تەكتى تۇزەۋ – تەكتىلىك

100 جىل بۇرىن قابىلدانعان قاۋلى

اتاتەكتى قازاقشالاۋ ەلىمىز ەگەمەن­دىگىن العاندا عانا كوتەرىلگەن ماسەلە ەمەس. الاشتىڭ ءاليحانى قازاق ازامات­تارىنىڭ اتى-ءجونىن قازاقشا راسىمدەۋ تۋرالى 1917 جىلى ورىنبور قالاسىندا وت­كەن تۇڭعىش جالپىقازاق سەزىندە دە ايت­قان. وسى جيىندا ول: «قازاق اتى-ءجونىن ورىس حالقىنا ەلىكتەپ, «وۆ, -ەۆ» دەپ جازۋ توقتاتىلسىن! بۇدان بىلاي قازاق ازاماتتارى ءوز اتى-جوندەرىن ۇلت­تىق داستۇرمەن اباي قۇنانباي ۇلى دەگەن سياقتى جازدىرسىن, ءبىز دە احمەت باي­تۇرسىن ۇلى, ءاليحان بوكەيحان ۇلى بولايىق!» دەگەن ۇسىنىس جاسايدى. بۇل ءسوز جەردە قالماي, سەزد سوڭىندا «بۇگىن­نەن باستاپ قازاقتار اتى-ءجونىن « ۇلى, قىزى» ۇلگىسىمەن جازاتىن بولسىن» دەگەن قاۋلى دا قابىلدانادى.

مىرجاقىپ دۋلات ۇلى دا سەزدەن ەكى جىل بۇرىن «قازاق» گازەتىندە «ورىستارعا ورىنسىز ەلىكتەۋدى» وتكىر سىنادى. «گaزەت, جۋرنالدارىمىزدا كوبىنەسە « ۇلى»,­ «بالاسى», «قىزى» دەگەننىڭ ور­نى­­­نا «وۆ», «وۆا» جازىلادى. بۇل قا­زاق تىلىن­دە بولماعان سەبەپتى, قۇلاققا ءتىپتى ەرسى ەستىلەدى, «وۆ», «ەۆ», «ين», «وۆا»-لار جالعىز-اق ورىس حالقىندا بار دەپ اي­تۋ­عا بولادى, باسقا ەۋروپا حالىق­تا­رىن­دا دا جوق, بىزدەن وزگە پاتشالى مۇ­سىل­مانداردا دا جوق. باسقا جۇرتتىڭ سوزدە­رىنىڭ قۇيرىعىن اكەلىپ ءوز سوزىمىزگە تاعۋ­­­دىڭ قاجەتى قانشا؟! «وۆ»-تاردى ورىس­شا جازعاندا قولدانساق تا, قازاقشا « ۇلى», «بالاسى», «قىزى» دەپ جازۋىمىز كەلىسپەي مە؟!» دەپ جازدى الاش قاي­رات­كەرى.

