جىل سايىن بوگەت سالىنادى: ودان دا ۇرىمتال تۇستاردى نەگە ءبىرجولا جوندەپ الماسقا؟

مامانداردىڭ بولجامىنا قاراعاندا, بيىلعى جىلعى اۋا رايىنىڭ جاي-كۇيى شامامەن 2017 جىلمەن سايكەس كەلەدى ەكەن. ەگىز قوزىداي بولماسا دا, كۇننىڭ بىرەسە جىلىپ, بىرەسە قاتىپ, قىس ىشىندە جاڭبىر جاۋىپ, قىرىق قۇبىلۋى اينىمايدى. ال 2017 جىلعى كوكتەم قالاي بولىپ ەدى؟ تاسقىن سۋدان تاقسىرەت تارتقان حالىق ءالى ۇمىتقان جوق. 12 اۋداندا كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنان 35 اۆتوكولىك جولى مەن 40-قا جۋىق ەلدى مەكەن قاتتى زارداپ شەكتى. مىڭعا جۋىق تۇرعىن ءۇيدى سۋ باسىپ قالدى. ءۇش مىڭعا تارتا ادام قاۋىپسىز جەرگە كوشىرىلدى. ماتەريالدىق شىعىن دا شاش ەتەكتەن بولدى. تسەلينوگراد اۋدانىندا سۋعا كەتكەن تۇرعىن ۇيلەر جاڭادان سالىندى, اتباسار قالاسىندا كوپ قاباتتى ۇيلەر سالىنىپ, باسپاناسىز قالعان حالىق قونىستاندىرىلدى.

تاسقىننان كوپ زارداپ شەككەن اتباسار جانە ساندىقتاۋ اۋدان­دارى بولدى. سۋ دەڭگەيى كەي جەرلەرگە ءبىر جارىم مەترگە دەيىن كوتەرىلدى. تسەلينوگراد, ارشالى اۋداندارى دا زور ماتەريالدىق شىعىن شەكتى. نۇرا وزەنىنەن كەلەتىن مول سۋ جىلدا قاۋىپ تۋعى­­زادى. تالاپكەر, قاراوتكەل, ۆوزدۆيجەنكا, قاجىمۇقان اۋىلدارى مەن ەسىل وزەنىنىڭ اڭعارىندا ىرگە تەپكەن ونداعان اۋىلدى سۋ شايىپ كەتتى. وسى ءبىر قىرسىقتىڭ تۇپكى سەبەبىن زەردەلەسەك, ەڭ الدىمەن, جەردىڭ ۇستىڭگى قاباتىندا قىس ىشىندە جاۋعان جاۋىننىڭ سالدارىنان پايدا بولعان مۇزدان ەكەن. ەرىگەن سۋ جەرگە سىڭبەي, ساي-سالانى قۋالاپ, بەي-بەرەكەت اعادى. اتباسار قالاسىنا جالپاق دالامەن كەلگەن جويقىن سۋدىڭ قايدان پايدا بولىپ, قايدا اعىپ جاتقاندىعىن ۇعا الماي, پۇشايمان بولعانبىز. بيىل دا مۇز ساۋىتى ءمىز باقپاي تۇر. ەگەر كوكتەم ەرتە كەلىپ, قار كۇرت ەرىسە, قاۋىپ مولايا تۇسپەك. اسىرەسە ەسىل, نۇرا, جاباي, قىلشاقتى وزەندەرىنىڭ ارناسى تار, استى تايىز تۇستارىندا قاۋىپ-قاتەر كوپ بولۋى ابدەن ىقتيمال.

