بوزوق قالاشىعى (ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە ورنالاسقان ەلوردانىڭ ەجەلگى تاريحى)

كەڭەستىك كەزەڭدە حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن كەمسىتۋ ماقساتىندا ايتىلاتىن «كوشپەندىلەردە قالا مادە­نيەتى قالىپتاسپاعان» دەيتىن تۇسىنىك بولدى. بۇل تۇبىرىمەن قاتە ۇعىم. سوڭعى جىلدارى وتاندىق الەۋمەتتانۋشىلار تاراپىنان, وركەنيەت اتاۋلىنى تەك وتىرىقشى قوعاممەن بايلانىستىرۋ تۇبىرىمەن قاتە دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. اكادەميك-قىپشاقتانۋشى ب.كومەكوۆ: «وركەنيەت دەگەنىمىز – مەم­لەكەت, قالا, جازۋ-سىزۋ, رۋحانيات دەيدى. ال كوشپەلى قوعامنىڭ بولمىسى جوعارىداعى ءتورت زاڭدىلىققا سىيمايدى. كوشپەلى قوعام ەشقاشان ءبىر جاقتى بولماعان. ونىڭ تۇرمىستىق مادەني بولمىسىندا: مال شارۋاشىلىعى, ەگىنشىلىك, قالالاسۋ پروتسەسى, وقۋ-ءبىلىمى ءبارى بار تولىققاندى قوعام» دەيدى.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ, ءاپايتوس دالامىزدىڭ قولات-قويناۋىندا زەرتتەلمەي جاتقان ەجەلگى قالا مادەنيەتىنىڭ ۇلگىلەرى قولعا الىندى. سونىڭ ءبىرى – ەلوردا ىرگەسىندەگى قاراوتكەل اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنا قاراي بەس شاقىرىم قاشىقتا ورنالاس­قان بوزوق قالاشىعى. بۇل نىسان تۋرالى العاشقى مالىمەت 1816 جىلى ورتالىق ازياعا ساپار شەككەن ورىس وفيتسەرى يۆان شانگيننىڭ جولجازبالارىندا كەزدەسسە, 1929-1930 جىلدارى ولكەتانۋشى ل.سەمەنوۆ ەسكەرتكىشكە العاشقى بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن.ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2010 جىلى جارىق كورگەن «ەۋرازيا جۇرەگىندە» اتتى ەڭبەگىنىڭ 118-بەتىن­دە: «ورتاعاسىرلىق بوزوق قالاسىن اقمولانىڭ تىكەلەي اتاسى, ال ونىڭ سوڭ­عى ۇرپاعى قازىرگى قازاق­ستاننىڭ ەلور­داسى استانا دەپ ەسەپ­تەۋگە بولادى» دەگەن وزەكجاردى تۇجى­رىمىن ايتىپ: «1820 جىلى رەسەي يمپەرا­تورلىق «سيبيرسكي ۆەستنيك» جۋرنالىندا ورىس كەن ينجەنەرى يۆان شانگيننىڭ كۇندەلىگى جاريالاندى. وسى كۇندەلىك بەتتەرىندە شانگين باس شتاب تاپسىرماسى بويىنشا 1816 جىلى ەسىل-نۇرا بويىن زەرتتەپ, بوزوق كولىنىڭ جاعاسىندا كونە قالاشىق ورنى بارىن بايانداعان. وسى دەرەككە سۇيەنە وتىرىپ مەن استانا توڭىرەگىنىڭ ارحەولوگيالىق كارتاسىن جاساۋعا باستاما كوتەردىم... سونىمەن 180 جىلدان كەيىن, 1999 جىلى وسى جۇمىستى اتقارۋدى زور قۇلشى­نىس­پەن قولعا العان اكادەميك كەمەل اقى­شەۆ باستاعان ارحەولوگيالىق ەكس­پەدي­تسيا قازىرگى استانادان ون بەس شا­قى­رىم جەردە جاتقان قالانى قازۋعا كىرىس­تى. كەيىن انىقتالعانداي, قالانىڭ ناعىز اتاۋى بوزوق ەكەن. عالىمدار قالا­نىڭ گۇلدەنۋى ح-ءحىى عاسىرلارعا كەلە­تىنىن انىقتادى. بۇل ولجانىڭ قۇندىلىعى – ورتا جانە ودان ەرتە كونە عاسىرلاردا دالا ولكەسى ءوز قالالارى مەن قونىستارى بولعان كوشپەلى مادەنيەتتىڭ ناعىز قاينارى جانە وشاعى ەكەندىگىن دالەلدەپ وتىر» دەپ جازعان ەكەن.