بۇل وتكەن عاسىردىڭ 17-جىلى بولاتىن. اراعا 80 جىل سالىپ اتاتەكتى قازاقىلاندىرۋ ماسەلەسى قايتا قوزعالا باستادى. راحمانقۇل بەردىباي, ءابدۋالي قايدار, نۇرداۋلەت اقىش باستاعان ەل اعالارى ازات سانا الدىمەن ادامنىڭ اتى-ءجونىن دۇرىس جازۋدان باستالاتىنىن ايتىپ, بۇل ماسەلەنى بەدەلدى باق ارقىلى ءجيى كوتەردى. ەلدىڭ ءسوزىن ۇكىمەتكە, ءتيىستى ورگاندارعا جەتكىزىپ, ۇلتتىق بولمى­سىمىزعا جات جۇرناقتاردان ارىلۋدىڭ جولىن ىزدەي باستايدى. وسىنداي اۋقىم­دى ىستەردىڭ ناتيجەسىندە 1996 جىلى پرە­زي­دەنت جارلىعى شىققان ەدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى­نىڭ «ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن جازۋعا بايلانىستى ماسە­لەلەردى شەشۋ ءتارتىبى تۋرالى» 1996 جىل­عى 2 ساۋىردەگى جارلىعى – تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇرپاتىندا اتاتەكتى ۇلتتىق داس­تۇرگە ساي تۇرلەندىرۋ ماسەلەسىن زاڭ جۇ­زىندە ورىنداتقان ماڭىزدى قۇجات. بۇل جارلىقتىڭ ماڭىزدىلىعى قازاققا كەڭەس­تىك كەزەڭدە ەركىنەن تىس كيگىزىلگەن قامىتتى شەشىپ بەرۋىندە ەدى. بۇل جارلىقتىڭ ءمانى ۇلتتىق بولمىسىمىزعا ءتان ەستى ەسىمدەردى قايتارۋعا زاڭدى تۇردە جول اشقاندىعىندا بولاتىن. بۇكىل ەلگە مىندەتتى كۇشى بار بۇل جارلىقتىڭ شىققانىنا دا شيرەك عاسىر ءوتتى. ەگەمەندىگىمىز وردا بۇزار جاسقا جەتتى. ال ءبىز اتى-ءجون جازۋدا ءالى كۇنگە الا-قۇ­لا­لىقتان ارىلا الماي ءجۇرمىز...

« ۇلى» اتانعان تۇلعالار

كەڭەس يمپەرياسىنىڭ تەمىر جۇدىرى­عى ءتونىپ تۇرعان كەزدە دە ەسىم-سويىن قازاقشا جازعان تۇلعالارىمىز بولدى. الاش ارىستارىنىڭ اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ, تەگىن « ۇلى» دەپ جازدىرعان تۇڭعىش قازاقتاردىڭ بيىگىندە باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى, قازاق بوكسىنىڭ اتاسى شوقىر بولتەك ۇلى جانە جەتىم وسسە دە اكەسىنىڭ اتىن وشىرمەگەن سىقاقشى شونا سماحان ۇلى تۇر. كەزىندە ەل گازەتى «ەگە­مەننىڭ» باس رەداكتورى بولعان بال­عابەك قىدىربەك ۇلى دا ساۋساقپەن سانار­لىق « ۇلى»-لاردىڭ قاتارىنان ورىن الدى.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ كۇيىپ تۇرعان شا­عىندا تەگىن « ۇلى» دەپ جازدىرۋدان تايسالماعان بوكسشى شوقىر تۋرالى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «ەكى-اق ناعىز قازاق بار. ءبىرى – مەن, ءبىرى – شوقىر», دەگەن تۇسىنە بىلگەنگە نامىستى ءتىلىپ تۇ­سەر ءسوزى دە قالدى. قازاقتىڭ حاس باتىرى جايىندا دا ادەمى اڭىز بار. بىردە باۋىرجان مومىش ۇلى وردەنمەن ماراپاتتالعاندا مارشال ميكويان مىسقىلداي ك ۇلىپ: «قۇتتىقتايمىن سiزدi, جولداس مومىشەۆ!», دەپتى. سول ساتتە ج ۇلىپ العانداي باتىر دا: «راحمەت, جولداس ميكوەۆ!», دەپ جاۋاپ قاتقان ەكەن. تەگىن بۇرمالاعانىنا قاراداي كۇيىپ كەتكەن مارشال ىزا بولىپ: «مەن سiزگە ميكوەۆ ەمەسپىن, ميكويانمىن!», دەيدى. سول كەزدە باۋىرجان باتىر دا قاراپ تۇرماي: «مەن دە سىزگە مومىشەۆ ەمەسپىن, مومىش ۇلىمىن!», دەپ جاۋاپ قاتقان ەكەن...

راس, ەل ەگەمەندىگىن جاريالاعان جىلداردان باستاپ اتى-ءجونىن تەزىرەك تۇزەتىپ العاندار بولمادى ەمەس, بولدى. بۇل تۇرعىدا اۋزىمىزدى قۇر شوپپەن سۇرتە بەرۋ جاراسپاس. قانى قازاق, جانى ازات ازاماتتاردىڭ ءبىرازى تاۋەلسىزدىگىمىز جاريالاعان تۇستا-اق فاميلياسىن تۇزەپ, دۇنيەگە كەلگەن ۇل-قىزدارىنىڭ تەگىنەن «وۆ», «ەۆ»-تەردى الىپ تاستاپ, « ۇلى», «قىزى» دەپ جازدىرىپ جاتتى. ەگەمەن ەلدە ەركىن ءومىر سۇرگىسى كەلگەن جاستاردىڭ دەنى تازا قازاق بولعىسى كەلدى. بيىل 25-كە تولعان سول بۋىننىڭ تولقۇجاتىنان «وۆ», «ەۆ»-ءتى سيرەك كەزدەستىرەسىز. الاي­دا مىرجاقىپشا ايتساق, ءالى كۇنگە «ورىس­تىڭ قۇيرىعىنان» ارىلعىسى كەلمەي جۇرگەندەر دە بارشىلىق.

«باسىڭىزعا بالە تىلەپ قايتەسىز»

جاقىندا تەگىمدى وزگەرتتىم. «اديل­جانوۆادان» ء«ادىلجان» بولدىم. ەلور­دانىڭ اباي كوشەسىندە ورنالاسقان حقكو-عا بارىپ, تەگىمدى قازاقشاعا وز­گەرت­­كىم كەلەتىنىن ايتقاندا 6-تەرەزەدە وتىر­­­عان مەنەدجەردىڭ ءبىرىنشى قويعان سۇ­­راعى «نەگە؟!» بولدى. قاپەلىمدە نە دەرىمدى بىلمەي: «نەگە بولعاندا سول, قازاق­شا جازعىم كەلەدى» دەدىم. سول-اق ەكەن ورتالىق قىزمەتكەرى بۇ­عاۋ­­دان بوساعان اساۋداي جۇلقىنىپ: «با­سىڭىزعا بالە ىزدەپ قايتەسىز. جەكە كۋا­لىگىڭىزدى وزگەرتكەننەن كەيىن ەرتەڭ بۇكىل قۇجاتتارىڭىزدى اۋىستىرۋىڭىز كەرەك. زەينەتكە شىققاندا تۋ تۋرالى كۋالىگىڭىز جارامسىز بولىپ, تاعى جۇرەسىز ساندالىپ. جۇرگىزۋشى, نەكە تۋرالى, بالالارىڭىزدىڭ تۋ تۋرالى كۋالىكتەرىنىڭ ءبارىن جاڭارتۋىڭىز قاجەت. جۇگىرۋىڭىز كەرەك. نەمەنەگە جوق جەردەن پروبلەما ىزدەپ ءجۇرسىز....», دەپ باستىرمالاتىپ الىپ بارادى. شىنى كەرەك, العاشىندا ءوزىم دە توسىرقاپ قالدىم. «راسىمەن, ارتىق شابىستىڭ قاجەتى قانشا. قالاي بار, سولاي قالدىرا بەرەيىن بە؟», دەپ ەكىۇداي كۇيدە تۇردىم. بىراق ءبارىبىر ارىز جازىپ, تەگىمدى تۇزەتەم دەپ تابانداپ تۇرىپ الدىم. مەنەن «وڭاي قۇتىلماسىن» تۇسىن­گەننەن كەيىن عانا حقكو مامانى ءوتى­نىشىمدى قابىلداپ الدى. بەتىمدى قاي­تارا الماعانىنا اشۋلاندى ما, الدە ءسوزىن وتكىزە الماعانىنا شامداندى ما بىلمەيمىن, ايتەۋىر ءوتىنى­شىمدى تىر­كەگەنشە تۇتىگىپ وتىردى...

«اتى-ءجونىمدى اۋىستىرسام, بۇكىل قۇ­جاتتارىمدى وزگەرتۋىم كەرەك پە؟». مەنىڭ عانا ەمەس, تەگىن تۇزەۋگە نيەتتەن­گەن كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن وسى سۇ­راق­تى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى كوشى-قون قىزمەتى كومي­تەتى حالىقتى قۇجاتتاندىرۋ جانە ىشكى كوشى-قونعا ەسەپ جۇرگىزۋ باس­قار­ماسىنىڭ باستىعى, پوليتسيا مايورى جانار قوجاحمەتوۆاعا قوي­عان ەدىك. جوعارىداعى جارلىقتى قايتا العا تارت­قان جانار قابيقىزى: «ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن جازۋعا بايلانىستى ما­­سەلەلەردى شەشۋ ءتارتىبى تۋرالى» جار­لىقتىڭ 3-بولىمىندە «ازاماتتىڭ تەگi مەن اكەسiنiڭ اتىنىڭ جازىلۋىن وزگەرتۋi ونىڭ قۇقىقتىق سۋبەكتiلiگiن قوزعامايدى, ياعني تەگi مەن اكەسiنiڭ اتىنىڭ بۇرىنعى جازىلۋىندا العان قۇقىقتارى مەن مiندەتتەرiن دوعارۋعا نەمەسە وزگەرتۋگە نەگiز بولا ال­مايدى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلعان. ياعني ەگەر ءسىز تەگىڭىز بەن اكەڭىزدىڭ اتىن قازاق تىلىنە ساي جازدىرىپ, قازاق تىلىنە ءتان ەمەس اففيكستى الدىرىپ تاستاساڭىز, بىراق اكەڭىزدىڭ اتى مەن تەگىڭىزدىڭ ءتۇبىرى ساقتالسا, قۇجاتتاردى اۋىستىرۋ مىندەتتى ەمەس. ماسەلەن, ء«ادىلجان» – «اديلجانوۆانىڭ» نەگىزگى ءتۇبىرى. دەمەك, سىزگە بۇكىل قۇجاتتى وزگەر­تۋ مىندەتتەلمەيدى. ال ەگەر ءسىز تەگىڭىز­دى اكەڭىزدىڭ اتىمەن جازعىڭىز كەلسە, بولماسا كۇيەۋىڭىزدىڭ فاميلياسىنا وتسەڭىز نەمەسە ارعى اتاڭىزدىڭ ەسىمىن تەگىڭىز رەتىندە جازدىرعان جاعدايدا ءوز اتىڭىزداعى قۇجاتتاردى تۇگەل وز­گەر­تۋگە تۋرا كەلەدى. فاميلياڭىزدى تو­لىق وزگەرتكەن كەزدە بانك نە وزگە دە ور­گاندارعا egov.kz پورتالى ارقىلى الۋعا بولاتىن «اتى, تەگى, اكەسىنىڭ اتىنىڭ اۋىسقانى تۋرالى انىقتامانى» دا كورسەتە الاسىز», دەپ ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.

ەندىگى سۇراق – «ەندەشە حقكو مامانى نەلىكتەن بۇكىل قۇجاتىمدى وزگەرتەسىز دەپ «كەڭەس» بەردى؟ ورتالىق مەنەدجەرى ءتىپتى «تۋ تۋرالى كۋالىگىڭىزدى وزگەرتپەسەڭىز, ەرتەڭ زەينەتاقىسىز قالاسىز» دەپ «قور­قىتتى» ەمەس مە؟ پوليتسيا مايورى بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرگەندە: «راس, حا­لىقتى قۇجاتتاندىرۋعا قاتىستى كەي ما­سەلەلەردە حقكو ماماندارى زاڭدىق تۇر­عىدان ساۋاتسىزدىقتارىن بايقاتىپ قويادى. بۇل اسىرەسە, ايماقتاردا ءجيى كەزدەسەدى. ءبىر سۇراققا ەكى مامان ءۇش ءتۇرلى جاۋاپ بەرىپ, قاراپايىم حالىقتى بوسقا سابىلتىپ جۇرگەندەر دە بار. ال مامان بىلىكتى بولسا, وسىنىڭ بارلىعى زاڭدا, ءتيىستى ەرەجە-تالاپتاردا بار ەكەنىن بىلەر ەدى», دەپ قىسقا قايىردى.

جۇيەدەگى جۇيەسىزدىكتىڭ كەسىرى

«تەگىمدى تۇزەتسەم, تۇگەل قۇجاتتى جاڭالاۋعا مىندەتتىمىن بە؟». ءدال وسى سۇراقتى «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكى­مەت» مك ەلوردالىق فيليالىنىڭ pr-مەنەدجەرى اينۇر جاقانوۆاعا دا قاي­تالاپ قويدىق.

«بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن, ەڭ ءبىرىنشى اتى-ءجوندى اۋىستىرۋ مەن وزگەرتۋدىڭ اراجىگىن اجىراتىپ العان دۇرىس, – دەيدى مامان. – سەبەبى اتى-ءجوندى اۋىستىرۋ دەگەنىمىز ناقتى ءبىر سەبەپكە بايلانىستى, مىسالى, كۇيەۋىنىڭ تە­گىنە وتسە, شەشەسىنىڭ فاميلياسىن ال­سا, اجىراسىپ, ءوز تەگىنە قايتا كوشسە, ادام­نىڭ تەگى تولىعىمەن وزگەرەدى دەگەن ءسوز. ال فاميليادان قازاقى داستۇرگە ساي «وۆ», «ەۆ» الىنىپ تاستالىپ, قايتا جا­زىلسا, بۇل جاي عانا تۇزەتۋ بولىپ سا­نالادى. ءبىرىنشى جاعدايدا قۇجاتتار تولىق وزگەرىپ, تەگىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن ازامات «اتى, تەگى, اكەسىنىڭ اتىنىڭ اۋىسقانى تۋرالى انىقتاما» الادى, ال ەكىنشىسىندە ءبىز ازاماتتارعا ىڭعايلى ءارى ەرتەڭ قانداي دا ءبىر كەلەڭسىزدىكتەر بولماۋى ءۇشىن بالالارىڭىزدىڭ تۋ تۋرالى جانە جۇرگىزۋشى كۋالىكتەرىن اۋىستىرىپ الۋعا كەڭەس بەرەمىز. سەبەبى بۇل قوس قۇجات كۇندەلىكتى ومىردە ءجيى­ تالاپ ەتىلەدى. ماسەلەن, ەگەر ءسىز بالا-شاعاڭىزبەن شەتەلگە شىعاتىن بول­ساڭىز, قۇجاتتارداعى اتى-جوندەرىڭىز مۇم­كىن­دىگىنشە بىردەي بولعانى ءجون. ال ەگەر بۇل قۇجاتتاردى وزگەرتكىڭىز كەلمەسە, حقكو ارقىلى «بارلىق وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلارمەن تۋ تۋرالى انىقتاما» الۋىڭىز قاجەت. قۇجاتتارىڭىزداعى اتى-جوندەردىڭ سايكەسسىزدىگىنە قاتىستى قانداي دا ءبىر سۇراق تۋىنداسا, تالاپ ەتكەن ورگاندارعا وسى انىقتامانى كورسەتسەڭىز بولادى. مۇنداي انىقتامانى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى احاج بولىمدەرى بەرەدى. ەسكەرتە كەتەتىن ءبىر جايت – بۇل قۇجاتتىڭ تۇپنۇسقاسى ازاماتتاردىڭ وزىندە بولۋى شارت. تالاپ ەتكەن ورگان­دارعا انىق­تامانىڭ نوتاريالدى كۋالان­دىرىلعان كوشىر­مەسىن عانا ۇسىناسىز».

«ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مامانى قىزمەت الۋشىنىڭ جەكە كۋالىكتەن باسقا قۇجاتتاردى قاجەتتىلىگى مەن مۇم­كىن­دىگىنە قاراي كەيىن دە اۋىستىرا الاتىنىن مالىمدەدى. ال ءبىزدىڭ «نەلىكتەن ءبىر ماسەلەگە حقكو-دان ەكى ءتۇرلى جا­ۋاپ الامىز؟» دەگەن سۇراعىمىزعا اينۇر جاقانوۆا: ء«اربىر حقكو قىزمەتكەرى قىزمەت الۋشى ناقتى قانداي قىزمەت ءتۇرىن الۋعا كەلدى, سوعان وراي جاۋاپ بەرەدى. ءبىر قاراعاندا اتا-تەكتى وزگەرتۋ دە قاراپايىم قىزمەت ءتۇرى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. مىسالى, حالىقتىڭ 99 پايىزى تەگىن اۋىستىرۋ مەن وزگەرتۋ ءبىر قىزمەت ءتۇرى دەپ سانايدى. ەكى ءتۇرلى قىزمەتتىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن وزىندىك تالاپ-ۇسىنىستارى بار ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. ازاماتتىڭ جاسىنا قا­راي دا قىزمەت كورسەتۋ ءتۇرى وزگەرۋى مۇم­كىن. ماسەلەن, 16 جاسقا دەيىن اتى-ءجونىن وزگەرتۋ ءىس-شارالارى باسقا دا, كامە­لەتتىك جاستان كەيىن مۇلدە باسقا. تاعى ءبىر ماسەلە – بىزدە اكتىلىك جازبالار ءالى تولىق تسيفرلاندىرىلماعان. سول سەبەپتى كەي قىزمەتتەر حقكو-دان بولەك باسقا مەكەمەلەرگە باعىتتالۋى مۇمكىن», دەپ جاۋاپ بەردى. ياعني تۋ تۋرالى كۋالىكتى اۋىستىرۋ ءۇشىن احاج-عا, جۇر­گىزۋشى كۋالىگىندەگى اتى-ءجوندى تۇزەتۋ ءۇشىن مامانداندىرىلعان حقكو-عا شاپقى­لاۋعا تۋرا كەلەدى دەگەن ءسوز.

تەگىن قازاقشالاۋدان قاشاتىن­داردىڭ باستى سىلتاۋى دا وسى – ەگەر فاميليا­سىن جاڭارتسا, بارلىق قۇجاتتى وزگەر­تۋ قاجەت دەگەن «قاعيدا». ال شىن­داپ كەلگەندە, بۇل قاعيدانىڭ قوعامدا قالىپتاسۋىنا باسقا-باسقا ەمەس, قۇزىر­لى ورگان قىزمەتكەرلەرىنىڭ وسىنداي بىلىكسىزدىگى مەن مەملەكەتتىك ورگان­دار­داعى بىرىزدىلىكتىڭ جوقتىعى كىنالى. بۇگىنگى تسيفرلاندىرۋ زامانىندا بۇل ول­قىلىقتىڭ ءبارى ء«بىر تەرەزە» الدىندا, ءبىر نۇكتەنى باسۋمەن, ءتىپتى ءاربىر قا­زاقستان ازاماتىنا ءبىر رەت جانە ءومىر بويىنا بەرىلەتىن جسن ارقىلى-اق شە­شەتىندەي ۋاقىت باياعىدا-اق كەلگەن. سەبەبى جۇيەدەگى جۇيەسىزدىكتىڭ كەسىرىنەن تەگىن وزگەرتكەن تالاي ادام تاياق جەپ, قازاقشالاسام دەپ نيەت قويعانى كىبىر­تىكتەپ جۇرگەنى بەلگىلى.

ەلىمىز ەگەمەندىگىن العان وتىز جىل ىشىندە قانشا ادام تەگىن اتا داس­تۇرگە ساي وزگەرتكەن؟ بۇل سۇراققا ناق­­تى جاۋاپ بەرۋ قيىن. سەبەبى «وۆ, ەۆ»-تەن ارىلعاندار سانى» دەپ ەشبىر مەكەمە ارنايى ەسەپ جۇرگىزبەيدى. ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ دە, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دە  وكىلدەرى بۇل جونىندە بولەك ستاتيستيكا جاسالمايتىنىن قاتاڭ ەسكەرتتى. الايدا  ءىىم كوشى-قون قىزمەتى كوميتەتى وسى ۋاقىتقا دەيىن اتى-جوندەرىن قازاقشالاعان حالىق­تىڭ ءار وڭىردەگى ديناميكاسىن ءتۇزىپ شىققان. ساندارعا كوز سالساق, بۇگىندە 170 مىڭنان استام الماتىلىق جەكە قۇ­جاتتارىنداعى اتى-ءجونىن تولىق قازاق­شا جازدىرۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەن. ودان كەيىن تىزىمدە 126 مىڭنان استام شىم­كەنت قالاسىنىڭ تۇر­عىنى مەن 123 مىڭ ەلوردالىق تۇر. ەل استاناسى مەن شىمقالادا ميلليوننان, ال الماتىدا 2 ميلليوننان استام جۇرت تۇراتىنىن ەسكەرسەك, بۇل تىم ماردىمسىز سان. ال قازاعى سيرەك قىزىلجار وڭى­رىندە بۇل دينا­ميكا ءتىپتى 10 مىڭعا دا جەتپەيدى ەكەن.

