قازاقستان تەاترلارى: كەشە جانە بۇگىن

ستاتيستيكالىق مالىمەت بويىنشا قازىر قازاقستاندا 65 تەاتر جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 52-ءسى مەملەكەتتىك (بۇل قاتاردا 4 ۇلتتىق (ەتنيكالىق) تەاتر: ۇيعىر, كورەي, نەمىس جانە وزبەك تەاترى بار).

مەملەكەتتىك 52 ونەر وشاعىنىڭ 3-ەۋى وپەرا جانە بالەت تەاترى, 5-ەۋى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى, 7-ەۋى قۋىرشاق تەاترى, 24-ءى دراما تەاتر (ونىڭ ىشىندە 3-ەۋىندە قازاق جانە ورىس ترۋپپاسى بار), 11-ءى مۋزىكا-دراما جانە كومەديا تەاترى, بىرەۋى جاستار جانە بىرەۋى ساتيرا تەاترى.

قازاق تەاتر ونەرىن دامىتۋ, ءداستۇرلى نەگىزدە دارىندى ارتيستەر مەن رەجيسسەرلەردى انىقتاۋ جانە ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا 1992 جىلدان باستاپ جىل سايىن قازاقستان دراما تەاترلارىنىڭ رەسپۋبليكالىق فەستيۆالى وتكىزىلەدى. سونىمەن قاتار جىل سايىن شەتەلدىك شەبەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن تەاتر ونەرى قايراتكەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق پراكتيكۋمى وتەدى. بۇل ءىس-شارانىڭ ماقساتى – تەاتر سالاسىندا جاڭا ادىستەمەلەردى زەردەلەۋ, تەاتر ونەرىندەگى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ, تاجىريبە جانە پىكىر الماسۋ.

بۇدان بولەك تەاتر ونەرىندەگى ساباقتاستىقتى جانداندىرۋعا جول اشاتىن ەكى جىلدا ءبىر رەت ۇيىمداستىرىلاتىن حالىقارالىق فەستيۆالدەر بار. ونىڭ العاشقىسى 2006 جىلدان باستاۋ الاتىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ تەاتر فەستيۆالى بولسا, ەكىنشىسى 2007 جىلدان باستاۋ الاتىن «ورتەكە» قۋىرشاق تەاترلار فەستيۆالى. قۋىرشاق فەستيۆالى وسىعان دەيىن رەسەي, تاتارستان, باشقۇرتستان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, تۇركيا, تاجىكستان, بەلارۋس, ءازىربايجان, قازاقستان ۇجىمدارىنىڭ باسىن قوستى.

ءۇشىنشىسى 2011 جىلدان باستاپ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قامقورلىعىمەن ەكى جىلدا ءبىر وتەتىن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق (ەتنيكالىق) تەاترلارىنىڭ رەسپۋبليكالىق فەستيۆالى. فەستيۆال كەزىندە قازاق, ورىس, كورەي, ۇيعىر, وزبەك جانە نەمىس تىلىندەگى تەاترلار ءوز انا تىلىندە قويىلىم ۇسىنادى.

اتالعان فەستيۆالدەر ۇلتارالىق ديالوگ پەن مادەني بايلانىستاردى دامىتۋعا, الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەر اراسىندا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا, بىرىڭعاي مادەني كەڭىستىك قۇرۋعا جانە كورەرمەندەردىڭ نازارىن زاماناۋي تەاتر ونەرىنىڭ ۇزدىك جەتىستىكتەرىنە اۋدارۋعا باعىتتالعان.

بۇدان بولەك, الەمدىك تەاتر كورەرمەندەرىنىڭ نازارىن قازاقستاننىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنا اۋدارۋ, قازاقستاننىڭ, ەۋروپا جانە ازيا ەلدەرىنىڭ كاسىبي ۇجىمدارى اراسىنداعى ارىپتەستىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا 2017- 2018 جىلى «استانا» دۇنيەجۇزىلىك تەاتر فەستيۆالى وتكەن ەدى. فەستيۆالگە يتاليا, ۇلىبريتانيا, قىتاي, گەرمانيا, جاپونيا, پولشا, رەسەي, بەلارۋس, لاتۆيا, ليتۆا, گرۋزيا, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, وزبەكستان جانە قازاقستاننىڭ جەتەكشى تەاترلارى قاتىستى. وسكار سىيلىعىنىڭ, «كانن» كينوفەستيۆالىنىڭ باستى جۇلدەسى «التىن پالما بۇتاعىنىڭ» يەگەرى جيۋلەت بينوش, ءاسانالى ءاشىموۆ (قازاقستان), يوناس ۆايتكۋس (ليتۆا), داۆيد اساتياني (فرانتسيا), بەاتريس پيكون-ۋوللەن (فرانتسيا), داۆيد پاپاۆا ( ۇلىبريتانيا), سيرەجول ماري-كريستين (فرانتسيا), ميلكوۆسكي توماش (پولشا), يسرافيل يسرافيلوۆ ء(ازىربايجان), پرياحين گەورگي (رەسەي), چحارتيشۆيلي لاشا (گرۋزيا) سىندى تانىمال تەاترتانۋشى مەن سىنشى فەستيۆالدىڭ قۇرمەتتى قوناعى بولدى.

