وتكەن جىلى قازاق وقىرمانى حاكىم ابايدىڭ 175 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. ال بيىل جىر الىبى جامبىلدىڭ, اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ, كەلەر جىلى زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مەرەيتويى كەزەكتە تۇر. ادەبيەتتەگى وسىنداي ءداستۇرلى مەرەيتويلار كەيدە ماقساتسىز ءھام باعىتسىز ءىس-شارالارمەن, قايتا باسىلىپ شىققان كىتاپتارمەن عانا شەكتەلىپ جاتادى. ال كەيدە ءوز ۋاقىتىندا ەشكىم ەلەمەگەن تالانتتى جازۋشىلاردى ەسكە سالادى.
ماسەلەن, كورشىلەس ورىس ادەبيەتىندە دە بيىل كلاسسيكتەردىڭ 200 جىلدىعى جالعاسۋدا. پۋشكين, گوگول, گونچاروۆ, لەرمونتوۆ, تۋرگەنەۆ... وسى تىزىمنەن ارقاشان بولەك اتالىپ كەلگەن تاساداعى پيسەمسكيدىڭ دە تۋعانىنا ەكى عاسىر تولىپ ۇلگەرىپتى. القيسسا.
پيسەمسكي كوزىنىڭ تىرىسىندە جاقسى جازاتىنداردىڭ قاتارىنا ىلىكپەدى. ءوز ورتاسى ونى جازۋشى دەپ مويىندامادى ءھام سوعان ساي شىعارمالارىن شيماي-شاتپاققا بالادى. شىعارماشىلىق وتىرىستاردا ول تۋرالى ەشكىم اۋىز اشىپ ءسوز سويلەمەيتىن: بىراق ءوز ارالارىندا ارقاشان پيسەمسكيدىڭ كەيىپكەرلەرىن كۇبىر-كۇبىر تالقىلايتىن. ويتكەنى ونىڭ كەيىپكەرلەرى ء«تارتىپسىز», «بۇزىلعان» ادامدار بولدى. ادەبي ورتانىڭ پيسەمسكيگە دەگەن وسى ءبىر ادىلەتسىز كوزقاراسى كەيىن دە وزگەرگەن جوق. الايدا ءبىز ونى ۇمىتىلعان نەمەسە وقىلمايتىن جازۋشى دەپ كەسىپ ايتا المايمىز. بايقاۋىمىزشا, سوڭعى ۋاقىتتا ورىس ادەبي باسىلىمدارىندا پيسەمسكي شىعارماشىلىعىنا جاڭا كوزقاراس, سۇرانىس پايدا بولعان سەكىلدى. ءتۇرلى قوعام اۋىسىپ, تاريح بەتتەرىندەگى ءار وقيعاعا كۋا – دۇنيەنى باسقارىپ وتىرعان ۋاقىت ەكەنىن ەسكەرسەك, پيسەمسكي تيپتەس الەۋمەتتىك جازۋشىلاردىڭ ءوز زامانىنان كەيىن دە وقىرمانعا قايتا ورالۋى ابدەن مۇمكىن ەمەس پە؟..
ونىڭ بارلىق كەيىپكەرى قوعاممەن, دالىرەك ايتقاندا, ءبىز «الەۋمەت» دەپ اتايتىن ۇعىممەن بىتە قايناسىپ كەتكەن. سول الەۋمەتتىڭ ىشىندە بىرىڭعاي جاعىمدى نەمەسە جاعىمسىز ادامدار ءومىر سۇرمەيتىنى دە انىق. مۇندا مىندەتتى تۇردە مامىلەگە كەلۋگە تۋرا كەلەدى, وتىرىك ايتپاساڭ دا, شىندىقتى بۇگىپ قالۋعا, كەيدە جالتارۋ مەن بەيىمدەلۋگە ءماجبۇر بولاسىڭ. وسى تۇرعىدان العاندا, پيسەمسكي كۇردەلى, تىم قۇرىعاندا وزىمەن قايشىلىققا كەلۋگە قابىلەتتى جانداردىڭ شىنايى بولمىسىن اشا بىلگەن قالامگەرلەردىڭ از عانا شوعىرىنا جاتادى. ونىڭ كەيىپكەرلەرىن سىناي وتىرىپ اقتاي دا الاسىڭ: وڭباعان دەپ سوگىپ وتىرىپ, جانىڭ دا اشيدى.
الەكسەي فەوفيلاكتوۆيچ الپىس جىل عۇمىر كەشىپتى. ول وندىرە جازدى. شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى 1959 جىلى توعىز توم بولىپ جارىق كورگەنىمەن, كوپ تۋىندىلارى ەنبەي قالعان. ارينە بارلىعى شەدەۆر بولماسا دا, كەيبىرى وقۋعا ابدەن تۇرارلىق. ماسەلەن, «تيۋفياك» پوۆەسىن, «ستارچەسكي گرەح», «پيتەرششيك» اڭگىمەلەرىن, «ۆزبالامۋچەننوە مورە», «ليۋدي سوروكوۆىح گودوۆ», «ۆ ۆودوۆوروتە» روماندارىن, «رۋسسكيە لگۋنى», كاسپي تەڭىزى تۋرالى «پۋتەۆىە وچەركي» اڭگىمەلەر تسيكلدەرى بار. دەگەنمەن, اۆتوردىڭ ەڭ ءساتتى شىققان شىعارماسى – «تىسياچا دۋش» رومانىنىڭ ءجونى بولەك.
1858 جىلى جازىلعان رومان جەڭىل وقىلادى, ءتىپتى كەيبىر تۇستارى بۇگىنگى ومىردەن الىنعانداي اسەر قالدىرادى. ايتا كەتەيىك, ول – العاشقى ۇلكەن ورىس روماندارىنىڭ ءبىرى. «وبلوموۆ», «ۆوينا ي مير», «پرەستۋپلەنيە ي ناكازانيە», «چتو دەلات؟» «وتتسى ي دەتي» روماندارى كەيىن جارىق كوردى. بۇل – ورىستىڭ اقسۇيەكتىك پروزاسىنىڭ ارحەتيپتەرى قالىپتاسپاي تۇرىپ, تيپاجداردىڭ شابلوندارعا اينالا قويماعان, ال «تۋرگەنەۆتىك قىز» («تۋرگەنەۆسكايا دەۆۋشكا»), «دوستوەۆسكيدىڭ ايەلدەرى» («جەنششينى دوستوەۆسكوگو»), «جاڭا ادام» («نوۆىي چەلوۆەك») تەرميندەر رەتىندە قولدانىلمايتىن كەز ەدى.
پيسەمسكي تاپتاۋرىن جولعا تۇسپەي, ءوز زامانىنىڭ ادەبي سىنشىلارىن ءتانتى ەتكەن ء(تىپتى ساستىرعان) ىزدەنىستەرگە دە باردى. ءبىرشاما ۋاقىت ۇنسىزدىكتەن سوڭ «ۆسەميرنوە وبوزرەنيە» جۋرنالىندا ادەبيەتشى ۆلاديمير زوتوۆتىڭ اشۋ مەن تۇسىنبەۋشىلىككە تولى ماقالاسى جارىق كوردى. ء«بىزدىڭ جۋرنالداردىڭ ادەبيەتكە دەگەن بەي-جايلىعى شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن قازىرگى زاماندا, پيسەمسكي مىرزانىڭ اسا زور ادەبي جانە قوعامدىق ءمانى بار, ادەبيەتىمىزدىڭ تۇتاستاي ءداۋىرىن قۇرايتىن ەڭ ۇزدىك رومانى جارىق كوردى. ول «مەرتۆىە دۋشي» جانە «كتو ۆينوۆات؟» تۋىندىلارىمەن ءبىر قاتاردا تۇرۋعا ابدەن لايىق. ەگەر پيسەمسكي مىرزا باسقا ەشتەڭە جازباعان كۇننىڭ وزىندە – «تىسياچا دۋش» شىعارماسىنىڭ ءوزى وعان ورىس ادەبيەتىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن الىپ بەرەر ەدى. ال جۋان جۋرنالدار نەلىكتەن ءۇنسىز وتىر؟!» وسى ماقالادان سوڭ سىنشىلار رومان تۋرالى پىكىر بىلدىرە باستاعان-دى.
اقيقاتىندا, ادەبيەتشىلەر روماننىڭ سيۋجەتىنەن عانا ابدىراپ قالماپتى. ال سيۋجەتى بىلاي ءوربيدى: ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى ياكوۆ ۆاسيلەۆيچ كالينوۆيچ ۋەزدىك ەنسك قالاسىنا كەلىپ, ۋەزدىك ۋچيليششەنىڭ باقىلاۋشىسى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى. وعان بۇعان دەيىن باقىلاۋشى بولىپ, زەينەتكە شىققان ادامنىڭ قىزى ناستەنكا عاشىق بولادى. بىراق توي تاياپ قالعاندا كالينوۆيچ مىڭ جان كرەپوستنوي شارۋاعا يەلىك ەتەتىن پولينانى تاڭدايدى. ءسويتىپ ول پەتەربۋرگكە قونىس اۋدارادى دا, پولينا مەن ونىڭ بۇرىنعى كوڭىلدەسى, قازىنانى ۇرلاۋشى كنياز يۆاننىڭ تانىستارى ارقىلى گۋبەرناتوردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى مانسابىنا قول جەتكىزەدى. بىراق كالينوۆيچ كۇرەسىپ كەلگەن جەمقور شەنەۋنىكتەر اقىرى ونى جەڭىپ تىنادى. ول وتستاۆكاعا كەتۋگە ءماجبۇر بولىپ, سوتتالا جازدايدى. ايەلى قايتىس بولعان سوڭ, ناستەنكا قايتا پايدا بولىپ, ەكەۋى قوسىلادى.
ال سىنشىلاردى ابىرجىتقان وقيعا تىم شىنايى, ادەبي كوركەمدەلمەگەن پەرسوناجدار ەدى. ناستەنكانىڭ اكەسى پەتر ميحايلىچ, ايەلى قايتىس بولعان, اسا مەيىربان ءارى قايىرىمدى جان بولعانىمەن, ءوز ەكونومكاسىمەن كوڭىل قوسادى. نەكەسىز قارىم-قاتىناس كۇنا سانالعانىمەن, ماسەلەنىڭ ءمانىسى باسقادا – ول ومىردەن وتكەندە ەكونوميكا ءۇي-كۇيسىز, ىشەر اس-سۋسىز قالادى. ونى بۇل ازاپتان وقىس ءولىم قۇتقارادى. پەتر ميحايلىچ تا, قىزى دا وسىنداي كەلەڭسىز قىرلارىمەن سۋرەتتەلەدى.
ناستەنكا جاس بولا تۇرا تەمەكى تارتادى (سول ۋاقىتتاعى ورىس ادەبيەتىندە سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس), العاشقى كەزدەسۋدە-اق كالينوۆيچكە كوڭىل ءبىلدىرىپ, ونى وزىنە قايتكەندە ۇيلەندىرىپ الۋعا تىرىسادى. ال كالينوۆيچ روماننىڭ باسىندا يدەاليست كورىنگەنىمەن, كەيىن ءوزى دە جەمقورلىق اۋرۋىنا شالدىعىپ, ايتارلىقتاي مانساپقا قول جەتكىزىپ الادى دا, جەبەۋشىلەرىن اشكەرەلەۋگە كىرىسەدى. ونىڭ بۇل توسىن مىنەزىن مەملەكەتتىك مۇددەنى ويلاۋ ەمەس, كورگەن قورلىعى ءۇشىن كەك قايتارۋ, اجارسىز, بىراق باي ايەلىمەن بىرگە تۇرۋعا ماجبۇرلىك, مىڭداعان باسىبايلى كرەپوستنويلارى اكەلە الماعان باقىت ءۇشىن جاسالعان ارەكەت دەپ قابىلداۋ كەرەك سياقتى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, پيسەمسكي كەيىپكەرلەرىنىڭ ءومىرى سۇرەڭسىز, تىم كۇردەلى, قالىپتاسقان ادەبي قالىپقا سىيا بەرمەيدى. بالكي, ول قولدان جاسالماعان, شىنايى ومىردەن الىنعان ءتۇرلى تاعدىرلار بولعان سوڭ شىعار. پيسەمسكيدىڭ شەبەرلىگى دە سوندا – ونى وقىپ وتىرعاندا ادەبيەت, قالىپتاعى كوركەمدىك دەگەندى ۇمىتاسىز. بەينەبىر وقىپ ەمەس, كەيىپكەرلەردىڭ كىنالى ىستەرىن تاسادان تىعىلىپ كورىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. ۇرلانا قاراۋ ادەپكە جاتپاعانىمەن, بار قىزىعى دا سوندا ەمەس پە...