋ حالىققا تىكەلەي اسەر ەتپەيدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا تاريف قىمباتشىلىعىنا ۇرىندىرمايتىن كوپتەگەن مەحانيزم بار, – دەيدى ول.
سالادا قوردالانعان ماسەلە كوپ. جالاقى از, قۇرىلعى ەسكىرگەن, ستانسالار مودەرنيزاتسياعا ءزارۋ, شيكىزات قىمبات, ونى جەتكىزۋ قۇنى دا جىل ساناپ ءوسىپ بارادى. بۇلاي جالعاسا بەرسە ەل اينالاسى ءبىر-ەكى جىلدا ەلەكتر ەنەرگياسى تاپشىلىعىنا ۇشىراپ, ەنەرگەتيكالىق كوللاپسقا تاپ بولۋى ىقتيمال. مۇنداي احۋالداعى سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋ دا قيىن. سەبەبى ولار دا تۇبىندە پايدا كورۋدى قالايدى. ال وتاندىق جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنان ينۆەستور تۇرماق, ستانسانىڭ ءوزى پايدا تاپپاي وتىر. اقشا جوق بولسا جاڭا قۇرىلعى دا جوق, مودەرنيزاتسيا دا جوق. دەمەك, ەل تۇرعىندارىنىڭ ۇدايى بولاتىن اپاتتارعا بوي ۇيرەتە بەرگەنى ءجون. بۇدان شىعار باسقا بايلام دا جوق سياقتى.