شىعىس حالىقتارى ناۋرىز مەرەكەسىن بەس مىڭ جىلدان بەرى تويلاپ كەلە جاتقانى تۋرالى دەرەكتەر بار. ءتول مەرەكەمىزدىڭ شىعۋ تاريحىن بىرەۋلەر پارسى پاتشاسى جامشيدپەن, ءبىرى قىدىر اتامەن, ەندى ءبىرى ءۇت قۇبىجىعىمەن بايلانىستىرادى.
قالاي دەسەك تە, ناۋرىز – قازاقتىڭ ەسكىدەگى تۇرمىس-سالتىمەن تىعىز بايلانىسىپ جاتقان شىن مانىندەگى ۇلتتىق مەيرامى. الاش قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى بۇل جايىندا: « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى قازاقتان ارتىق قۋاناتىن ەل جوق» دەي كەلىپ, «مالسىز قازاقتىڭ كۇنى بار ما؟ سول مالىن امان ساقتاۋ ءۇشىن قىسقى ايازدا, ىزعىرىق بوراندا بەينەت شەگىپ, ەڭبەك ءسىڭىرىپ, مالىمەن بىرگە جاتىپ, بىرگە تۇرىپ, بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە ىعىپ, قىس قانداي قىسىلسا, جاز سونداي جازىلاتىن, جادىرايتىن, شارۋاشىل, ەڭبەكشىل قازاق قىستىڭ وتكەنىنە, جازدىڭ جەتكەنىنە قالايشا وزگەلەردەن ارتىق قۋانباسىن. جازدىڭ باسى جاڭا كۇن – ناۋرىزدى, قالايشا مەيرام ەتپەسىن؟!» – دەپ تۇيىندەيدى.
جاڭا كۇننىڭ, جاڭا تىرشىلىكتىڭ باستاۋىن بىلدىرەتىن كونەدەن جەتكەن ۇلىق مەرەكەمىزدىڭ تاريحىن قازىرگى عالىمدار دا ەسكى تۇرمىس, ۇلتتىق تانىممەن تىعىز بايلانىستا قاراستىرادى.
– شىعىستا عىلىمنىڭ ەرتە دامىعانى بەلگىلى. شىعىس عالىمدارى كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلەتىن مەزگىلىن ناۋرىزدىڭ 21-ىنەن 22-سىنە قاراعان ءتۇن دەپ ەسەپتەگەن. ءارى قاراي كۇننىڭ ۇزاقتىعى ارتا تۇسەدى. وسى ۋاقىتتى جاڭا جىل كەلدى دەپ ەسەپتەيدى. قازاقتار ناۋرىزدا ۇزىن سارىعا ساقتاعان ءسۇر ەتىن اسىپ, ناۋرىز كوجە پىسىرەدى. ۇزىن سارى دەپ وتىرعانى بۇل – كۇننىڭ ۇزارعانىنىڭ بەلگىسى, كۇننىڭ جىلۋى, شۋاعى ارتادى, جاڭا تىرشىلىك باستالادى دەگەن ءسوز. مىنە, ءبىزدىڭ ناۋرىز مەيرامى وسىنداي كونە تۇركىلىك تۇسىنىكتىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان, – دەيدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى الماسبەك ابسادىق.
ناۋرىز – سان الۋان ۇلىستى جاقىنداستىرىپ, تۇتاستىراتىن شىنايى جاقسىلىق پەن ىزگىلىكتىڭ, دوستىق پەن بەرەكەنىڭ مەيرامى. ناۋرىزعا قاتىستى مەرەكەلىك داستۇرلەر – تاريحي تامىرى ءبىر مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ كوبىنە ورتاق. مىسالى, بەلگىلى ايتىسكەر اقىن ءالپيا ورمانشينا قازاقتار مەن تاجىكتەردىڭ ناۋرىز تاعامدارىن دايارلاۋىندا كوپ ۇقساستىق بايقالاتىنىن ايتادى.
– ءالى ەسىمدە, كىشكەنتاي كەزىمدە ءبىزدىڭ ۇيدە ەكى قازان بولدى. ەكى پەش, ۇستىندە تاقتاي قاقپاعى بار ەكى ۇلكەن قارا قازان تۇراتىن. ەكىنشىسى – نان سالاتىن قازان. سودان بىرەۋى ۇيىندەگى بيدايىن اكەلەدى, بىرەۋى اقتاعان سوگىن, بىرەۋى ءسۇتىن اكەپ جاتادى. جاڭاعى ۇلكەن قارا قازان ءسۇت پەن سۋعا تولادى. وعان تۇز, ساقتاعان سارى مايلارىن, تارى, ارپا,بيداي ۇشەۋىن قوسىپ سالىپ, قويدىڭ قيىمەن ءبىر قايناتىپ الادى دا, وتتى باسەڭدەتىپ, قازاننىڭ قاقپاعىن تاس قىپ جاۋىپ تاستايدى. وشاققا 21-كۇنى قويعان قازان, 22-كۇنى ءبىر-اق اشىلادى. اشىپ قاراساڭ, ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن كىلكىلدەگەن ءبىر تاماق شىعادى. «اپا, مۇنىڭ اتى نە؟» دەسەم, – بۇل سۇمالاك دەگەن تاماق, – دەيتىن. سۇمالاك دايىن بولعان سوڭ, شاراشالارىن قۇشاقتاعان ءار ءۇيدىڭ كەلىنشەكتەرى كەلەدى, اپام ۇلكەن نانقالاقپەن تاماق سالىپ بەرەدى. كەلىنشەكتەر ونىڭ بەتىن جاۋىپ, جىپ-جىلى قالپىندا ۇيلەرىنە اكەتەدى. مەنىڭ انام سۇمالاك ءپىسىرىپ جاتقاندا, كەزىندە مىڭباسى بولعان قوسجان اتامىزدىڭ بيعالي دەگەن بالاسىنىڭ زياقان دەگەن ايەلى بولدى, ول كىسىنى ءداۋ اجە دەيتىنبىز, سول ءداۋ اجەم بار, بۇرىش اجەم بار – ءبارى جابىلىپ, ۇلكەن ەكى قارا قازانعا ناۋرىزكوجە ءپىسىرىپ جاتاتىن. بۇل ناۋرىزكوجە دە جاڭاعىداي ءۇيدى-ۇيگە بولىنەدى. ءبىزدىڭ ءۇي ۇلكەن بولدى, اۋىل اجەلەرى ءتور بولمەگە جينالىپ, بۇكىل اۋىلدىڭ بۇزاۋلاعان سيىرىنىڭ ۋىزىن بۇيەنگە قاتىرىپ ورتاعا قويىپ, ناۋرىزكوجە مەن سۇمالاكتىڭ قالعانىن ىشەتىن, – دەيدى ءالپيا ورمانشينا.
ەندى اقىننىڭ بۇل ءسوزىن قوستانايداعى «شارق» وزبەك-تاجىك ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ەرگاشۆوي حولمەتوۆ اعايدىڭ سوزىمەن سالىستىرىپ كورەيىك.
– 20-ناۋرىزدا اجەلەرىمىز, انالارىمىز, جەڭگەلەرىمىز – ءبارى جينالىپ كەلىگە بيداي ءتۇيىپ, ۇشىراتىن. ودان كەيىن وعان ۇن, ماي, ەت سياقتى جەتى ءتۇرلى تاعام قوسىپ قازانعا سالىپ, ازانعا دەيىن پىسىرەدى. سول ءتۇنى ەشكىم ۇيىقتامايدى, سىرناي, تار, دۋتار سىندى شىعىستىڭ ساز اسپاپتارىنىڭ اۋەنىمەن ولەڭ ايتىپ, بي بيلەپ ناۋرىز شىرايىن اشا تۇسەدى. ولەڭدى جاسى ۇلكەن ادام باستايدى. ارا-اراسىندا قازاندى ارالاستىرىپ تۇرادى. تاڭەرتەڭ اس دايىن بولعان سوڭ, قازاننىڭ قاقپاعىن اشىپ, پيالاعا سالىپ, ادامدارعا ۇلەستىرەدى. بۇل اس سۇمالاك دەپ اتالادى. سۇمالاكتى ءبىر ىشكەن ادام ءبىر جىل بويى اۋىرمايدى ەكەن. بۇل استىڭ قالاي دايىندالاتىنىن ءوز كوزىممەن كورىپ, ءدامىن تاتقانمىن, سۇمالاكتىڭ ءدامى, وسى ءبىزدىڭ بال بار عوي, ودان دا ءتاتتى بولادى, – دەيدى ەرگاشۆوي اعا.
