ەلوردانىڭ ىرگەسىندەگى «زەرەندى» اسىلتۇقىمدى شارۋاشىلىعى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ تاڭسىق تاعام – ەشكى ءسۇتىن وندىرۋمەن اتى شىعىپ تۇر. نۇر-سۇلتان قالاسى مەن وبلىستىڭ ساۋدا سورەلەرىنە ەشكى سۇتىنەن جاسالعان ءونىمنىڭ قىرىقتان استام ءتۇرىن ۇسىناتىن شارۋاشىلىقتىڭ كەلەشەگى كەمەل.
ەشكى – ءوسىمتال ت ۇلىك. قوڭى جاقسى, كۇتىمى ءتاۋىر بولسا, باسى دا تەز وسەدى. ىلكى زاماننان قالعان «ەسىڭ كەتسە, ەشكى جي» دەگەن دانالىق ءسوزدىڭ استارىندا كوپ ماعىنا بار. ەل ىشىندە بۇگىنگە دەيىن ەشكى ءسۇتىن پايدالانۋ تۋرالى ەمىس-ەمىس ەستىلگەنىمەن, كاسىپ رەتىندە قاۋزاپ, تالپىنعاندار از. ەتى دە تەز توڭازىپ, قاتىپ قالاتىندىقتان سۇرانىسقا ونشالىقتى يە ەمەس. ال ءسۇتىنىڭ ايرىقشا قۇنارى تۋرالى جىر قىلىپ ايتۋعا بولادى. ەڭ باستىسى, ادام اعزاسىنا پايداسى ۇشان-تەڭىز, الدەنەشە اۋرۋعا ەم. ۇدايى تۇتىنسا, دەنساۋلىق جاقسارىپ قالماق. اسىلتۇقىمدى شارۋاشىلىقتىڭ دا كوزدەگەنى وسى.
سونىدان سوقپاق تارتۋ قاشاندا وڭاي شارۋا ەمەس. ەل ىشىندە ەشكى باعىپ, باعالى ءسۇتىن ءوندىرۋ تۋرالى وزگەشە وي كەلگەن سەرىكتەستىك باسشىلارى قابىرعالارىمەن كوپ كەڭەسكەن. ارينە كاسىپكەر بولعاندىقتان تۇپكى ماقسات – تابىس تابۋ. بىراق ول قالاي كەلمەك؟ جەرگىلىكتى ەشكى تۇقىمى شىعىندى اقتاماۋى ابدەن مۇمكىن. ەندەشە, الەمدەگى وسى شارۋاشىلىق ارقىلى كوسەگەسى كوگەرىپ وتىرعانداردىڭ ىقىلىم زاماننان بەرى ساباقتاسىپ كەلە جاتقان ءساتتى تاجىريبەسىن ەلەكتەن وتكىزۋ قاجەت. ىزدەنىپ ءجۇرىپ تاپقان. ەڭ وزىعى زاانەنسك جانە الپا تۇقىمدى ەشكىلەر ەكەن. كۇتىمى جاقسى بولسا تاۋلىگىنە 7-8 ليتر ءسۇت بەرە الادى. تاڭعالارلىق-اق دۇنيە. اۋىلداعى اعايىننىڭ سيىرىمەن پارا-پار. ال قۇنارلىلىعى جاعىنان الدەقايدا ارتىقتاۋ.
– ەشكى ءسۇتى جوعارى ازىقتىق جانە بيولوگيالىق قۇندىلىعى بار ەرەكشە تاعامنىڭ قاتارىنا جاتادى, – دەيدى فەرما مەڭگەرۋشىسى جانە جوبانىڭ ۇيلەستىرۋشىسى ازامات تۇرماعامبەتوۆ, – ءوزىمىز ۇيرەنگەن سيىر ءسۇتى ءتارىزدى كازەيندىك توپقا جاتادى. بۇل ءسۇتتىڭ كوپتەگەن ەمدىك قاسيەتى بار. عالىمدار اسىرەسە اسقازان اۋرۋلارىنا, انەمياعا, كوزگە شيپالى باسقا دا بىرنەشە اۋرۋعا ەم ەكەندىگىن باقايشاقتاپ زەرتتەپ, وڭ پىكىرلەرىن ايتۋدا.
ەشكى ءسۇتىنىڭ باعى ءحىح عاسىردىڭ باسىندا جانعان. ءدال وسى كەزەڭدە بىلىكتى مەديتسينا ماماندارى انا ءسۇتىن الماستىرۋعا وزگە سۇتتەن ەشكى ءسۇتىنىڭ قولايلى ەكەندىگىن دالەلدەپ شىققان. سەبەبى ەشكى ءسۇتىنىڭ ساپاسى سيىر سۇتىنە قاراعاندا اناعۇرلىم جوعارى, بىرتەكتى, قۇرامىندا ءنارۋىزسىز ازوت جوق.
– ەشكى ءسۇتىن العاش ءىشىپ كورگەندەر ءسال كەرمەكتەۋ ءدامى, وزگەشە ءيىسى بار دەپ ەسەپتەيدى. ەمدىك قاسيەتى ءۇشىن ءدارى ورنىنا پايدالانادى. ال ءدارى ءتاتتى بولمايدى عوي, – دەيدى ازامات تۇرماعامبەتوۆ, – ازىرگە تۇتىنۋشىلار جاپپاي ۇيرەنە الماي جاتىر. جوبانىڭ باستى ماقساتى – شيپاسى مول ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋ ارقىلى زامانداستارىمىزدىڭ دەنساۋلىعىنا دەمەۋ بولۋ. ءبىز ءۇشىن ليترلەپ ساۋعان كورسەتكىشتىڭ قاجەتى دە جوق, ەڭ باستىسى – ساپا.
ال ساپا يتاليالىق تەحنولوگيا ارقىلى مۇمكىن بولىپ وتىر ەكەن. ەشكى سۇتىمەن ەڭسەسىن كوتەرگەن شەتەل ماماندارى سەرىكتەستىكتىڭ ءىسىن جولعا قويۋعا قولعابىسىن تيگىزىپتى. قازىر ءسۇت زاۋىتى مۇزداتقىشتارمەن, زەرتحانامەن باسقا دا اۆتوماتتاندىرىلعان قۇرىلعىلارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ەشكى ساۋدان باستاپ بارلىق ساتىداعى تەحنولوگيا تالابى مۇلتىكسىز ورىندالادى. فەرما مەڭگەرۋشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قاڭتار ايىنان باستاپ ەشكىلەر لاقتاي باستاپتى. ءار ەشكىدەن تاۋلىگىنە ورتا ەسەپپەن بەس ليتر ءسۇت ساۋىلادى. باعىمداعى مىڭنان استام ەشكىنىڭ 700-ءى ساۋىلماق.
– ەڭ باستى قيىنشىلىق – جەر ماسەلەسى. وسى شارۋانى قولعا العان 2018 جىلدان بەرى ءوتىنىش ايتۋمەن كەلەمىز, – دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى ەرمەك ۇلىقبانوۆ, – جەمشوپ ماسەلەسى وتە قيىن بولىپ تۇر. بارلىعىن بىردەي ساتىپ الساق, شاش ەتەكتەن شىعىنعا باتارىمىز ءسوزسىز. نەبارى 300 گەكتار جەرىمىز بار, سول جەرگە مال ازىعىن ەگەمىز. اسىلتۇقىمدى ەشكىلەر قىسى-جازى باعىمدا تۇرادى. ءسۇتتى ەشكىلەر تۇقىمى ءتۇبىتسىز بولعاندىقتان, قىسقى سۋىققا ءتوزىمسىز. لاقتاردى جايىپ باعۋعا بولار ەدى, وعان جايىلىمدىق جەر جوق. وتكەن جىلى سكۆاجينا قازىپ, ەگىستىك جەردى سۋارمالى القاپتارعا اينالدىرۋعا تالپىندىق. بۇل جۇمىس بيىل بىتۋگە ءتيىستى. ەندىگى ءبىر وتكىر ماسەلە – مال ماماندارىنىڭ جوقتىعى. اسىرەسە مال دارىگەرى بولماي تۇر. اگرارلىق وقۋ ورىندارىندا ونداي فاكۋلتەت تە جوق.
سەرىكتەستىك باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جۇمىس ىستەيمىن دەپ جانىپ تۇرعان ادامدار دا تاپتىرا بەرمەيدى ەكەن. ايتپەسە, ەڭبەكاقىلارى دا ءتاپ-ءتاۋىر. قازىر جۇمىس ىستەپ جۇرگەن 43 ادام ورتاشا ەسەپپەن ايىنا 100 مىڭ تەڭگەنىڭ ۇستىندە ەڭبەكاقى الىپ وتىر.
ساۋىلعان ەشكى ءسۇتى ءبىرتۇتاس فەرما كەشەنىنىڭ قۇرامىنداعى ءسۇت وڭدەيتىن زاۋىتقا جەتكىزىلەدى. بۇل جەردە يتاليالىق قۇرىلعىلاردىڭ كومەگىمەن ساعاتىنا 1,5 مىڭ توننا ءسۇتتى وڭدەۋگە تولىق مۇمكىندىك بار. ەشكى سۇتىنەن جاسالاتىن ادام اعزاسىنا پايدالى تاعام ءتۇرىن ساناپ شىعۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. ماسەلەن, جۇمساق, بالقىتىلعان جانە قاتتى ىرىمشىك, قايماق, ماي, ايران, يوگۋرت جانە تاعى باسقالارى.
– ءونىمنىڭ ءوتۋى قاشاندا سۇرانىسقا تاۋەلدى, – دەيدى فەرما مەڭگەرۋشىسى, – سوندىقتان ءونىمنىڭ قاي ءتۇرىن كوبەيتۋ كەرەك, قاي ءتۇرىن ازايتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەپ وتىرماسا بولمايدى. ەڭ قيىنى – ىرىمشىك ءوندىرۋ. قاجەتتى قۇرىلعىلارىن ساتىپ العان يتاليالىق كومپانيا ءبىزدىڭ ەڭبەككەرلەردى وقىتىپ ۇيرەتتى. ولاردىڭ تاجىريبەسى كوپ قوي. ال بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن ماماندار تاپشى. ارينە الەمدىك دەڭگەيدە جوعارى باعالاناتىن جاقسى ىرىمشىك وندىرۋگە بولادى. بىراق ول قىمباتقا تۇسەر ەدى. ءبىزدىڭ تۇتىنۋشىلارىمىز ارزانىنا ۇمتىلادى عوي. ساپالى سۇتتەن وندىرىلگەن ىرىمشىك ەشۋاقىتتا ارزان بولمايدى. وزىندىك قۇنى قىمبات.
شارۋاشىلىق يەلەرى نۇر-سۇلتان قالاسى مەن وبلىستىڭ ساۋدا سورەلەرىن بىرتىندەپ جاۋلاپ العان سوڭ وزگە وڭىرلەرگە دە ءونىم وتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. الىس-جاقىن شەتەلدەردى دە كوپتەگەن سىرقاتقا ءدارۋ ەشكى سۇتىنەن جاسالعان ونىمدەرمەن قامتاماسىز ەتپەك. قازىر بۇل ءسۇتتىڭ پايداسىن بىرقاتار مەملەكەت ايقىن اڭعارىپ وتىر. ماسەلەن, ىرگەدەگى رەسەي نارىعىندا ەشكى ءسۇتى نەگىزىندە جاسالعان, انا ءسۇتىن الماستىرا الاتىن قوسپالار پايدا بولدى. اللەرگولوگتەر سيىر سۇتىنەن جاسالعان ونىمدەردى كوتەرە المايتىن بالالارعا ەشكى ءسۇتى پايدالى ەكەنىن الدەقاشان زەرتتەگەن.
– اتاق-داڭقى جەر جارىپ تۇرعان شۆەيتساريا ىرىمشىكتەرىنىڭ ەڭ باستى قۇپياسى سيىر سۇتىنە ەشكى ءسۇتىن قوسىپ جاساۋىندا بولسا كەرەك, – دەيدى فەرما مەڭگەرۋشىسى, – ءتىپتى يوگۋرت ءتارىزدى تانىمال ونىمدەر دە ەشكى سۇتىنەن شىققان. اسىلىندا, ەشكى ءسۇتى حيميالىق قۇرامعا ساي پايدالى تاعام ونىمىنە جاتاتىندىقتان, جاپپاي تۇتىناتىن كەز دە الىس ەمەس شىعار.
تاڭسىق تاعامنىڭ قۇنارىن جەتە تۇسىنگەندەر جەكە تاپسىرىس بەرە باستاپتى. دەمەك, ەل ەشكى ءسۇتىنىڭ ەرەكشە قاسيەتىن ەسكەرگەنى عوي.
اقمولا وبلىسى,
تسەلينوگراد اۋدانى