ەلباسىنىڭ جوعارىداعى پايىم-پىكىرى سوڭعى جىلدارى قالاشىق اۋما­عىنا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە تولىق دالەل­دەنىپ وتىر. نىسانعا 1999 جىلدان باس­تاپ تۇراقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ەسىل ستاتسيونارلىق ارحەولو­گيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ جەتەكشىسى مارال حابدۋلينانىڭ قورىتىندى ەسەبىنە قاراعاندا, بوزوق ەسكەرتكىشى حرونو­لو­گيا­لىق تۇرعىدان ءتۇرلى نىسان­دار كەشەنىنەن تۇرادى: ەجەلگى تۇرىك عيبادات­حاناسى, ورتاعاسىرلىق قالاشىق, التىن وردا كەزەڭىنىڭ قو­رىمى, ستاتسيونارلىق تۇرعىن ۇيلەر, ءوندىرىس ورىندارى, قازاقتاردىڭ قىستاۋى جانە سۋارۋ جۇيەسى ت.ب. سونىمەن قاتار قالاشىق ماتەريالدارى ءتورت ورتا­عاسىرلىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ تاري­حىن كورسەتەدى: تۇرىك قاعاناتى, قىپ­شاق حاندىعى, التىن وردا جانە قازاق حاندىعى. ياعني قالاشىق VII-IX عاسىرلاردان XVI-XVII عاسىرلارعا دەيىن ەجەلگى تۇركىلەردىڭ كيەلى ورنى, ودان كەيىن كەرۋەن ساۋداسىن باقىلايتىن قىپشاقتاردىڭ قونىسى بولدى دەگەن بولجام بار. قىپشاق داۋىرىندە بۇل جەردە ەگىنشىلىك ءىسى وركەندەگەنى بايقالادى. وعان دالەل – ستاتسيونارلىق, وندىرىستىك جانە يرريگاتسيالىق قۇرىلىستاردىڭ قال­دىقتارى, تۇرمىستىق زاتتار, قارۋ-جاراق, اشەكەيلەر, مونەتالار تاعى باسقا ال XIV عاسىردا قالاشىق نۇرا-ەسىل ايماعى­نىڭ يسلامدانعان ەليتاسىنىڭ رۋحاني ورتالىعىنا اينالىپ, ءدىني-مەموريالدىق كەشەن قالىپتاسىپتى. XVIII-XIX عاسىر­لار­دا مۇندا قازاقتىڭ شارۋاشىلىق نىساندارى (قىستاۋلار) ورنالاسقان كورىنەدى.

بوزوق قالاشىعىنىڭ ەرەكشەلىگى – دالالىق قالا مادەنيەتىنىڭ ۇلگىسى رەتىنە تانىلۋى جانە بۇدان مىڭداعان جىل بۇرىن پايدا بولعان ەرەكشە تاريحي ەس­كەرتكىش رەتىندە ساقتالۋى. ەسكەرت­كىش­كە جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر قالاشىق قۇرىلىسىنىڭ تاريحي حرو­نولوگياسىن انىقتادى. ونداعى قو­رى­تىندى بويىنشا «VI عاسىردا ەجەل­گى تۇركىلەر قۋاتتى اسكەري مەملەكەت قۇ­رىپ, وتۋكەن دالاسىنان باتىسقا قاراي دۋ­ناي­عا كوشكەن كەزدە VII عاسىردا بۇل تەرري­توريانى يگەرگەن» دەگەن عىلىمي بولجام ايتىلۋدا.

