بۇگىندە تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋ, كيەلى ورىنداردىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋدىڭ رۋحاني جانە ەكونوميكالىق الەۋەتى زور. ۇلى دالا تاريحىنداعى قۇندىلىقتاردىڭ حالىقارالىق ماڭىزعا يە بولۋى ەلىمىزدەگى ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىنىن ايعاقتاپ وتىر. بايتاق وتانىمىزدىڭ قاي ءوڭىرىن الساق تا ءوزىنىڭ تابيعي, تاريحي وزگەشەلىگىمەن قۇندى. وسى ورايدا ەلىمىز وڭىرلەرىندەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرىپ وتىرعان «قازقايتاجاڭارتۋ» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى ماحاببات بيگەلديەۆپەن اڭگىمەمىز تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر مەن رۋحاني نىسانداردى جاڭعىرتۋ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار تۋرالى ءوربىدى.
– ماحاببات سادۋاقاس ۇلى, اڭگىمەمىزدى وتكەن جىلى مەرەيتويى اتالىپ وتكەن ۇلى تۇلعالاردىڭ ەسىمىمەن باستاساق. ءوزىڭىز باسشىلىق ەتىپ وتىرعان مەكەمە قىزمەتكەرلەرى سيريا جەرىندە ءال-ءفارابيدىڭ كەشەنى مەن كەسەنەسىن, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ تاشكەنت, ماسكەۋ قالالارىنداعى ەسكەرتكىشىن جاڭارتۋ جۇمىستارىنا قاتىستى. سونىمەن بىرگە داماسكىدەگى سۇلتان بەيبارىس بابامىزدىڭ كەسەنەسىندە رەستاۆراتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزگەنى بەلگىلى.
– «قازقايتاجاڭارتۋ» مەكەمەسىنىڭ قازاقستان تاريحىمەن بايلانىستى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا ۇلكەن تاجىريبەسى بار. حالىقارالىق جوبالار قاي كەزدە دە تاراپتار ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر, ءتيىمدى كەلىسىمدەرگە جول اشاتىنى بەلگىلى. كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ, ۇكىمەتارالىق جوبالارعا قاتىسۋ, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى دايىنداۋ, ءتيىستى مينيسترلىكتەرمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ ماماندار تاجىريبەسىن شىڭداي تۇسەتىنى انىق. داماسك ساپارى ەسىمدەرىن الەمدىك وركەنيەتتەن بولە جارىپ قاراۋعا بولمايتىن بابالارىمىزدىڭ ۇرپاعى ەكەندىگىمىزدى تاعى دا ءبىر پاش ەتكەندەي. بۇل ەكى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەلىسىمى اياسىندا جۇزەگە اسىپ وتىرعان اۋقىمدى جوبا. قازىرگى كەزدە بۇل جۇمىستاردىڭ تولىق اياقتالعانى بەلگىلى. ەندىگى كەزەكتە ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسىمشارتقا سايكەس الداعى ۋاقىتتا كەشەندى قارجىلاندىرۋ مەن باسقارۋ ماسەلەسى انىقتالعان سوڭ جۇمىستار جالعاسىن تاباتىن بولادى. حالىقارالىق بايلانىستارىمىز مۇنىمەن توقتاپ قالمايدى. سانكت-پەتەربور قالاسىنداعى جامبىل جاباەۆقا, مينسك قالاسىندا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قايتىس بولعان جەرلەستەرىمىزدىڭ جانە تاجىكستان شەكاراسىندا «قازبات» اسكەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىشتەردى قويۋ جۇمىستارى دا «قازقايتاجاڭارتۋ» مەكەمەسى ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە استى. وسى ورايدا الداعى ۋاقىتتا ماماندارىمىزدى تاريحىمىز ورتاق وزبەك ەلىنە تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا جىبەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ۇلى جىبەك جولىمەن وتكەن ۇلكەن ساۋدا سۇرلەۋىندە قالپىنا كەلتىرەتىن عاجايىپ ەسكەرتكىشتەر كوپ. سونىمەن بىرگە ازەربايجان ەلىمەن دە بايلانىستارىمىزدى نىعايتۋ جوسپارلانۋدا.
– ەسكەرتكىشتەردى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىنا قاتىستى كوپ جاعدايدا بەلگىلى ءبىر ايماق تۇرعىندارى, سالا ماماندارى نارازىلىق ءبىلدىرىپ جاتادى. وسى ورايدا كونە مۇرانىڭ ءوز كەزەڭىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاۋ بارىسىندا ماماندار قانداي نەگىزدەرگە سۇيەنەدى؟
– ۇشسا قۇستىڭ قاناتى تالاتىن ۇلانعايىر قازاق دالاسىندا سان عاسىرلىق تاريحىمىز سايراپ جاتىر. ەسكەرتكىشتەر بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ مادەني مۇراسىنىڭ جالپىلاما اتاۋى, ياعني ادامزاتتىڭ كونە زاماننان كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى دامۋى جولىنداعى ءتۇرلى سالاداعى اسا ماڭىزدى جەتىستىكتەرىنىڭ ەرەكشە, قايتالانباس زاتتىق-رۋحاني ۇلگى-نۇسقالارى. وسىناۋ تاريحي ەسكەرتكىشتەردى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋ ءبىزدىڭ پارىزىمىز دەگەنگە كەلەتىن بولساق, ەگەمەندىك العاننان باستاپ ەل اۋماعىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە ارنايى كوڭىل ءبولىنىپ, باعدارلامالار ازىرلەنە باستادى. 2004 جىلى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستان اۋماعىنداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر مەن نىساندار جاڭعىرتىلدى. 2013 جىلى «حالىق – تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى اياسىندا الەمنىڭ ەڭ بەلدى ارحيۆتەرىنەن ءتول تاريحىمىزعا قاتىستى قۇجاتتارى جۇيەلى تۇردە جينالىپ, زەرتتەلدى. وسى قۇندى جادىگەرلەردى جيناقتاي كەلە, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىن جاريالادى. وسىلايشا, قايتا تۇلەۋدىڭ ايرىقشا ماڭىزدى ەكى ۇدەرىسى – ساياسي رەفورما مەن ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ قولعا الىندى. بۇگىندە «قازقايتاجاڭارتۋ» كاسىپورنى تاراپىنان جۇزەگە اساتىن جۇمىستار مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسىپ كەلەدى.
– قازىرگى كەزدە «قازقايتاجاڭارتۋ» ماماندارى ازىرەت-سۇلتان مۋزەي-قورىعىنىڭ مەملەكەتتىك قورعاۋعا الىنعان اۋماعىندا كەشەندى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقانى بەلگىلى. وڭىردەگى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى سونىمەن بىرگە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە, ساۋران قالاشىعىنا قاتىستى جۇمىستارمەن جالعاساتىندىعى ءمالىم. وسى جۇمىستارعا توقتالىپ وتسەڭىز.
– جاقىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ مادەنيەت جانە ونەر ىستەرى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى كۇمىس سەيىتوۆانىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن عىلىمي-ادىستەمەلىك كەڭەس وتىرىسىندا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى اۋماعىنداعى تاريحي ورىنداردى جاڭارتۋ, ورتاعاسىرلىق ساۋران قالاشىعىن اباتتاندىرۋ, ساپار ورتالىعىن سالۋ جانە تۋريستەر الەۋەتىن ارتتىرۋ, كۇلتوبە قالاشىعىنىڭ تسيتادەل بولىگىن جاساۋ, وتىرار قالاشىعىنداعى قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى تالقىلانعانى بەلگىلى. بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ مەكەمە ماماندارىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە رەسپۋبليكا اۋماعىندا مەملەكەتتىك تىزىمدەگى 49 نىسانعا عىلىمي رەستاۆراتسيا جاسالدى. ونىڭ ىشىندە «التىن وردانىڭ» 750 جىلدىعىنا وراي جوشى جانە الاشا حانداردىڭ كەسەنەلەرىنىڭ رەستاۆراتسيالىق جانە قورعاۋ ايماعىن اباتتاندىرۋ جۇمىستارىن اتاپ وتەمىز. سونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ ماماندار تۇركىستان قالاسىنداعى مەملەكەتتىك «ازىرەت سۇلتان» تاريحي-مادەني قورىق مۋزەيىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن 17 تاريح جانە رۋحانيات ەسكەرتكىشتەرىندە, تۇركىستان وبلىسىندا كونە وتىرار قالاشىعىنداعى ارحەولوگيالىق جانە تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىمەن قاتار ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي احمەد ريزا مەشىت-مەدرەسەسىنە, ابايدىڭ جيدەبايداعى قىستاۋىنا, ۇلجان مەن زەرە انالارىمىزدىڭ كەسەنەسىنە, م.اۋەزوۆتىڭ تۋىپ-وسكەن ۇيىنە جاڭارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە اتسالىستى. وسى ورايدا ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسىندە وڭتۇستىك قازاقستان, جەتىسۋ ولكەسىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ اتىراۋ, ورال, كوكشەتاۋ ايماقتارىنداعى تاريحي جەرلەرگە دە تەرەڭ ءمان بەرۋ كەرەكتىگى قاپەرىمىزدە بولۋى كەرەك. وسى سايىن دالاداعى كيەلى ەسكەرتكىشتەردىڭ شىراقشىسى رەتىندە تاريح, مادەنيەت جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىن جوندەۋ, رەستاۆراتسيالاۋ, كونسەرۆاتسيالاۋ, رەگەنەراتسيا مەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, ەسكەرتكىشتەر جيناعىن دايىنداۋ, جوبالاۋ جانە سمەتالىق قۇجاتتامانى جاساۋ, ەلىمىزدە جانە شەتەلدەردە قازاق تاريحىنا, وركەنيەتىنە, مادەنيەتىنە قاتىستى ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋ, مونۋمەنتالدى ەسكەرتكىشتەردى ورناتۋعا بايلانىستى سان-سالالى جۇمىستاردىڭ بارلىعى وسى مەكەمەنىڭ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى.
– قۇرىلعانىنا قىرىق جىلعا جۋىقتاپ قالعان كاسىپورىن ماماندارى وسى جىلداردا 400-دەن استام ەسكەرتكىشتى قايتا جوندەۋدەن وتكىزگەن ەكەن. مۇنداي اۋقىمدى جوبالاردى زاماناۋي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەر مەن بىلىكتى ماماندارسىز جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ال وتاندىق رەستاۆراتسيا سالاسىنداعى تاجىريبەنىڭ ازدىعى تۇرعىسىندا ايتىلىپ جۇرگەن ماسەلەنىڭ توركىنى دە وسى جايتتارمەن بايلانىستى بولسا كەرەك.
– بۇگىندە ەلىمىزدە ەسكەرتكىشتەردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا رەستاۆراتسيالاۋدىڭ تۇتاس جۇيەسى تۇزىلگەن. 1978-1993 جىلدار رەستاۆراتسيا سالاسىنىڭ شارىقتاۋ كەزەڭىمەن سايكەس كەلدى دەسەك, وسى كەزدە ەلىمىز وبلىستارىندا 22 رەستاۆراتسيالاۋ شەبەرحاناسى اشىلدى. كاسىپورىن قۇرامىنا قۋاتتى وندىرىستىك بازالار, قۇرىلىس تەحنيكاسى, جابدىقتارى مەن تاجىريبەلى ماماندارى توپتاستى. ءتورت جۇزدەن استام ەسكەرتكىش قايتا جوندەۋدەن ءوتتى. ال قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ كۇرت قىسقارعان جىلداردا شەبەرحانالار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قاراماعىنا بەرىلدى. وسى كەزەڭدە ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ قاراماعىندا ءبىر عانا ۇيىم قالىپ, كەيىننەن بۇل مەكەمە «قازقايتاجاڭارتۋ» رمك بولىپ قايتا قۇرىلدى. قازىرگى تاڭدا مەكەمەنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ فيليالى, ياعني وڭدىرىستىك باس كەڭسەسى الماتى قالاسىندا بولسا, تۇركىستان, تاراز, قىزىلوردا, ورال قالالارىندا ءتورت مامانداندىرىلعان قالپىنا كەلتىرۋ وبلىستىق فيليالدارى بار. كاسىپورىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا قارجىلاندىرۋ ەسەبىنەن جۇمىس ىستەيدى. عىلىمي-زەرتتەۋ فيليالىنىڭ ماماندارى رەسپۋبليكا كولەمىندەگى ەسكەرتكىشتەردىڭ جاعدايىنا مونيتورينگ جاساعاننان كەيىن قورتىندىسىنا سايكەس ەسكەرتكىشتەرگە الدىن الا سمەتالىق قۇجات دايىنداپ, بيۋدجەتكە الداعى 3 جىلعا تاپسىرىس بەرىپ وتىرادى. قاراجات بولىنگەننەن كەيىن نىساننىڭ عىلىمي-جوبالىق قۇجاتتاماسى دايىندالادى. اتالعان مەكەمەنىڭ قۇرىلىس-مونتاج, جوبالاۋ جۇمىستارىن جاساۋعا ءىى دارەجەلى, سونداي-اق تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىن رەستاۆراتسيالاۋ مەن ارحەولوگيالىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ليتسەنزياسى بار. بۇگىندە «قازقايتاجاڭارتۋ» ماماندارى عىلىمي باعىتتاعى جۇمىستاردى دا نەگىزگە الىپ كەلەدى. ەسكەرتكىش مۇرالارىمىز جايىندا جيناقتالعان مول ارحيۆ دەرەكتەرى وسى كاسىپورىننىڭ قورىندا ساقتاۋلى. بۇل ەسكەرتكىشتەردى جاڭعىرتۋ باعىتىندا ناقتى مالىمەتتەر الۋعا كەپىل بولاتىن قۇندى قۇجاتتار. ال جاڭارتۋ جۇمىستارى باستالعان كەزەڭدە وڭىردەگى فيليالداردان 700-گە جۋىق مامان ىسكە جۇمىلدىرىلادى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تاجىريبەلى رەستاۆراتور-ماماندار. سونىمەن بىرگە ەسكەرتكىشتەردى جاڭعىرتۋ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى بارىسىندا قازاق قۇرىلىس جانە ساۋلەت عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتى, ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى, ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر «قىرىم ارالى» رەستاۆراتسيالىق ورتالىعىنىڭ ماماندارى جانە دە بەلگىلى ارحەولوگتەر, تاريحشىلارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيمىز. تىپتەن ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋ بارىسىندا تاريحي تۇلعالاردىڭ كوزى ءتىرى ۇرپاقتارىنىڭ ايتقاندارىن دا نەگىزگە الىپ وتىرامىز.
– بۇگىندە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەردىڭ سانى قانشا؟
– ەل اۋماعى بويىنشا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ مەملەكەتتىك تىزىمىندە 250 نىسان بار. 2019 جىلدان بەرى تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر ەنگىزىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ اياسىندا ەسكەرتكىشتەردى بىرنەشە تۇرگە ءبولىپ قاراستىرۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىندە, ارحەولوگيا, قالا قۇرىلىسى جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى, انسامبلدەر مەن كەشەندەر, كيەلى نىساندار, مونۋمەنتتىك ونەر قۇرىلىستارى بار. ول جىل سايىن جاڭارتىلىپ وتىرادى ءارى جاڭا قۇندى جادىگەرلەر مەن تاريحي نىساندار مينيسترلىكتىڭ ارنايى قۇرعان كوميسسياسى شەشىمىمەن وسى تىزىمگە ەنگىزىلەدى.
– الداعى جوسپارلارىڭىزبەن دە بولىسە كەتسەڭىز...
– بيىل كاسىپورىن 40 نىساندا عىلىمي-رەستاۆراتسيالىق جۇمىستاردى باستاۋعا دايىن. مۇنىمەن قوسا, جاقىن ارادا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسىنا سايكەس تاعى دا 2 نىساندى جاڭارتۋدى جوسپارىمىزعا ەنگىزدىك. ونىڭ قاتارىندا جىر الىبى جامبىل جاباەۆتىڭ مۋزەي ءۇيى مەن كەسەنەسىنە رەستاۆراتسيا جۇرگىزۋ. مۇنىمەن قوسا, كەلەر جىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل بولۋىنا وراي الماتى قالاسىنداعى جازۋشىنىڭ مۋزەي ءۇيىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى پىسىقتالۋدا. الداعى ۋاقىتتا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «قازقايتاجاڭارتۋ» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ ماماندارى «قازاقستاننىڭ رۋحاني كيەلى جەرلەرى», «قازاقستاننىڭ ساكرالدىق گەوگرافياسى» جوبالارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ۇلى تۇلعالارىمىزدى, بەلگىلى قايراتكەرلەردى, سونىمەن بىرگە ەلەۋلى تاريحي وقيعالاردى ەستە قالدىرۋ, ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ, كيەلى نىساندارعا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ينفراقۇرىلىم جانە لوگيستيكانى جەتىلدىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرەتىن بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«Egemen Qazaqstan»