ءاليحان بوكەيحاننىڭ ەكونوميكالىق كوزقاراسى

ءاليحان بوكەيحان دالا وركەنيەتىنىڭ ءداستۇرلى شارۋا­شىلىعىن زەرتتەۋگە تىكەلەي اتسالىستى. ول قازاق حالقى­نىڭ بولاشاعى, ەرتەڭى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ارقىلى ايقىن دا جارقىن بولاتىنىن بولجاي ءبىلدى. ءداستۇرلى دالا شارۋاشىلىعى مەن جەر ماسەلەسى قازاقتاردىڭ ۇلت بولىپ قالۋداعى باستى قۇندىلىعى ەكەنىن جەتە ۇعىندى جانە وسى باعىتتا كوپتەگەن عىلىمي ەڭبەك جازدى.

ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان قازاقتاردىڭ دالا ور­كەنيەتى شارۋاشىلىعىنىڭ ەكونوميكاسىن زەرتتەپ, ەڭبەك­تەر جازعانى تەگىننەن-تەگىن ەمەس. ونىڭ ءتۇپ-تامىرى تەكتى جەردەن شىعۋى, وسكەن ورتا, اتا-بابادان, اكە-شەشەدەن العان ءتالىم-تاربيەسىندە جاتسا كەرەك.

زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە جۇگىنسەك, ءاليحان بوكەيحان 17 جىلداي ءبىلىم العان. ول سانكت-پەتەربۋرگتەگى يمپەراتورلىق ورمان ينستيتۋتىندا العان ەكونوميكالىق ءبىلىمىن قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاۋ باعىتىندا جۇمساۋعا وزىنە ماقسات ەتىپ قويدى. ونىڭ رەسەي اكىمشىلىگىنىڭ سول كەزدەگى وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ قيتۇرقى ارەكەتتەرىنەن جاپا شەككەن قازاقتاردىڭ اۋىر تىرشىلىگىن, شارۋاشىلىق كورىنىستەرىن سيپاتتاعان ماقالالارى تەك ومبى, ورىنبور, سەمەي, ترويتسكتە عانا ەمەس, وتارشىل يمپەريانىڭ قوس استاناسى – سانكت-پەتەربۋرگ پەن ماسكەۋدە شىعاتىن گازەت-جۋرنالداردا جارىق كورىپ وتىردى.

ەڭ ءبىرىنشى ماقالاسى 1889 جىلى 12 مامىردا شىق­قان. ول 1889-1927 جىلدار ارالىعىندا «يزۆەستيا زاپادنو-سيبيرسكوگو وتدەلا», «كيرگيزسكايا ستەپنايا گازەتا» – «دالا ءۋالاياتى گازەتى», «گولوس ستەپي», «يرتيش», «وميچ», «ستەپ­نوي پيونەر» (ومبى), «قازاق گازەتى» (1913-1918 جج.); «وسوبوە پريباۆلەنيە ك «اكمولينسكيم وبلاستنىم ۆەدوموستيام», «سەميپالاتينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي», «سەميپالاتينسكي ليستوك», «رۋسسكوە بوگاتستۆو», «رۋسسكايا مىسل», «جيزن», «پامياتنايا كنيجكا سەميپالاتينسكوي وبلاستي», (سەمەي), «تۋركەستانسكيە ۆەدوموستي» (تاشكەنت), «رەچ», «سلوۆو», «سىن وتە­چەستۆا», «ناشا جيزن», «ۆ ميرە مۋسۋلمانستۆا», «مۋسۋلمانسكايا گازەتا», «رۋسسكوە بوگاتستۆو», «رۋسسكايا مىسل», «سيبيرسكيە ۆوپروسى» (سانكت-پەتەربۋرگ), «ايقاپ» (1911-1915 جج., ترويتسك) سىندى باسىلىمداردا ءوز كوزقاراسى مەن سىني پىكىرلەرىن جاريالاپ وتىردى.

ء اليحان بوكەيحان قازاق حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى تۋرالى «ماتەريالى پو ەكونوميچەسكومۋ وبسلەدوۆانيۋ رايونوۆ سيبيرسكوي جەلەزنوي دوروگي. جيۆوتنوۆودستۆو. وۆتسەۆودستۆو ۆ رايونە زاپادنوگو ۋچاستكا سيبيرسكوي جەلەزنوي دوروگي» (1904) جانە «ماتەريالى پو ەكونوميچەسكومۋ وبسلەدوۆانيۋ رايونوۆ سيبيرسكوي جەلەزنوي دوروگي. سكوتوۆودستۆو (كرۋپنىي روگاتىي سكوت) ۆ رايونە زاپادنوگو ۋچاستكا سيبيرسكوي جەلەزنوي دوروگي» (1905) دەگەن وتە قۇندى ەكى مونوگرافيالىق ەڭبەك جازعان.

ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ەكونوميكالىق كوزقاراسىنىڭ قۇندىلىعى – ول تۋعان حالقىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويىپ, وتارشىلدارعا قارسى قوعام­دىق-ساياسي جانە ەكونوميكالىق كۇرەس كوزقاراسىن قالىپ­تاستىردى. جەر مەن م ۇلىككە قونىس اۋدارۋشىلار يەلىك ەتىپ جات­قانىن, ءداستۇرلى حالىق شارۋاشىلىعى كۇردەلى وزگەرىسكە ۇشىراعانىن كورە ءبىلدى. بۇل ماسەلەنى تەرەڭ زەردەلەپ, ەكونوميكالىق بايلامدارمەن جىلىكتەپ كورسەتتى. رەسەي پاتشاسى ۇيىمداستىرعان ەكسپەديتسيالارعا ءوز وتىنىشىمەن قاتىسىپ, ناقتى ستاتيستيكالىق, ەكونوميكالىق دەرەكتەر نەگىزىندە قازاق شارۋاشىلىعىنىڭ كورىنىسىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىردى. سونداي-اق دالا ەكسپەديتسياسىنىڭ زەرتتەۋلەرىن ايقىن جانە ناقتى دالەلدەرمەن, تۇجىرىمدامالارمەن تولىقتىرىپ, اشىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالاپ وتىر­دى. ەكونوميست رەتىندە قازاق دالاسىندا قوي جانە ءىرى قارانى ءوسىرۋدىڭ باعزىدان كەلە جاتقان جاقسى ءداس­تۇرى قالىپتاسقانىن, ادام مەن تابيعات اراسىنداعى باي­لا­نىستىڭ ۇيلەسىمدىلىگى ساقتالعانىن دا دالەلدەي وتىرىپ, قۇندى دۇنيەلەر جازدى. قازاقتىڭ تۇڭعىش ستاتيست-عالى­مىنىڭ قازاقتىڭ جەرى مەن مال شارۋاشىلىعى تۋرالى كولەمدى, كوپجاقتى عىلىمي مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەرى ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جويعان جوق.

سانالى عۇمىرىن جانە كۇش-قايراتىن تۋعان حالقى­نىڭ يگىلىگىنە ارناعان مەملەكەت قايراتكەرى ءداستۇرلى حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قۇلدىراۋىنا توسقاۋىل قويۋ ماق­ساتىندا قۇقىقتىق ماسەلەلەردى ءجيى كوتەردى. ماتەماتيكالىق تەرەڭ ءبىلىمى ارقىلى ەلدىڭ تۇرمىس-تىر­شىلىگىن سيپاتتايتىن ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى جاريا­لاپ, قازاق حالقىن اتا-بابا جەرىنەن ايىرماۋ باعىتىندا تەرەڭ ناسيحات جۇرگىزۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويا ءبىلدى. ول قازاق ولكەسىنىڭ سول كەزدە زەرتتەلە قويماعان سالالا­رىن قاۋزاپ, شىنايى جانە وبەكتيۆتى كوزقاراسىن كورسەتتى.

قازىرگى ۋاقىتتا ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى ۇلتتىق ەكونوميكا عىلىمىندا دا وزىندىك سيپاتىمەن دارالانىپ وتىر.

الاشتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى ءاليحان بوكەيحاننىڭ قازاق شارۋاشىلىعىنىڭ ەكونوميكاسىن زەرتتەپ جازعان ەڭ­بەكتەرى, كوتەرگەن ماسەلەلەرى مەن باستامالارى بۇگىن دە ەرەكشە سۇرانىسقا يە. ونىڭ ەكونوميكالىق ەڭبەكتەرى دالا حالقىنىڭ حالىق شارۋاشىلىعى سالاسىن تۇبەگەيلى زەرتتەگەن قۇندى عىلىمي جۇمىسقا جاتادى. تۋعان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن تەرەڭ تۇسىنە وتىرىپ جازعان ەكونوميكالىق تۋىندىلارى, ونداعى يدەيالارى مەن تۇجىرىمدامالارى ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ, زامانمەن بىرگە جاڭارىپ, تۇرلەنىپ كەلەدى.

وڭالبەك ابراليەۆ,

پروفەسسور, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى