كاسپي يتبالىعى (تەڭىز سۇتقورەكتىلەرىن قورعاۋعا تۇبەگەيلى بەتبۇرىس)

سولتۇستىك كاسپي اۋماعى تەڭىزدىڭ رەسەيلىك باتىس جانە قازاقستاندىق شىعىس بولىكتەرىن قامتيدى. سولتۇستىك كاسپي ايدىنى مۇز ۇستىندە كۇشىكتەيتىن يتبالىقتار ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى. ياعني يتبالىق كۇشىكتەرى مۇز ۇستىندە ءوسىپ, جەتىلەدى. جە­تىل­گەن جاس يتبالىقتار مۇز ەرىگەننەن كەيىن ەرەسەكتەرمەن بىرگە تۇلەۋ ءارى قوڭدانۋ ءۇشىن سولتۇستىك كاسپيدىڭ شاعىن ارالدا­رىنا قونىس اۋدارادى. وكىنىشكە قاراي, كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن ءار مەملەكەت يتبالىقتاردى زەرتتەۋ جۇمىستارىن وزدەرىنە تيەسىلى سۋ اۋماعىندا ءتۇرلى ادىس­تە­مەلەرىن پايدالانا وتىرىپ دەربەس جۇر­گىزدى. سوندىقتان قازاقستان مەن رەسەي عا­لىمدارىنىڭ بىرلەسكەن زەرتتەۋلەرى يت­با­لىقتاردى سولتۇستىك كاسپيدىڭ بۇكىل اكۆاتورياسىندا زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەردى.

بۇگىندە ەسكەكاياقتىلار وتريادىنىڭ ەڭ ۇساق وكىلى – كاسپي يتبالىعىنىڭ ەكولوگياسىن زەردەلەۋ جونىندەگى زەرتتەۋ جۇمىستارى جاڭا دەڭگەيگە جەتتى. 2020 جىلدىڭ اقپان ايىندا, 2012 جىلدان بەرى العاش رەت سولتۇستىك-شىعىس كاسپيدىڭ مۇز القابىنداعى يتبالىقتارعا اۋەدەن ساناق جۇمىستارى جانە كوكتەمنىڭ باسىندا سولتۇستىك كاسپيدىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىندەگى تۇلەۋ جاتاقتارىندا ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى.

يتبالىقتاردىڭ 2019-2020 جىل­دار­دا­عى قىسقى ساناعى تەڭىز جانۋارى ءۇشىن قولايسىز جىلى قىسقا تاپ كەلدى. قىس مەزگىلىندەگى جوعارى اۋا تەمپەراتۋراسى مەن داۋىل سولتۇستىك كاسپيدىڭ باتىس بولىگىندەگى مۇز جامىلعىسىن بۇ­زىپ, پوپۋلياتسيانىڭ كۇشىكتەۋشى باسىم بولىگى تەڭىزدىڭ سولتۇستىك-شىعىس بو­لى­گىندە شوعىرلاندى. كليماتتىق كاتاك­ليزمدەرگە قاراماستان, اۋە ساناعى يتبالىقتاردىڭ شىعىستاعى مۇز بەتىندەگى بارلىق جاتاعىندا جۇرگىزىلدى جانە قىسقا مەر­زىمدە پوپۋلياتسيانىڭ سانى ەسەپتەلدى.

كاسپي يتبالىعىن حالىقارالىق دەڭ­گەيدە كەشەندى زەرتتەۋ عىلىمي قو­عام­­داستىقتىڭ وسى بىرەگەي تەڭىز سۇت­قو­­رەك­­­تىسى پوپۋلياتسياسىنىڭ جاعدايى مەن كۇيى تۋرالى الاڭداۋشىلىعىنا جا­ۋاپ بولدى. عالىمداردىڭ دەرەكتەرى بو­يىنشا, XX عاسىردىڭ باسىنان باستاپ 2005 جىلعا دەيىن يتبالىقتار سانى 1,2 ميل­ليوننان 104 مىڭعا دەيىن – 91%-عا ازايعان (Harkonen et al., 2012). 2008 جىلدان بەرى كاسپي يتبالىعى حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ وداعىنىڭ قىزىل تىزىمىندە Endangered (جويىلۋ قاۋپى تونگەن) قورعاۋ ستاتۋسىندا. 2017 جىلى 100-دەن استام ەل, سونىڭ ىشىندە ازەربايجان 1993 جىلى جانە تۇرىكمەنستان 2011 جىلى كاسپي يتبالىعىن جويىلۋ قاتەرى تونگەن تۇرگە جاتقىزدى. 2020 جىلدىڭ باسىندا كاسپي يتبالىعى قازاقستان مەن رەسەي قىزىل كىتاپتارىنا دا ەنگىزىلدى.