جالپى, ناۋرىز مەيرامىندا وتەتىن ويىن-ساۋىق تۇرلەرى شىعىس ەلدەرىنىڭ كوبىندە ۇقساس بولىپ كەلەدى. بۇل كونە مادەنيەتى ءبىر تامىردان سۋسىنداپ جاتقان حالىقتار اراسىنداعى باۋىرلاستىقتىڭ دالەلى.
ناۋرىز تويدىڭ باس تاعامى – ناۋرىزكوجە. ناۋرىزكوجە – مولشىلىقتىڭ, ىرىس-بەرەكەنىڭ بەلگىسى.
– ناۋرىزكوجە – جەتى قازىنانىڭ بەلگىسى. كەلەسى جىلعى ناۋرىزعا دەيىن جەتى قازىناڭ ورتايماسىن, ب ۇلىنبەسىن دەگەندى بىلدىرەدى. ناۋرىزكوجە – بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ بەلگىسى, بەرەكە-ىرىستىڭ باسى. ناۋرىزدا قاردىڭ استىنان قىلتيىپ ءبۇر جارىپ شىعاتىن گۇلدى ناۋرىزگۇل دەپ اتايدى. بۇل گۇل – كوكتەمنىڭ العاشقى بەلگىسى. مۇنىڭ سىرتىندا, قاراتاعان دەگەن قۇس بار. بۇل – ناۋرىز كەلەردەن ءبىر كۇن بۇرىن ۇشىپ كەلەتىن كوكتەمنىڭ العاشقى قۇسى. مەنىڭ اتام قيراقايدىڭ ەرماعامبەتى دەگەن كىسى ەدى, 104-كە كەلىپ قايتتى. ول كىسى كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەسىن قايىپ, 62 ۋىعىن ءيىپ, سىقىرلاۋىق ەسىگىن سالىپ, 97 جاسقا دەيىن قولدان ءۇي جاسايتىن. سول اتام: «اۋ, قاراتاعان كەلىپتى عوي, قازان كوتەرىڭدەر!» دەپ وتىراتىن. ءبىزدىڭ اتالارىمىز قانداي قيىن كەزەڭ, تار زاماندا دا ناۋرىزدى تويلاعانىن قويماعان ەكەن عوي. كەيىن 1987 جىلى ناۋرىزعا رۇقسات بەرىپ, ءبىرىنشى رەت ايتىس ءوتىپ, كەرەمەت توي بولدى. سوندا اكە-شەشەلەرىمىز «قۇداي-اۋ, ناۋرىزدى اشىق تويلاپ, ۇلىس وڭ بولسىن! – دەپ داۋىستاپ ايتاتىن كۇن دە جەتكەن ەكەن-اۋ!» دەپ ەڭىرەپ جىلاعان. ءبىز «نە ءپالى, ناۋرىزعا دا جىلايسىڭدار ما؟» – دەپ كۇلگەنبىز, سويتسەك ونىمىز بەكەر ەكەن. ناۋرىزدىڭ قۇنى قىمبات, قۇدىرەتى كۇشتى ەكەنىن ەسەيىپ, ەس جيا كەلە ءتۇسىنىپ جاتىرمىز عوي, – دەدى ايتىسكەر اقىن.
قوستاناي وبلىسى