ەسىل وزەنىنىڭ اڭعارى بۇزىقتى كولى­نىڭ شىعىس جاعالاۋىندا ورىن تەپكەن قالاشىقتىڭ نەگىزى قۇرىلىمى – 65ح55 مەتر اۋماقتى قامتىعان, جالپى كورىنىسى ءۇش جاپىراقتى گۇل تارىزدەس ءۇش بولىكتەن (الاڭ-كۆارتال) تۇرادى. بەكى­نىس تەرەڭدىگى 2-3, ەنى 3-5 مەتر بولا­تىن ورمەن قورشالىپ, سىرتقى جاعى­نان شيكى كىرپىشپەن قامال قابىرعا تۇر­عى­زىلعان. بۇل قامال قابىر­عا تابا­نى­نىڭ قالىڭداعى شامامەن 8, ۇستىڭگى جاعىنىڭ ەنى 5, بيىكتىگى 2-3 مەتر بولعانى ارحەولوگيالىق ولشەم ناتيجەسىندە انىقتالىپ وتىر.

سونداي-اق قالاشىقتىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى – سولتۇستىك الاڭى. ونىڭ ىشكى پلات­فورماسى ورمەن قورشالعان. كولەمى 35x35 شارشى مەتر. الاڭ بار­لىق جاعى­نان تىعىز جابىلىپ, ەجەلگى قونىس­قا اپاراتىن جالعىز وتكەل وڭتۇستىك جاعىن­دا ورنالاسقان. قالاشىقتىڭ كومپو­زي­تسيا­لىق جاعدايى مەن ديزايندىق ەرەك­شە­لىكتەرىنە نازار اۋدارعان ادام – سول­تۇستىك الاڭ كۇللى بەكىنىستىڭ وزەگى ەكە­نىن اڭعارادى. بۇل بولىككە قازبا جۇمى­سى جاسالىپ, تومەنگى قاباتىنان ەرتە ورتا­عاسىرلىق عيباداتحانانىڭ قالدىق­تارى جانە ادامنىڭ قاڭقاسى تابىلدى. قالا­شىق­تىڭ كەلەسى بولىگى وڭتۇستىك الاڭ بولسا, ول دا ەنى 3, تەرەڭدىگى 0,8-1 مەتر ور­مەن قورشالعان جانە پلاتفورماسىندا قوس قاق­پانىڭ سورابى ساقتالعان, ءۇشىنشى بولىك – شىعىس الاڭ ىشكى پايدالانۋعا ارنالعان.

زەرتتەۋشىلەر پايىمى بويىنشا, X عاسىردا بۇل جەرگە قىپشاق تايپالارى ءوز قاعاندارى ءۇشىن رەزيدەنتسيا تۇرعىز­عان. ويتكەنى بۇل مەكەن گەوستراتەگيالىق تۇرعىدان سارىارقانىڭ كىندىگى – سولتۇستىك ءسىبىر باسسەينى: ەسىل, سىلەتى, شىدەرتى, نۇرا, سارىسۋ وزەندەرى تارماعىندا ورنا­­لاس­قان. ياعني بوزوق قالاشىعى – ەۋرا­زيا­­لىق كەڭىستىكتى يگەرۋ جولىنداعى قىپ­شاق­­تاردىڭ العاشقى ورداسى بولىپ تابىلادى.

ەسكەرتكىشتىڭ كەلەسى كەزەڭى XIII – XIV عاسىرلارعا جاتادى. بۇل التىن وردا ءداۋىرى. بۇل كەزەڭگە حرونو­لو­گيا­لىق تۇرعىدان قازبا بارىسىندا انىق­تالعان تۇرعىن ۇيلەر مەن كىرپىش كۇيدى­رەتىن پەشتەر جاتقىزىلۋدا. سونى­مەن قاتار قورىمداعى ساۋلەتتىك نىسان­داردىڭ ارتۇرلىلىگى (كۇيدىرىلگەن كىر­پىش­تەن جاسالعان تىكبۇرىشتى كەسەنە­لەر) يسلامنىڭ دالالىق ايماق­تار­دا تارالۋىنىڭ العاشقى كەزەڭىن ايعاق­تاي­دى. ونىڭ سىرتىندا, ەسكەرت­كىش­تىڭ سولتۇس­تىك شەتىندە ورنالاسقان كوپ­كا­مەرالى تۇرعىن ۇيلەر XIII عاسىردىڭ سوڭى مەن XIV عاسىردىڭ ورتاسىنا ءتان. تۇرعىن ۇيلەردى بۇلاي جوسپارلاۋ انالوگى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن ورتالىق ازيا ساۋلەت ونەرىندە كەزدەسەدى. ءار بولمەدە بيىكتىگى 20-40 سم, ەنى 0,8-1,0 م بولاتىن U ءتارىزدى سازدى سۋفالار مەن مۇرجاسى بار كىرپىشتەن جاسالعان قابىر­عاعا بەكىتىلگەن وشاق ورنالاسقان. قابىر­عالارعا تاۋاشالار سالىنعان. تۇرعىن ۇيلەر بولمەسىندە كەراميكا سىنىقتارى, تەمىردەن جاسالعان زاتتار, تاس ديىرمەندەر, بالىق سۇيەكتەرىنەن جاسالعان مونشاقتار تابىلدى.

سونداي-اق بوزوق قالاشىعى – يرري­گا­تسيالىق قۇرىلىس جوسپارى جاسال­عان ورتالىق قازاقستانداعى العاشقى ەسكەرتكىش. مۇندا اۋماعى 1000ح300 مەتردى قۇرايتىن سۋارۋ جۇيەسىمەن جاب­دىقتالعان ديحانشىلىق كاسىپ ايما­عى انىقتالىپ وتىر. سۋارۋ قۇرى­لى­مى نەگىزگى ارنادان, ءبىرىنشى, ەكىنشى تارات­قىشتاردان جانە بىلىكشەلەر جۇيەسى­نەن تۇرعان. نەگىزگى ارنا بۇزىقتى كولىنەن شىعىسقا قاراي 580 مەتر سوزىلىپ جاتىر. ونىڭ ەنى ءبىر, تەرەڭدىگى 0,3 مەتر. مۇنداي سۋارۋ جۇيەسى ەسىل القابىنىڭ تابيعي مۇمكىندىگىن ءتيىمدى پايدالانىپ, كولدەردى تابيعي سۋ قويماسى رەتىندە يگەرۋىمەن قۇندى. قويمالار كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە سۋعا تولادى. جازدا, قاجەت بولعان جاعدايدا سۋدى ارنالار ارقىلى ەگىندىككە اعىزىپ وتىرعان.

قالاشىق سونىمەن قاتار كەرۋەن جولدارى تۇيىلىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ, ەگىنشىلىك, بالىق اۋلاۋ جانە كەرۋەن ساۋداسىن باسقارۋمەن اينالىساتىن قونىس رەتىندە ءومىر ءسۇردى. بۇعان ستاتسيونارلىق, وندىرىستىك جانە يرري­گاتسيالىق قۇرىلىستاردىڭ قالدىق­تارى, تۇرمىستىق زاتتار, قارۋ-جاراق, زەرگەرلىك بۇيىمدار, مونەتالار جانە ت.ب. ارتەفاكتىلەر دالەل. ال ءحىV عاسىردا نۇرا-ەسىل ايماعىنىڭ يسلامدانعان اق­سۇ­يەك­تەرىنىڭ رۋحاني ورتالىعى بولىپ, ما­دە­ني-مەموريالدىق كەشەندەر سالىندى.

«ەڭ باستىسى بوزوق قالاشىعى – قازاق­ستاننىڭ دالالىق ايماعىنىڭ ال­عاشقى ورتاعاسىرلىق, سونىڭ ىشىن­دە, شىعىس دەشتى-قىپشاقتىڭ دالا ايماقتارىن يسلامداندىرۋدىڭ ەرەكشە­لىكتەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر», دەيدى مۋزەي-قورىقتىڭ عىلىمي حاتشىسى ايناگۇل عانيەۆا.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ەرتە داۋىردە ۇلى دالاعا يەلىك ەتكەن تۇركى-قىپشاقتارعا, ودان كەيىنگى التىن وردا داۋىرىنە ورتاق نىسان «بوزوق» قالاشىعى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ باستاماسىمەن بوي كوتەرگەن ەلوردانىڭ ەۋرازيالىق كەڭىستىگىندەگى ەجەلگى ءىزى ەكەنى انىق. وسى ورايدا, ەلباسى تاپسىرماسىمەن 2018 جىلى «بوزوق مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۇراجاي-قورىعى» قۇرىلىپ, اتال­عان مەكەمەگە بولاشاقتا قالاشىق اۋماعىنا ۇلى دالا مادەنيەتىنىڭ جيىن­تىعى ىستەتتەس اسپاناستى مۋزەيىن اشۋ جايلى مىندەت جۇكتەلگەن بولاتىن.