سونىمەن قاتار 2017 جىلى قابىلەتتى, تالانتتى جاس رەجيسسەرلەردى انىقتاۋ جانە ىنتالاندىرۋ, بەلگىلى قازاق تەاتر رەجيسسەرى قايرات سۇگىربەكوۆتى ەسكە الۋ, جاس جانە تانىمال تەاتر رەجيسسەرلەرى ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ جانە كوممۋنيكاتسيا الاڭىن قۇرۋ ماقساتىندا پىكىرتالاس, لەكتسيا, شەبەرلىك سىنىبى, سەمينارلار ارقىلى ەكسپو -2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنىڭ مادەني باعدارلاماسى اياسىندا قايرات سۇگىربەكوۆ اتىنداعى ءى رەسپۋبليكالىق جاس رەجيسسەرلەردىڭ فورۋم-فەستيۆالى ءوتتى.

شىعارماشىلىق ارقىلى مۇگەدەكتەردى وڭالتۋ جانە قوعام نازارىن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ قاجەتتىلىگىنە اۋدارۋ, قوعامعا بەيىمدەۋ ماقساتىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى 2018 جىلى ەلوردانىڭ 20 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ شەڭبەرىندە WideWorld – « ۇلى دۇنيە» ءى حالىقارالىق ەرەكشە تەاترلار فەستيۆالىن وتكىزدى. بۇل فەستيۆالگە رەسەي, ۋكراينا مەن قازاقستاننىڭ ميميكا جانە ىم-يشارات تەاترلارى قاتىستى.

2018 جىلى 1 مامىردا حالىقتار اراسىنداعى دوستىق قارىم- قاتىناستى ودان ءارى نىعايتۋ, جەتەكشى يۋموريستەر مەن شەت ەلدەردىڭ ساتيرا جانە يۋمور تەاترلارى اراسىنداعى شىعارماشىلىق بايلانىستى دامىتۋ ماقساتىندا استانادا وتكەن «باۋىرجان Fest» ءىى حالىقارالىق ءازىل فەستيۆالىنە رەسەي, وزبەكستان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, ارمەنيا, قىتاي, تاتارستان, ۋكراينا, قازاقستاننىڭ تەاتر ۇجىمدارى, ساتيرا جانە ءازىل جانرىنداعى جەكە ورىنداۋشىلارى قاتىستى. بۇل قاتاردا «مۋنچاتاشى», «يانگي يۋلدۋزلار», اdەم Dance, «باۋىرجان شوۋ», «تاماشا», «شانشار», «ەكى ەزۋ», وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ساتيرا جانە ءازىل تەاترى, ەلەنا ۆوروبەي, ۆلاديمير دانيلەتس جانە ۆلاديمير مويسەەنكو, اندرەي بارينوۆ, كۋموندور ابىلوۆ, ابدىباكاز كادىرماتوۆ, بورونچۋ قۇدايبەرگەنوۆ, وبيد اسوموۆ, كارەن اۆانەسيان, وكان اكىم سىندى ەسىمى ەل اۋزىندا جۇرگەن ونەرپازدار بار.

كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە وپەرا جانە بالەت ونەرىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ كەلە جاتىر. ماسەلەن, جىل سايىن «وپەراليا» حالىقارالىق فەستيۆالى وتكىزىلەدى. قازىر قازاقستاندا 3 وپەرا جانە بالەت تەاترى مەن ءبىر بالەت تەاترى جۇمىس ىستەيدى.

ءبىزدىڭ ارتيستەرىمىزدىڭ ساحنا شەبەرلىگىنىڭ وسۋىنە الەمنىڭ ۇزدىك تەاتر شەبەرحانالارىندا ءبىلىم الۋى وڭ اسەر ەتەدى. مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ جەتەكشى سوليستەرى لا سكالا تەاترىنىڭ اكادەمياسىندا, ۆەنا وپەراسىندا, مارينسكي تەاترىندا, پەرگولەزي سپونتيني قورىندا, يتاليانىڭ بولونيا قالاسىنداعى وپەرا مەكتەبىندە تاعىلىمدامادان ءوتىپ جاتىر.

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ تالانتتى جاستارى ءوز ونەرىن ەلىمىزدە دە, شەتەلدە دە لايىقتى تۇردە كورسەتىپ كەلەدى. وپەرا جانە بالەت سوليستەرى بەدەلدى حالىقارالىق كونكۋرستار مەن فەستيۆالدەردىڭ لاۋرەاتى اتانىپ ۇلگەردى. بەلگىلى شەتەلدىك شەبەرلەردىڭ شاقىرۋىمەن س.بايعوجين, ب. اندەرجانوۆ, ج. عابدۋللينا, س. احمەتوۆا, م. شوتاباەۆ جانە جەتەكشى بالەت ءسوليسى - م. باسباەۆا, ا. بەكەتاەۆا, ە. راحماتۋللاەۆ, ب. ادامجان الەمنىڭ ۇزدىك تەاترلارىندا ونەر كورسەتىپ كەلەدى.