بۇل زەرتتەۋلەردى NCOC كوم­پانياسى قازاقستان جانە رەسەي عا­لىم­دارىمەن بىر­لە­سىپ ۇيىمداستىردى. قازاق­ستان جا­عى­نان بالىق شارۋاشىلىعى عى­لى­مي-وندىرىستىك ورتالىعى (بشعوو), ميكرو­­بيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلى­­مي-زەرتتەۋ ورتالىعى (مجۆعزو), «قا­زاقستاندىق قولدانبالى ەكولوگيا اگەنت­تىگى» جشس, «ورتالىق ازيا ەكو­لو­گيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» جشس, رەسەي جاعىنان – بۇكىلرەسەيلىك بالىق شارۋاشىلىعى جانە مۇحيتتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى («ۆنيرو») جانە ا.سەۆەرتسوۆ اتىنداعى ەكولوگيا جانە ەۆوليۋتسيا پروبلەمالارى ينستيتۋتى (ەەپي) فەدەرالدىق مەملەكەتتىك عىلىمي مەكەمەلەرى جۇمىس ىستەدى. ەكى ەلدىڭ عا­لىم­دارىنىڭ زەرتتەۋلەرى ەكى ەلدەگى ۋاكى­لەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ –  قازاقستاننىڭ ەكو­لو­گيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ جانە رف بالىق اۋلاۋ جونىندەگى فەدەرالدىق اگەنتتىگىنىڭ جەتەكشى ماماندارىمەن كەلى­سىل­دى.

باعدارلامانىڭ ماقساتى – كاسپي يتبا­لىعى پوپۋلياتسياسىنىڭ قازىرگى كۇيىن كاسپي تەڭىزى جانۋارلار الەمىنىڭ ەندەميگى جانە كاسپيدىڭ ەكوجۇيەسى احۋالىنىڭ ينديكاتور ءتۇرى رەتىندە زەردەلەۋ.

باعدارلامانىڭ نەگىزگى باعىتتارى – پوپۋلياتسيانىڭ سانىن, ءال-اۋقاتىن, يت­با­­لىقتاردىڭ قورەك قورىن, مەكەندەۋ ورىندارىنىڭ كۇيىن, جانۋارلارعا جا­عىم­سىز اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى زەردەلەۋ جانە ەڭ باستىسى, كاسپي يتبالىعى پوپۋلياتسياسىن جانە ونىڭ مەكەندەۋ ورتاسىن ساقتاۋ جونىندەگى پەرسپەكتيۆالار مەن ءىس-شارالاردى بەلگىلەپ انىقتاۋ.

كاسپي يتبالىعى پوپۋلياتسياسىنىڭ كۇيىن اناعۇرلىم تولىق ءتۇسىنۋ ماقساتىندا زەرتتەۋ جۇمىستارى الدىندا حالىقارالىق عالىمدار توبى كوپتەگەن بەلگىلى ادەبي مالىمەتتەردى, سونداي-اق NCOC كومپانياسى 1994-2018 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدە يتبالىقتاردى جوسپارلى جانە دايەكتى تۇردە كەشەندى زەرتتەۋلەر بارىسىندا جيناعان كاسپي يتبالىعى تۋرالى اقپاراتتى مۇقيات زەردەلەدى.

پوپۋلياتسيا سانى سولتۇستىك كاسپي­دە­گى مۇز القابىندا انالىق ەرەسەك جانۋار­لار­دىڭ باسىم بولىگى كۇشىكتەۋ ءۇشىن جينالعان كەزدە يتبالىقتارعا قىسقى اۋەساناعى با­رى­­سىندا ەسەپتەلەدى. ساناقتار زەرتحانا-ۇشاق­تىڭ كومەگىمەن الدىن الا ەسەپتەلگەن ارنايى كوورديناتتار – ترانسەكتتەر بو­يىنشا جۇرگىزىلەدى. ساناق جۇرگىزۋ ءۇشىن زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرالدار – زەرت­حانا-ۇشاقتىڭ بورتى­نا ورناتىلعان, مۇز القابىنداعى يتبا­لىق­تار­دىڭ ناقتى سانىن دالىرەك انىقتاۋعا مۇمكىندىك بە­رە­تىن ارنايى فوتواپپاراتتار, بەينە (ۆيدەو) اپپاراتۋرا, جىلۋ سەزگىش ينفرا-قىزىل قۇرىلعىلارى پايدالانىلادى. وسىنداي ەسەپتەۋ جۇيەسى وڭىردە العاش رەت قولدانىلدى.