قازىرگى تاڭدا بۇل ءىستىڭ اتقارىلۋ بارىسى جانە بەلگىلەنگەن جوسپارىمەن تانىسۋ ماقساتىندا «بوزوق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىق ديرەكتورى ساۋلە بورىباەۆاعا جولىققانىمىزدا:

 – تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان اۋقىمدى ءىستىڭ ءبىرى – 2004 جىلدان باستاپ قازاقستان اۋماعىندا تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر مەن نى­سانداردى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىت­تالعان «مادەني مۇرا» مەملە­كەتتىك باعدارلاماسى. وسى باعدارلاما نەگىزىن­دە 2004 جىلى بوزوق قالاشىعىندا شەتەل­دىك ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن حالىق­ارالىق عىلىمي فورۋم ءوتتى. فورۋم­نىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قارار قابىلداندى جانە قالاشىقتىڭ عى­لىمي جانە مادەني ماڭىزى تۋرالى ساراپ­تامالىق پىكىرگە قول قويىلدى. ءسويتىپ العاش رەت ەسكەركىش ماتەريالدارى ەۋرازيانىڭ عىلىمي ارحەولوگيالىق كەڭىستىگىنە ەندى. ءسويتىپ 2006 جىلى «بوزوق» ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشى نەگى­زىندە ۇلتتىق تابيعي-تاريحي ساياباعىن, ناقتىراق ايتقاندا اسپاناستى مۋزەيىن قۇرۋ جوسپارلانعان بولاتىن, – دەيدى ساۋلە بوكەيحانقىزى.

– مۇنداعى اسپاناستى مۋزەيىن قۇرۋ­داعى باستى ماقسات نە؟

– باستى ماقسات – ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا سيپاتتالعانداي, اتا-بابالارىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىن بەينەلەيتىن مۋزەي-قورىق­تىڭ ساۋلەت كورىنىسىن تۇجىرىمداپ, ويىن-ساۋىق, دەمالىس, سپورت, دەنساۋ-لىق فۋنكتسيالارى ماڭىزدى بولاتىن ساپالى جاڭا فورماتتى جاندى مۋزەي قۇرۋ. ياعني كونە قالاشىققا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبالار نەگىزىندە «اشىق اسپان استىنداعى ۇلتتىق ساياباق» جوباسىن ىسكە اسىرىپ, سول ارقىلى ەلىمىزدەگى ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق ستاتسيونارلىق ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋ, ناقتىراق ايتقاندا, ەجەلگى ءداۋىر كەزەڭدەرىن بەي­نەلەيتىن اسپاناس­تى مۋزەيىن قۇرۋ. مۇنداي مۋزەيلەر الەم­دىك تاجىريبەدە بار. قازىرگى تاڭدا ەلى­مىزدە 240-تان استام مۋزەي بولسا, ولار­دىڭ 12-ءسى قورىق-مۋزەي ەسەبىندە. بۇل بارلىق مۋزەيدىڭ 5 پايىزىن قۇراي­دى. رەسپۋبليكا بويىنشا قازىرگە دەيىن بىر­دە-ءبىر رەسپۋبليكالىق مارتەبەسى بار ار­حەو­­لوگيالىق جانە ەتنوگرافيالىق بەيىن­د­ى مۋزەي جوق. وسى سۇرانىستى قانا­عات­تاندىرۋعا بوزوق ەسكەرتكىش كەشەنى سۇرانىپ تۇر.

– بولاشاقتا قۇرىلۋى ءتيىس اسپاناس­تى مۋزەيىنىڭ ستاتسيونارلىق قۇرامى, ياعني بولشەك نىساندارى جايلى ايتىپ بەرسەڭىز؟

– ءبىزدىڭ قولداعى جوسپار بويىن­شا, اسپاناستى مۋزەي اۋماعىندا ارحەو­لوگيا­لىق پارك, مۋزەي عيماراتى, وتبا­سى­لىق دەمالىس ورتالىقتارى, بالا­لارعا ارنالعان جاسوسپىرىمدەر لاگەرى, امفيتەاتر, بيوپارك, لەۆادالار, سايا­باق ايماقتارى, شىعىس بازارلارى, قولونەر شەبەرحانالارى, تاقىرىپتىق ءدامحا­نالار, شايحانا, الما باقتارى بولادى.

سونىڭ ىشىندە ارحەولوگيالىق ساياباق – ەۋرازيانىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تاريحىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە نەگىزدەلگەن ناتيجەلەر بويىنشا جاسالماق. سونىمەن قاتار بۇل جەردە ەنەوليت كەزەڭىنە ءتان بوتاي قونىسىنىڭ تۇرعىن ۇيلەرى دە تۇرعىزىلادى. بۇل – تاس داۋىردەن مەتالل وڭدەۋگە دەيىنگى تەحنولوگيالىق سەرپىلىس كەزەڭى مەن جىلقى ءوسىرۋ مادەنيەتى ءداۋىرىن ايگىلەمەك. اينالىپ كەلگەندە, نىسان­داردىڭ بارلىعى اسا ۇلكەن 412 گا اۋماقتى الىپ جاتقان ارحەولوگيالىق ساياباقتى قۇرايدى.

بولاشاقتا سالىنۋى ءتيىس ارحەولوگيا­لىق ساياباق الداعى ۋاقىتتا عىلىمي جانە شىعارماشىلىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ­دىڭ پلاتفورماسىنا اينالۋى ءتيىس. ودان كەيىن ساق كەزەڭىنە ءتان ەلىمىز­دەگى ارحەو­لوگيالىق ەسكەرتكىشتەر: قىزىل­وردا وبلىسى جەرىندەگى ءبابىش مولا نىسانى قالپىنا كەلتىرىلەدى. ودان سوڭ قالا ينفراقۇرىلىمىنىڭ مەتاللۋرگيالىق كورسەتكىشتەرى, اتاسۋ-1, مىرجىق, سەميو­زەرنوە, تالدىساي-1 تاعى باسقا شەبەرحانالار ەكسپەريمەنتتىك ارحەولوگيا ءادىسى بويىنشا قايتا جاڭعىرتىلماق.

عۇندار قونىسىنىڭ ەۋرازيالىق ۇلگىسى رەتىندە: قورعانىس, ستاتسيونارلىق جانە جىلجىمالى ۇيلەر, عيبادات­حانا­لار تاعى باسقا نىساندار سالىنسا, ەجەلگى تۇركى مادەنيەتىنىڭ جازباشا جانە ارحەو­لوگيالىق دەرەككوزدەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارلانۋدا. سونىڭ ىشىندە قاعان ساراي كەشەنى, تۇرعىن ۇيلەر, قولونەرشىلەر كۆارتالى, مونشا, پەتروگليفتەر تىزبەگىن ورنالاستىرۋ كوزدەلىپ وتىر. قازاق حان­دىعى داۋىرىن­دەگى ور­تالىقتار – ساۋران, سىعاناق, ساراي­شىق جانە تۇركىستان قالالارىن زەرتتەۋ بارىسىندا اشىلعان نىساندار قاتارىنان ساپار ورتالىعى وسىندا سالىنادى.

بۇيىرتسا, الداعى جىلدارى ين­نوۆا­تسيالىق جوبا رەتىندە ىسكە قوسىلاتىن بوزوق قالاشىعى ەلىمىزدىڭ تۋريستىك كارتاسىندا تارتىمدى مادەني ينفراقۇرىلىم رەتىندە تانىمال بولادى. ناتيجەسىندە, بوزوق مادەنيەتى – ەلوردانىڭ تۋريستىك برەندىنە اينالادى.