سونداي-اق ەلىمىزدەگى وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ تەاترلارى دا حالىقارالىق بايقاۋلارعا تۇراقتى قاتىسىپ, ءساتتى ونەر كورسەتىپ جاتىر. مىسالى, رەسەيدىڭ قازان قالاسىنداعى «ناۋرىز» اتتى تۇركى حالىقتارىنىڭ حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالىنە, تمد جانە بالتىق ەلدەرىندەگى ورىس تەاترلارىنىڭ حالىقارالىق فەستيۆالىنە (رەسەي), كاير قالاسىنداعى كاير حالىقارالىق ەكسپەريمەنتالدى تەاترلار فەستيۆالىنە, تۇركيانىڭ كونيا قالاسىنداعى «مىڭ تىنىس, ءبىر داۋىس» حالىقارالىق تۇركىتىلدەس تەاترلار فەستيۆالىنە, ماسكەۋ قالاسىنداعى «زولوتايا ماسكا» حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالىنە, يتالياداعى «روما سىيلىعى» حالىقارالىق بالەت, فرانتسيا استاناسى پاريجدەگى وپەرا ورىنداۋشىلارىنىڭ حالىقارالىق بايقاۋىنا, وڭتۇستىك كورەياداعى كورەي تەاترلارى فەستيۆالىنە, دۋشانبە قالاسىنداعى «چوداريحاەل» قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ حالىقارالىق فەستيۆالىنە, ۆيننيتسا قالاسىنداعى (ۋكراينا) «پوديلسكا ليالكا» قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ حالىقارالىق فەستيۆالىنە, سۋببوتيتسا قالاسىنداعى (سەربيا) قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ حالىقارالىق فەستيۆالىنە, «وتانداستار» اتتى ورىس دراما تەاترلارىنىڭ حالىقارالىق فەستيۆالىنە, ەكاتەرينبۋرگتەگى «كوليادا-plays» زاماناۋي دراماتۋرگيا حالىقارالىق فەستيۆالى مەن بىرقاتار بايقاۋلارعا قاتىستى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2006 جىلى 15 جەلتوقساندا قابىلدانعان «مəدەنيەت تۋرالى» زاڭنىڭ 21-بابى, 1-تارماعىنا سايكەس, بيىل قاراشاداعى № 454 جارلىعىمەن بىرقاتار مəدەنيەت ۇيىمىنا «ۇلتتىق» مəرتەبەسى بەرىلدى.

«ۇلتتىق» مəرتەبەسىنە يە بولعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مəدەنيەت جəنە سپورت مينيسترلىگىنە باعىنىستى مەكەمەلەر: قازاقستان رەسپۋبليكاسى مəدەنيەت جəنە سپورت مينيسترلىگىنىڭ «قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق حالىق اسپاپتار وركەسترى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورنى; «م.Əۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى»; «اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترى», «م.لەرمونتوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترى»; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسى;

وتكەن جىلى جەلتوقسان ايىندا نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى جاڭا عيماراتقا كوشىپ, كوممۋنالدىق مەنشىكتەن رەسپۋبليكالىق مەنشىككە ءوتتى.

سونىمەن قاتار قر ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن ەلىمىزدىڭ 9 تەاترىنا «اكادەميالىق» مارتەبەسى بەرىلدى. ولار: قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ن. بەكەجانوۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى, قاراعاندى وبلىسىنىڭ س.سەيفۋللين اتىنداعى دراما تەاترى, ق. قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى, م. گوركي اتىنداعى ورىس دراما تەاترى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ج. شانين اتىنداعى قازاق دراما تەاترى, اتىراۋ وبلىسىنىڭ ماحامبەت اتىنداعى قازاق دراما تەاترى, ك. قوجامياروۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك ۇيعىر مۋزىكالىق كومەديا تەاترى, رەسپۋبليكالىق كورەي مۋزىكالىق كومەديا تەاترى, رەسپۋبليكالىق نەمىس دراما تەاترى.

م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ بازاسىندا مەملەكەتتىك تەاترلار مەن تەاتر ۇيىمدارىنىڭ گاسترول قىزمەتىن ۇيلەستىرەتىن ورتالىق قۇرىلدى. 2020 جىلى ق. قوجامياروۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك ۇيعىر مۋزىكالىق كومەديا تەاترىنىڭ عيماراتى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى.

حالىقارالىق تەاترلار كۇنىن ءوتاپ ءوتۋ جانە تەاتر قىزمەتكەرلەرىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرىنىڭ وداعى «ەڭلىكگۇل» كاسىبي سىيلىعىن تاپسىرۋ ءراسىمىن وتكىزدى. سونىمەن قاتار مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن 2016 جىلى قۇرىلعان قازاقستان تەاترلار اسسوتسياتسيا 2017-2019 جىلدارى «ساحناگەر» ۇلتتىق تەاتر سىيلىعىن تابىستاۋ ءراسىمىن ۇيىمداستىردى.