فاميلياسىن تازا قازاقشا تولتىرۋدا تۇركىستان وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى كوش باستاپ تۇر. قازىرگى تاڭدا كيەلى ءوڭىردىڭ جارتى ميلليونعا جۋىق حالقى تەگىن قازاقى قالىپقا كەلتىرىپ العان.

تەگىن تۇزەتەمىن دەگەندەرگە بۇگىنگە ەشقان­داي كەدەرگى جوق. دەگەنمەن جو­عارى­دا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر تەگىن­دەگى كۇرمەۋدى شەشۋدەن تايساقتاپ جۇرگەن­دەردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جەتىپ ارتىلاتى­نىن اڭعارتادى. كوبىنە « ۇلى, قىزى» اتانۋ – ۇلى مۇرات ەمەس, ۇساق-تۇيەك ماسەلە, ەندى بىرىنە باسى ارتىق جۇمىس. تاۋەل­سىز ەلدىڭ ۇرپاعى بولعانىمەن ءالى كۇنگە اتى-ءجونىن جات جۇرناقتان ازات ەتە الماي جۇرگەندەر بۇل ۇلتتىق ۇلكەن ماسەلەگە كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ توبەشىگىنەن قارايدى. نەمقۇرايدىلىعىمىز تاعى بار. وتىز جىلدا اتى-ءجون جازۋدا ءبىر ارناعا تۇسەتىندەي, بىرىزدىلىككە كەلە­تىندەي ۋاقىت جەتكەنىن ءار قازاق ءتۇسىنۋى كەرەك. ويتكەنى جەمە-جەمگە كەلگەندە بۇل ەلدىك ءىستىڭ ىلگەرى بولۋى «-وۆ, -ەۆ»-پەن ءالى قوشتاسا الماي جۇرگەن ءار قازاق­تىڭ ۇلتتىق نامىسىنىڭ ويانۋىنا كەلىپ تىرەلىپ تۇر.

ءسوز سوڭى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان دىقتار فاميليا جازۋدىڭ 20-عا جۋىق ۇلگىسىن قولدانادى ەكەن. ءتۇرى قازاق, ءدىنى مۇسىل مان بولسا دا تەگىندەگى جات جۇرناقتان ايىرىلعىسى كەلمەي جۇرگەندەر وكىنىشكە قاراي ءəلى دە از ەمەس. تۇپتەپ كەلگەندە تەكتىڭ بىرىڭعاي جازىلۋى ۇلت تىڭ بىرتۇتاستىعىن بىلدىرەدى ەمەس پە؟! مəسەلەن, گريگوريان, ساركيسيان دەسە الدىڭدا ارميان تۇرعانىن بىلەسىڭ, گليگ ۆاش ۆيلي مەن كاپانادزەنىڭ گرۋزيندىكى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ەڭ سوڭعىسى ۋكرايندەردىڭ فاميليالارىندا دا لى سەنكو, يۆانەنكو دەگەندەي ۇلتتىق بىرىزدىلىك بار. Əر قازاقتىڭ اتاتەگىنەن ۇلتتىڭ بولمىس-ءبىتىمى بايقالىپ تۇرۋى كەرەك. ەسىم-سويدىڭ باستى پارامەترىن ادام – فاميليا – ۇلت دەپ الاتىن بولساق, ورتا تۇسقا كەلگەندە الا-قۇلالىقتان اداسىپ كەتەرىمىز انىق. ال تۇسىنە بىلگەنگە تەكتى تۇزەۋ – تەكتىلىك.