اۆياساناقتار سونىمەن قاتار كوكتەم­دە تۇلەۋ جاتاقتارىندا جانە كۇزدە يتبا­لىق­تار قىس الدىندا شوعىرلاناتىن شاعىن قۇمدى ارالداردا جۇرگىزىلەدى.كوك­­تەمدە جانە كۇزدە يتبالىقتار سول­­تۇس­تىك كاسپيدىڭ شىعىس جانە با­تىس جا­­عالاۋى ماڭىنداعى شاعىن ارال­داردا شو­­عىرلانادى. بۇل ارالدار زەرت­تەۋ­­شى­لەر­گە قولجەتىمدى, ولار وسى ارالداردا كە­شەندى زەرت­تەۋلەردىڭ باسقا بو­لىگىن جۇر­گى­زەدى. شا­عىن ارالداردا يت­با­لىقتارعا جەر­سە­رىك­تىك ەن (تاڭبالار) ورناتىلادى. بۇل يتبا­لىقتاردىڭ بەل­گى­لى ءبىر ۋاقىتتا قايدا ەكەنىن جانە تە­ڭىز­دەگى ميگراتسيالىق جولىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. يتبالىقتارعا ەن سالۋمەن قاتار بيولوگيالىق سىناما­لار الىنادى – يتبالىقتاردىڭ تۇگى مەن قانىنان, شىرىشتى قابىعىنان الىن­عان سىنامالار بويىنشا كەيىن پارا­­زي­تو­­لوگيالىق, ميكروبيولوگيالىق, يم­­مۋ­­نولوگيالىق, توكسيكولوگيالىق, گەنە­تي­­كالىق جانە ۆيرۋسولوگيالىق تالداۋلار جۇرگىزىلەدى. بيولوگيالىق سىنامالار الۋ پوپۋلياتسيانىڭ امان-ساۋلىعىن, ونىڭ ءتۇرلى ينفەكتسيالار مەن اۋرۋلارعا قارسى تۇرۋ قابىلەتىن باعالاۋ ءۇشىن قاجەت. توك­سي­كولوگيالىق تالداۋ يتبالىقتاردىڭ قا­نىن­دا, اعزالارىندا جانە تىندەرىندە لاستاۋشى زاتتاردىڭ قانداي كونتسەنتراتسيادا بارىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. يتبالىق پوپۋلياتسياسى بىرەگەي مە, ەگەر جوق بولسا, سۋبپوپۋلياتسيالاردىڭ قايسىسى كۇيزەلىسكە كوبىرەك شالدىققانى كوڭىل اۋدارارلىق ما­سەلە. وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن گەنە­تي­كالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى.

قازىرگى ۋاقىتتا باعدارلاما اياسىندا بىر­نەشە زەرتتەۋ ورىندالدى.

2019 بەن 2020 جىلداردىڭ كۇز ايلا­رىن­­­دا يتبالىقتارعا تاڭبا سالۋ جۇمىس­تا­رى ويداعىداي ءوتتى. 20 يتبالىق اۋلانىپ, ەن سالىندى, بەسجىلدىق جوسپارعا ساي ءالى 50 ەن ورناتىلادى. سونىمەن قاتار سولتۇستىك كاسپيدىڭ رەسەيلىك جانە قا­زاق­ستاندىق اكۆاتوريالارىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ارنالعان كەمەلەردىڭ بورتىنان يتبالىقتارعا سا­ناق­ جۇر­گىزىلدى. 2020 جىلدىڭ قىس ايلارىندا كاس­پي يتبالىعىنىڭ كۇشىكتەپ جاتقان بو­لىگىنە جانە كوكتەمگى تۇلەۋ كە­زەڭىند­ە ار­نايى اۆياساناق جۇمىستارى جۇر­گىزىل­دى. تەڭىز ماق ۇلىعىنىڭ سانىن ناقتى انىق­­تاۋ ءۇشىن كەمىندە 3 جىل بويىنا سا­ناق-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇزبەي جۇرگىزۋ قا­جەت. زەرتتەۋ جۇمىستارى عالىم­دار­عا يت­بالىق پوپۋلياتسياسىنىڭ تەك سانىن ەمەس, سونىمەن قاتار ونىڭ جالپى كۇيىن دە باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

NCOC كومپانياسى قارجىلاندىرىپ جاتقان بەسجىلدىق باعدارلاما كاسپي يتبالىعىن ساقتاۋ جولىندا نەگىزدەلگەن تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارىن ازىرلەۋ ءۇشىن نەگىز قالاۋشى اقپارات بەرەتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.

كەلەشەكتە كاسپي ماڭىنداعى بارلىق ەل­دەر­دىڭ عىلىمي الەۋەتىن بىرىكتىرۋ جوس­پار­لانىپ وتىر. بۇل وزگەرىپ جاتقان كليمات پەن كاسپي قايراڭىن شارۋاشىلىق يگە­رۋ­دىڭ ءوسۋى جاعدايلارىندا كاسپي يت­با­­­لىعىنىڭ پوپۋلياتسياسىن جانە تەڭىزدى مە­­كەن­دەۋشى باسقا دا تۇرلەردى ساقتاۋ شا­را­­لارىن ازىرلەۋگە جانە ەنگىزۋگە, كاس­پي­­دىڭ تەڭدەسى جوق وسال ەكوجۇيەسىن, ونىڭ قايتالانباس بىرەگەيلىگىن ساقتاۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى.