ادەبي مۋزەي-ۇيلەردىڭ الەۋەتى قانداي؟

اباي قورىق-مۋزەيى كوش باستاپ تۇر

ۋاقىت وتكەن سايىن قاتارى كەمىپ بارا جاتقان ونەردىڭ ءھام ادە­بيەتتىڭ وسى ءبىر رۋحاني وردا­لا­ردىڭ جاي-كۇيى بۇگىنگىدەي تسيفر­لى دامۋ كەزەڭىندە قاي دەڭگەيدە؟ ۇلت ادەبيەتى كلاس­سيك­تەرىنىڭ شى­عارماشىلىق لابوراتوريا­سىن جاڭا زامانعا بەيىمدەي الىپ وتىرمىز با؟ قازاقستاننىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىندەگى ساناۋلى مۋزەي-ۇيلەردىڭ تىنىس-تىرشى­لىگىنە ءۇڭىلىپ, بىرقاتارىنا شولۋ جاساپ كوردىك. وزەكتى ماسە­لەلەرى دە جوق ەمەس.

مۇراجاي قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى, اكادەميك م.اۋەزوۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ابايدىڭ 95 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭ­ىندا, 1940 جىلى قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسiنىڭ 1 ساۋiردەگى قاۋلىسى نەگىزىندە قۇ­رىلىپ, سول جىلى 16 قازان كۇنى مەرەكە قارساڭىندا اشىلعان. 1940-1944 جىلدارى بەكباي با­يى­سوۆتىڭ ۇيىندە بولعان مۋزەي 1944-1967 جىلدارى ءانيار مول­دا­باەۆتىڭ ۇيىنە قونىس اۋدارادى. بۇل ەكى ءۇيدىڭ ابايعا تىكەلەي قاتىسى بار: اقىن 1875-1904 جىلدارى سەمەيگە كەلگەندە وسى ۇيلەرگە ءتۇسىپ جۇرگەن. 1967 جىلى اباي­دىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى قار­ساڭىندا مۇراجاي قالاداعى ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى سانا­لاتىن, ۇلى اقىن ءومىر سۇرگەن ءداۋىر ۇلگىسىمەن سالىنعان كوپەس رومان ەرشوۆتىڭ ۇيىنە كوشى­رى­لىپتى.

1990 جىلى ابايدىڭ 150 جىل­­­دىق مەرەيتويىنا وراي قا­زاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسى بويىنشا اقىننىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۇراجايى ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورiلi» مەم­لەكەتتiك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۇراجايى بولىپ قايتا قۇرىلادى. ايتا كەتەيىك, قورىق-مۇراجاي – ەلىمىزدەگى  رەسپۋبليكالىق ستاتۋسى بار جالعىز ادەبي مۋزەي بولىپ سانالادى.

ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيدەن رەس­پۋب­ليكاداعى ءىرى قورىق-مۋزەيدىڭ بىرىنە اي­نالعان مۇراجايدىڭ جالپى اۋماعى 6400 گا قۇرايدى. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, بۇل, ارينە  لەۆ تولستويدىڭ الەمگە ءماشھۇر ياسنايا پولياناسىنان (412 گا) بىرنەشە ەسەگە كوپ. قورىق-مۋزەي قۇرامىندا سەمەي قالاسى جانە شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اباي جانە ءۇرجار اۋداندارىندا ورنالاسقان 8 مۋزەي بار. اتاپ ايتساق, «احمەت-ريزا مەشىت-مەدرەسەسى», «الاش ارىس­تارى – م.اۋەزوۆ مۋزەي-ءۇيى» (سەمەي قالاسىندا), «م.اۋەزوۆ مۋزەي ءۇيى» (بورىلىدە), «اباي مۋزەي-ءۇيى» جانە «اباي-شاكارىم» مەموريالدىق كەشەنى, «شاكا­رىمنىڭ سايات قورا ەكسپوزيتسياسى» (جيدە­بايدا), «كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ مۋزەيى» (تاقىردا), «شاكىر ابەن ۇلىنىڭ مۋزەي-ءۇيى» (قۇندىزدىدا), «اسەت ناي­مان­باي ۇلىنىڭ ادەبي مۋزەيى» (ماقان­شىدا).

ەسكە سالا كەتەيىك, بىلتىر 15 قازاندا مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت تو­قاەۆ اباي مۋزەيىنىڭ جاڭا ەكسپوزيتسياسىن اشقان ەدى. سوندا ەل پرەزيدەنتى: « ۇلى اباي – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ماقتانىشى عانا ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدەگى كەمەڭگەر. ول – قازاقتىڭ جان دۇنيەسىنىڭ تۇڭعيىعىنا بويلاعان دارا تۇلعا. ونىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرى – ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ ايناسى. اباي جاڭا ادەبيەتىمىزدىڭ نە­گىزىن قالاعان اقىن رەتىندە ەل تاريحىندا ايرىقشا ءىز قالدىردى. ونىڭ ەڭ­بەكتەرى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە وزەك­تىلىگىن جوعالتقان ەمەس. ءالى كۇنگە دەيىن بارشامىزعا رۋحاني ازىق بولىپ كەلەدى. اقىن­نىڭ عيبراتتى عۇمىرى مەن مول مۇ­راسى – حالقىمىزدىڭ جانە جاھان جۇر­تىنىڭ اسىل قازىناسى. ابايدىڭ وسيەتى – وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ اينىماس تەمىر­قازىعى», دەدى.

مۇراجاي-قورىقتىڭ ديرەكتورى تۇر­دىقۇل شاڭباي اتقارىلىپ جاتقان عى­لىمي جۇمىستاردى اتاپ ءوتتى. «مۋزەي بەس تاراپتان تۇرادى: حاكىم اباي, دانىشپان شا­كارىم, كەمەڭگەر مۇحتار, ابايدىڭ اقىن­دىق مەكتەبى جانە الاشتىڭ الىپتارى. وسىنىڭ ءبارى جيناقتالىپ كەلگەندە ۇل­كەن مادەني كەڭىستىكتى قۇرايدى. بىلتىر مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ قول­داۋىمەن مول قاراجات ءبولىنىپ, سول قار­جىعا قۇرىلىس, رەستاۆراتسيالاۋ, مۋزەي­لەندىرۋ جانە عىلىمي-تانىمدىق جۇمىستار جۇرگىزىلدى. ەل پرەزيدەنتى «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا «ابايدىڭ مۋزەيى عىلىمي-تانىمدىق ورتالىققا اينالۋ كەرەك», دەدى. وسى ماقساتتا ءبىز عىلىمي كونتسەپتسيا دايىنداپ, 100 تومدىق «ابايتانۋ ماسەلەلەرى» سەريالىق عى­لىمي جيناعىن قۇراستىرۋدى قولعا الدىق. ونىڭ العاشقى 5 تومى بىلتىر جارىق كوردى. سونداي-اق قازاقستاندا ەشقاشان مۋزەيگە ارنالعان ەنتسيكلوپەديا بولماعان. ءبىز «اباي مۋزەيى ەنتسيكلو­پە­ديا­سىن» دايىنداپ, اياقتاۋعا تاياپ قالدىق.

سونداي-اق مادەنيەت جانە سپورت مي­نيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «م.اۋەزوۆ جانە الاش الىپتارى» مۋزەي فيليالىنا قوسىمشا قارجى ءبولىنىپ, قۇرىلىس جوندەۋ, رەستاۆراتسيالىق جۇمىستار جاسا­لىنباق ەكەن. ال مۇراجاي-قورىق­تىڭ ار­تىقشىلىعى – مۋزەيلەردىڭ حالىق­ارالىق كەڭەسىنىڭ (يكوم) تالابىنا ساي حالىقارالىق دەڭگەيدە مۋزەيفيكاتسيا جاسالۋىندا. ياعني قوناقتار اۋديو­گيد ار­قىلى ءۇش تىلدە ەكسپوناتتارمەن تانىسا الادى.

 

اۋەزوۆ مۋزەي-ۇيىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلە مە؟

ەلىمىزدەگى ادەبي مۋزەي-ۇيلەردىڭ ىشىن­دەگى ەڭ ىرگەلىسى سانالاتىن ءھام 1963 جى­لى قۇرىلعان مۇراجاي م.اۋەزوۆ اتىن­داعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قۇرامىندا عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەسى رەتىندە جۇمىس ىستەيدى. شتاتتا شارۋا­شىلىق قىزمەتكەرلەرىنەن بولەك, 5 عى­لىمي قىزمەتكەر بار. عىلىمي كادرلارعا توقتالساق, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى ايگۇل ىسماقوۆا, گۇلزيا پىراليەۆا, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى ەرمەك قاينىكەي, كەڭەس راحىمجانوۆ جانە مۋزەي جەتەكشىسى ديار قوناەۆ.

قازىرگى ۋاقىتتا مۋزەيدىڭ عىلىمي الەۋەتى ءتاۋىر بولعانىمەن, ماتەريالدىق جاع­دايى قيىنداپ تۇر. شيرەك عاسىر بويى مۇراجايعا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىس­تارى جاسالماعان. سوڭعى رەت اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى كەزىندە, ياعني 1995-1996 جىلدارى تولىق كۇردەلى جون­دەۋدەن ءوتىپتى. ال قازىر مۋزەي-ءۇيدىڭ شاتىرىنان سۋ كەتەدى, جىلۋ جۇيەسى مەن ەلەكتر جۇيەسى ەسكىرگەن, تا­عىسىن تاعىلار. سونداي-اق مۋزەيدىڭ ەكس­پوزيتسيالىق كەشەنى رەكونسترۋكتسيا جاساۋدى قاجەت ەتەدى. الەمدىك تاجى­ريبەگە سايكەس تسيفرلى تەحنولوگياعا كو­شىرىلۋى ەكىباستان. مۋزەي-ۇيگە جاۋاپ­تى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەن­جەحان ماتىجانوۆ جازۋشىنىڭ قولجازبا قور­لارى دا تسيفرلى فورماتقا كوشىرىلسە دەيدى.

«2022 جىلى – اۋەزوۆتىڭ 125 جىل­دىعىنا دەيىن مۋزەيگە كۇردەلى جون­دەۋ وتكىزىپ, ءىرى ەكسپوزيتسياسىن قايتا جاب­دىقتاپ ۇلگەرۋىمىز كەرەك. 2019 جىلدىڭ اياعىندا «كازرەستاۆراتسيا» مەملەكەتتىك مە­كەمەسى مۋزەيدى ارنايى ساراپتامادان وتكىزىپ, كۇردەلى جوندەۋ قاجەتتىگىن راس­تادى جانە 110 ميلليون تەڭگەگە سمە­تا جاسادى. وسى ماسەلە بويىنشا بىل­­تىر جوسپارلانعان جۇمىستاردىڭ نەگىزگى سمەتالىق قاراجاتىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە 4-5 رەت حات جازىپ, ۇسىندىق. اتالعان مينيسترلىكتىڭ عىلىم كوميتەتى بۇل ماسەلەدەن حاباردار. سۇرالعان قارجى بيىلعى جوباعا ەنگىزىلەدى دەپ ۋادە بەرىپ وتىر. جوسپار بويىنشا 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىندا جوندەۋ جاسالىپ ءبىتۋى كەرەك ەدى. ال الماتى قالالىق اكىمدىگى: ء«بىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قارايتىن مەكەمەگە ءبىز كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىپ بەرە المايمىز», دەدى. ەگەر مۋزەي قالالىق اكىم­دىككە قارايتىن بولسا, ءبىر-اق جىلدا جاساپ بەرەمىز دەپ وتىر», دەدى ينس­تيتۋت ديرەكتورى.

ايتا كەتەيىك, اۋەزوۆ مۋزەي-ءۇيى مەم­لەكەتتىك جوبالارمەن كۇن كورىپ وتىر. ماسە­لەن, 2018-2020 جىلدار ارالىعىندا مۋزەيدە گرانتتىق قارجىلاندىرۋ اياسىندا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قازاقستانداعى ادەبيەتتانۋ جانە ادەبي سىننىڭ دامۋى مەن قالىپتاسۋىنداعى ءرولى» اتتى ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسى ورىندالدى. ال 2021 جىلعا ۇسىنعان جوبالارى قولداۋ تاپپاعان. مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋدىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار: گرانتتىق قارجىلاندىرۋ, نىسانالى قار­جىلاندىرۋ, بازالىق قارجىلاندىرۋ. بازالىق قارجىلاندىرۋ مۋزەيدىڭ شا­رۋاشىلىعىنا, سۋى مەن جىلۋىنا, ت.ب. تاراپتارىن قامتاماسىز ەتەدى. الاي­دا وعان ءبولىنىپ وتىرعان قاراجات تا ماردىمسىز كورىنەدى. ال گرانتتىق قار­­­جى­لاندىرۋعا ۇسىنىلعان بىرنەشە جوبا دا وتپەي قالىپتى. سوندىقتان قازىر مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ عىلىمي جۇمىس­تارى توقتاپ تۇر. ينستيتۋت ديرەك­تو­رىنىڭ سوزىنشە, ەندى نىسانالى قار­جىلاندىرۋدان, ياعني ينستيتۋت ارقىلى ۇسى­نىلعان ءبىر باعدارلامانىڭ اياسىنداعى بىرنەشە جوبادان جاۋاپ كۇتىپ وتىر.

جازۋشىنىڭ ۇلى مۇرات اۋەزوۆ ال­داعى مەرەيتويعا وراي مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە ارنايى حات جازعان ەدى. وندا 2014 جىلى جارىق كورگەن 50 تومدىق شىعارمالار جيناعىنا ەنبەي قالعان قولجازبالارى تولىقتىرىلىپ, اكادەميالىق 55 تومدىعىن قايتا شىعارۋ ۇسىنىلدى (جاڭا تەحنولوگياعا ساي اۋديو نۇسقاسى مەن QR كود ارقىلى سايتقا كىرىپ, ونلاين وقۋ مۇمكىندىگى قا­راستىرىلعان). اۋەزوۆتىڭ تاڭدا­مالى شىعارمالارىنىڭ 10 تومدىعى جاريالانىپ, الەم تىلدەرىنە اۋدارۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. سونداي-اق «اۋەزوۆ ءۇيى» عى­لىمي-مادەني ورتالىعىنا «ۇلت­تىق» مارتەبەسىن بەرۋ سۇرالدى. ال مينيسترلىك يۋنەسكو كولەمىندە تەك 100, 150 جىلدىق مەرەيتويلار عانا اتالىپ وتىلەدى دەپ جاۋاپ بەردى. تاڭدامالى 10 تومدىققا بايلانىستى كوزدەلگەن قار­جىنى 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن قاراستىرماق.

مۋزەي باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, ەگەر اۋەزوۆ مۋزەي-ءۇيى تەك جەكە مۋزەي رەتىندە قىزمەت اتقاراتىن بولسا, وندا عىلىمي ورتالىق بولا المايدى. ياعني مۋزەيدەگى عىلىمي قىزمەتكەرلەر ينس­تيتۋتتىڭ ليتسەنزياسى نەگىزىندە گرانت­­تىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرستارىنا قاتىسىپ وتىر. مۋزەي عىلىمي جۇمىسپەن اينالىساتىن ليتسەنزياسى بول­ماعاندىقتان, ءوز اتىنان گرانتتىق كون­كۋرس­تارعا قاتىسا المايدى. وندا مۋزەي تەك قانا كەلۋشى قوناقتاردىڭ ەسە­بىنەن قاراجات تاۋىپ, مۋزەي فورماتىندا قالادى. ال قازىرگى مارتەبەسى عىلى­مي-مادەني ورتالىق بولعاندىقتان, مۋزەيگە «ۇلتتىق» مارتەبەسى زاڭ جۇزىندە بەرىل­مەيدى.

رەستاۆراتسيا ماسەلەسىنىڭ ءمانىسىن بىل­مەككە ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى قاراستى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە سۇراۋ سالىپ كوردىك. عىلىم كوميتەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, اۋەزوۆ مۋزەي-ءۇيىنىڭ رەس­تاۆراتسيالىق جۇمىستارىنا بەلگىلەن­گەن قارجىنى ەندى مادەنيەت جانە سپورت مينيستر­لىگى ءبولۋى مۇمكىن. «بۇل مۇراجاي ەڭ الدىمەن مادەنيەت ەسكەرتكىشى بولىپ سانالاتىندىقتان, رەستاۆراتسيالىق جۇمىستارعا سۇرالعان قارجىنى مادە­نيەت جانە سپورت مينيسترلىگى قاراس­تىرۋى قاجەت. قازىرگى تاڭدا ءبىلىم جانە  عىلىم مينيسترلىگى مەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى بىرىگىپ, قارجى مينيستر­لىگىنە ءوتىنىم جىبەردى. ياعني ناقتى شەشىم قارجى مينيسترلىگىنىڭ ەنشىسىندە», دەدى عىلىم كوميتەتىنىڭ باسشىلىعى. 

 

شەشىمىن تاپپاعان «شەشىم»

150 جىلدىق اتاۋلى مەرەيتويى جا­قىن­داعان قازاق حالقىنىڭ امبەباپ عالىمى, ۇلت ۇستازى, رەفورماتور احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۇرعان مۋزەي-ءۇيى ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەت قاراۋىنا وتپەي وتىر. تۇراقتى قارجىلاندىرۋ كوزى جوق نىساننىڭ كۇتىم-بابى دا سايلاۋلى ەمەس.

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەسىمى رەس­مي اقتالعان 1988 جىلدان كەيىن, تۇل­عا تۇرعان ءۇش ءۇي انىقتالىپ, ونىڭ ەكەۋى جاڭا قۇرىلىس تۇسۋىنە بايلانىستى سۇرىلگەنى, ال ساقتالعان ۇيگە قا­تىستى  «تاريحي-مادەني مۇرانى قور­عاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭىنا ساي­كەس, 1992 جىلى 18 قىركۇيەكتە قالا اكى­مىنىڭ شەشىمى نەگىزىندە 1993 جىلى 18 اقپاندا كوسموناۆتار كوشەسىنە اح­مەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلدى. وسى جىلى 9 قىركۇيەكتە جەرگىلىكتى بيلىك شەشىمىمەن ا.بايتۇرسىن ۇلى كوشە­سىندەگى 60-ءۇيدى, ياعني عالىم ءۇيىن قايتا قالپىنا كەلتىردى.

عالىمنىڭ ءوزى تۇتىنعان دەگەن م ۇلىك­تەردەن مۇراجايدا ساندىق, جەزتاباق, جەزقۇمان جانە قولچەمودان بار. جادىگەر­لەردى جيناۋ, نەگىزىنەن, 1998 جىلدان باس­تالىپتى. مۋزەي ديرەكتورى رايحان يما­حانبەت قوعامدىق قورعا قارايتىن تاعىلىم ءۇيىن – «احمەتتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى دەگەن اتاۋمەن دەربەس مەكەمە رەتىندە زاڭدى تىركەۋ كەرەك دەيدى.

«1992 جىلدان مەملەكەتتىك ماڭىزى بار تاريحي ەسكەرتكىشتەر ساناتىنا ەن­گىزىلگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مۋ­زەي-ۇيىنە رەسپۋبليكالىق مارتەبەسى بەرى­لەتىن ۋاقىت جەتتى. سونداي-اق 1993 جىلدىڭ 9 قىركۇيەگىندەگى الماتى قالاسى اكىمىنىڭ №360 شەشىمىندە ناقتى رەسمي اتاۋى كورسەتىلگەن: «قازاقتىڭ حالىق اعارتۋشىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مۋزەي-ءۇيىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى» زاڭدى كۇشى بار مەملەكەتتىك قۇجات نەگىزىندە ۇلت ۇستازىنىڭ تاريحي ءۇيىن «حالىق قا­زىناسى, ەل يگىلىگى» دەپ تانىپ, ۇلتتىق نى­سانعا اينالدىرۋ دا وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر», دەدى مۋزەي ديرەكتورى.

قالىڭ قازاقتىڭ ءالىپبيى مەن الىپپەسىن تۇرلەپ, ادەبيەتىنىڭ تەورياسىن تۇزگەن ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا مۋزەي-ءۇيى مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنسا, يگى ءىستىڭ باسى سول بولماق.

 

بار باعالانباي, جوق تۇگەندەلمەي...

سۇلۋ ءسوزدىڭ سۇلەيى قاليحان ىسقاق كوزىنىڭ تىرىسىندە ءوزى تۋعان توپقايىڭ اۋى­لىنا كىتاپتارى مەن قولجازبالارىن ارنايى اپارىپتى دەسەدى. قاراعايدان ءۇي سالىپ, كەيىن مۋزەي بولادى دەپ ۇمىتتەنىپتى. الايدا جازۋشى ومىردەن وتكەلى ءبىرشاما جىل ءوتتى, اماناتتاعان مۋزەي-ءۇيى ءالى اشىل­­­­عان جوق.

ال ونىڭ تۋعان ءىنىسى ساي­لاۋحان قابا­تاەۆ ءۇيدىڭ قۇجاتتارى بالالارىنىڭ قولىندا دەيدى. «قازىر ول ۇيگە باس-كوز بولاتىنداي مەندە شاما جوق. اكىمدىكتەن بىرنەشە رەت كەلىپ, ءوز قارا­ماعىمىزعا الايىق دەگەن. مەكتەپتە ازداعان دۇنيە­لەرى, كىتاپتارى بار ەدى, بىراق وندا مۋزەي ۇستاۋعا بولمايدى دەگەن تالاپ بار كورىنەدى. ال ءۇيى مۇراجايعا ابدەن لايىق. ىشىندە ءوزىنىڭ قالامساپتارى, كىتاپتارى ءباز-باياعى قالپىندا تۇر. قاليحان نەگىزى بۇل ءۇي مۋزەي بولادى دەپ سالعان. تارلىق ەتسە, قاسىنداعى ءبىر ءۇيدى قوسىپ سالۋ كەرەك دەپ جۇرەتىن», دەدى اقساقال. القيسسا.

التايدىڭ كەربۇعىسى ورالحان بوكەي­دىڭ 60 جىلدىعىندا (2003 ج.) شىڭ­عىستايداعى قاراشاڭىراعى مۋزەي-ۇيىنە اينالىپ, اشىلعان ەدى. ون جىلداي جۇمىس ىستەگەن مۋزەي-ۇيگە جەرگىلىكتى اكىمدىك قارجى ءبولىپ, قارايلاسىپ تۇردى. الايدا بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن وسىدان شامامەن ون جىل بۇرىن ورالحاننىڭ ۇيىنە قارا ق ۇلىپ سالىندى. مۇنىڭ سەبەبىن جازۋشىنىڭ تۋعان قارىنداسى عاليا بوكەي اكىمدىك قارقىندى جۇمىس جۇرگىزە الماي وتىرعاندىعىمەن تۇسىندىرەدى. ال اكىم­دىك جەكەمەنشىكتەگى ءۇيدى ساتىپ الايىن دەسە قارجى كەرەك ءھام تەگىن بەرە قويا­تىن ءۇي يەسى دە بولماي تۇر. عاليا بوكەي­دىڭ سوزىنشە, جوبا جاسالىپ, سمەتاسى وبلىس اكىمىنە ۇسىنىلىپتى. جوبا قولداۋ تاپسا, مۋزەي-ءۇي قايتا اشىلۋى مۇمكىن.

اتالعان ماسەلەلەرگە جاۋاپتى وبلىس­تىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ ايتۋىنشا, قاليحاننىڭ مۋزەي-ءۇيىن جاساقتاۋ تۋرالى ەشكىم ەشقاشان ۇسىنىس ايتپاپتى. ال ورالحاننىڭ مۋزەي-ءۇيىن ساتىپ الاتىن قارجى كەرەك. تۇپتەپ كەلگەندە, جاڭا مۋزەي-ۇيلەرىن اشۋدان بولەك, وبلىستاعى باس­قا دا رەستاۆراتسيالىق جۇمىستاردى قا­جەت ەتەتىن مۋزەيلەر تولىپ-اق تۇر ەكەن, بار مۇراجايلاردىڭ جاعدايىن جاساي ال­­ماي وتىرمىز, دەيدى باسقارما باسشى­لىعى.

ايتا كەتەيىك, قازىرگى ۋاقىتتا شىڭ­عىس­تاي اۋىلىندا مۋزەي بار. وندا وسى وڭىردە تۋعان اقىن-جازۋشىلاردىڭ كىتاپ­تارى مەن جەكە زاتتارىنىڭ ءبىر بولىگى جيناق­تالعان.

 

ادەبيەت مۋزەيى بولعان...

ورال قالاسىندا اتاماندار ءۇيى دەگەن تاريحي عيمارات بار. 1833 جىلى پۋگاچەۆ باستاعان كوتەرىلىستىڭ تاريحىمەن تانىسۋ ماقساتىندا ورىستىڭ ۇلى اقىنى پۋشكين كەلىپ, وسى ۇيگە توقتاعان ەكەن. 1977 جىلى بۇرىن پيونەرلەر ءۇيى بولعان, كەيىن ونى باسقا مەكەمەگە كوشىرگەن كەزدە ەكى بول­مەسىن سول كەزدەگى وبلىستىق مۋزەيدىڭ ديرەك­تورى ۇرقيا ەرشۋريەۆا ادەبيەت مۋزەيىن اشۋ ءۇشىن سۇراپ الىپتى.

جاڭا قۇرىلعان ادەبيەت مۋزەيىنە ەكسپوناتتار جيناۋ ءۇشىن ورالدا تۋعان اقىن-جازۋشىلار مەن ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ, سۋرەتشىلەردىڭ ءتىزىمىن العان سارا تانا­باەۆا الماتىعا ارنايى ىسساپارمەن بارىپتى. «سوندا ون جەتى كۇن بويى بار­لىق ماتەريالداردى جيناپ قايتتىم. جۇبان مولداعاليەۆ, حامزا ەسەنجانوۆ, تايىر جاروكوۆ, قادىر مىرزاليەۆ, قايرات جۇماعاليەۆتەر العاشقى كىتاپ­تارىن وسى مۋزەيگە سىيلادى. ءسويتىپ ەكى زال­دان تۇراتىن ادەبيەت مۋزەيى 1977 جىلى اشىلدى. ياعني وبلىستىق مۋزەي­دىڭ ادەبيەت ءبولىمى رەتىندە فيليال بولىپ جۇمىس ىستەيدى. 1991 جىلى سول عيما­راتتى تولىعىمەن مۋزەيگە بوساتىپ بەردى. سوندا ماسكەۋدەن تولستويدىڭ ياسنايا پولياناسىن جاساعان ماماندار كەلىپ, بۇرىنعى قالپىنا كەلتىردى», دەدى مۋزەي سالاسىنىڭ ارداگەرى.

الايدا سول جىلى بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى جەرگىلىكتى بيلىك ول مەكەمەنى مۋزەي مەنشىگىنەن الىپ, ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ گوسپيتالىنە بەرەدى. وسىلايشا, ون بەس جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەگەن ادەبيەت مۋزەيى 1991 جىلى جا­بى­لادى. بىرنەشە جىل بويى زيالى قاۋىم وكىلدەرى ادەبيەت مۋزەيىن قاي­تا اشۋ جونىندە باس كوتەرگەنىمەن, ناتي­جە شىقپاپتى. ال 2006 جىلى قالاعا رەسەي پرەزيدەنتى پۋتين كەلىپ, ەكى ەل باسشىسىنىڭ كەزدەسۋى بارىسىندا اتا­ماندار ۇيىنەن ءبىر بولمە بەرىلىپ, پۋش­كيننىڭ مۋزەيى اشىلعان. قازىرگى ۋاقىت­تا وڭىردەگى نەگىزگى ادەبي وردا ءسان سالتاناتى كەلىسكەن قادىر ورتالىعى بولىپ وتىر.

 

ورالداعى رۋحاني وردا

2015 جىلى اقىننىڭ 80 جىلدىعىنا وراي قادىر مىرزا ءالى اتىنداعى مادەنيەت جانە ونەر ورتالىعى پايدالا­نۋعا بەرىلگەن ەدى. قازاقستاندا بالاماسى جوق ورتالىق كەشەندى عيماراتىنىڭ قاپ­تالىندا ساحناسىنان تالاي جۇلدىزدار ونەر كورسەتكەن 1125 ورىندىق امفيتەاتر جۇمىس جاسايدى. ال عيماراتتىڭ ىشىندە جايىقتىڭ اقىن-جازۋشىلارىنىڭ قۇر­مەتىنە ادەبيەت مۇراجايى جانە قادىر مىرزا ءالىنىڭ مەموريالدىق كابي­نەتى جابدىقتالعان. اقىننىڭ باي كىتاپ­حاناسىنان  6 767 كىتاپپەن بىرگە ونىڭ تۇتىنعان زاتتارى دا قويىلدى. ايتا كە­تەيىك, بۇل اقىننىڭ اڭىزعا اينالعان 15 مىڭعا جۋىق كىتاپتارىنىڭ ءبىر بولىگى عانا. قالعان كىتاپتارى الماتىداعى ءوز شاڭىراعىندا.

سونىمەن قاتار ورتالىقتا م.گور­كي اتىنداعى قالالىق كىتاپحانا بولىم­شەسى جانە قادىر اقىننىڭ زامانداس دوسى, بوكەي قۇمىندا دۇنيەگە كەل­گەن اقىن جانعالي نابيۋللين اتىن­داعى وقىرمان بولمەسى جۇمىس جاساپ تۇر. بۇل بولمەدە جانعالي اقىن­نىڭ وتبا­سىنىڭ ۇيعارۋىمەن جەكە كىتاپحا­ناسىنان 1200 كىتاپ ۇسى­نىلعان. قازاق­ستان­نىڭ جازۋشىلار, كوم­پوزيتورلار, سۋرەت­شىلەر, كۇيشىلەر وداعىنىڭ وب­لىس­تىق بولىمشەلەرى دە وسى جەردە ورنا­لاس­قان.

بۇدان بولەك وبلىستا جالپى سانى جيىرما ەكى مۋزەي بار. ونىڭ ىشىندە ادەبي مۋزەيلەر سيرەك: ا.پۋشكين مۋزەيى, م.شولوحوۆ مەموريالدىق مۋزەيىنەن باس­قالارى تەك وبلىستىق مۋزەيلەردىڭ قۇرا­مىنداعى جەكە زالدارمەن شەكتەلەدى.

 

قاسىم مۋزەي-ءۇيى اشىلادى

داۋىلپاز اقىن قاسىم امانجولوۆ­تىڭ سانالى عۇمىرى – جالىندى جاستىق شاعى, ازاماتتىق ەسەيۋ جىلدارى ورالدا وتكەنى ءمالىم. وبلىستىق گازەتتە قىزمەت ەتىپ, وبلىستىق قازاق تەاترىن قۇرۋعا اتسالىسقان اقىن بەس جىل بويى (1931-1936) كارەۆا كوشەسىندەگى 69-ۇيدە تۇر­عان. ورالدىق زيالى قاۋىمنىڭ باستاماسىمەن سول ءۇيدى قاسىمنىڭ مۋزەي-ۇيىنە اينالدىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.

قادىر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى باۋىر­جان قاليوللا قالاعا كەلگەن قوناق­تار, اسىرەسە قاسىمدى ءپىر تۇتاتىن ازا­مات­تار ەڭ اۋەلى اقىننىڭ ءۇيىن كورگىسى كەلە­تىنىن ايتتى.

«بيىل اقىننىڭ 110 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا  وبلىس اكىمىنە اقىن تۇرعان ءۇيدى قاسىم مەن ابدوللا جۇماعاليەۆ اتىنداعى ادەبيەت ۇيىنە اينالدىرساق دەپ ۇسىنىس بىلدىردىك. اب­دوللا جۇماعاليەۆ قاسىمنىڭ مايدانداس دوسى, سوعىسقا دەيىن دە ەكەۋى وتە جاقىن ارالاسقان. الايدا ول كىسىنىڭ سۇيە­گى سوعىستان قايتپادى. ەكى دوستىڭ اتى بىرگە اتالسىن دەگەن ماقساتپەن وسى ادە­بيەت ءۇيىن اشۋعا نيەتتەنىپ وتىرمىز. ءارى جازۋشىلار وداعىنىڭ فيليا­لى قادىر ورتالىعىندا ورنالاسقان, ادەبيەت ءۇيى قۇرىلسا, وداق فيليالىن دا سوندا كوشىرسەك دەگەن وي بار. وبلىس اكىمى سوزگە كەلگەن جوق, ۇسىنىسىمىزدى قولدادى», دەيدى ورتالىق ديرەكتورى.

يگى ءىستىڭ قاي دەڭگەيدە ءجۇرىپ جات­قانىن بىلمەككە وبلىستىق مادەنيەت باس­قارماسىنا حابارلاسىپ كوردىك. «قازىر ول ۇيدە ەكى وتباسى تۇرادى. ەڭ الدىمەن سول تۇرعىنداردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بۇل قاسىم تۇرعان ءۇيدى بوساتىپ, ساتىپ العان سوڭ عانا شەشىلەتىن ماسەلە. ارينە مۇنىڭ بارلىعى قارجىعا بايلانىستى. نەگىزىنەن, قاسىم مۋزەي-ءۇيىن اشۋ جوباسى جوسپاردا تۇر. جەرگىلىكتى بيلىك اتالعان ماسەلەدەن حاباردار. ال مۋزەيدىڭ ناقتى قاي جىلى اشىلاتىنى ازىرگە بەلىگىسىز», دەدى وبلىستىق ما­دەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى گۇلميرا قاۋلانوۆا.