ءار جىل سايىن بەلگىلى ءبىر جەر­لەردە عانا سۋ تاسقىنى ورىن الادى. اسىرەسە جاعالاۋدىڭ جا­تاعان, وزەن قىلتاسىنىڭ تار, تابانى قوقىسقا تولىپ, اعىن سۋعا بوگەت بولاتىن جەرلەردە. بيىل قىزىل سۋعا قارسى قامدانۋ ءۇشىن ءبىر جارىم ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قاراجات ءبولىندى. بىلتىر دا بولىنگەن, الدىڭعى جىلى دا. ءتىپتى سوڭعى ون جىلدان استام ۋا­قىت بويى وسىنداي قوماقتى قاراجات ءبولىنىپ كەلە جاتىر. جاز بويى قاربالاسىپ وزەن جاعاسىن بيىكتەتىپ, بوگەت سوعامىز. كەلەسى جىلى تاعى. جىل سايىن قارعىن سۋ قاي جاعىمىزدان كەلىپ باسادى ەكەن دەپ الاڭداعانشا, بوگەتتى تياناقتاپ ءبىرجولا سالماسقا بولماس پا ەكەن؟! ماسەلەن, اتباسار, جارقايىڭ, بۇلاندى, بۋراباي, ەسىل, تسەلينوگراد اۋداندارىنداعى سۋ اڭعارلارىنىڭ قاۋىپتى جەرى 47121 مەتردى قۇرادى. مول قارا­جاتتىڭ جۇمسالاتىن جەرى دە وسى. بىراق ەسىل اقشا قىزىل سۋدىڭ ءوزى قۇساپ قۇردىمعا كەتىپ جاتىر. وتكەن جىلدىڭ جازىندا اتباسار, قورعالجىن, ارشالى, جاقسى, بۋراباي اۋداندارىنداعى سۋ اڭ­عارلارىنىڭ 5235 مەتر جاعالاۋى قايتادان كوتەرىلىپ, سۋ شايعان جەرلەر بەكىتىلىپ, مىقتالدى. تسە­لينوگراد, استراحان, بۇلاندى, ساندىقتاۋ اۋداندارىنداعى سۋ اڭعارلارىنىڭ 4795 مەترىنە ۋا­قىتشا بوگەت سالىنىپ, 41 سۋ وتكى­زەتىن قۇبىر جاڭارتىلدى. وسىنداي جۇمىس ءار جىل سايىن اتقارىلادى.

جوعارىدا 98 ينجەنەرلىك قۇرىلعىنىڭ باقانداي 34-ءى ىسكە جارامسىز ەكەندىگىن ايتىپ وتتىك. بۇل قۇرىلعىلار سۋ قويمالارىنداعى سۋ دەڭگەيىن قالىپتى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا قاجەتتى. قويمانى سۋ بۇزىپ كەتپەۋ ءۇشىن ارتىق سۋدى ۋاقتىلى بوساتىپ وتىرۋ كەرەك. ال ينجەنەرلىك قۇرىلعىلار ىسكە جارامسىز بولسا, سۋ دەڭگەيىن قالاي رەتتەي الاسىز؟ دەمەك, قىزىل سۋدى قىمتاپ ۇستاۋعا قۇدىرەتىمىزدىڭ جەتپەي جاتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى ەمەس پە ەكەن؟! رەتسىز, مولشەرسىز اققان سۋ قاشاندا قاۋىپتى.

– ينجەنەرلىك گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىلار وتە قىمبات, – دەيدى وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى نۇرلان اتىعاەۆ. – الدىمەن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن دايىن­داۋىم­ىز كەرەك.

بۇل قۇرىلعىلاردىڭ ىشىندە جارتى عاسىردان بەرى جوندەۋ كورمەگەندەرى دە بار ەكەن. ابدەن توزىعى جەتكەن. جۇرت جىل سايىن جاعالاۋعا توپىراق توگىپ, بوگەت جاساپ, قىرۋار قاراجات جۇمساپ ءجۇر. ال ناعىز كەرەك ينجەنەرلىك قۇرىلعىعا نازار اۋدارۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.

ءىشىنارا ۇمتىلىس تا بار ەكە­نىن ايتۋ پارىز. ماسەلەن, رەسپۋب­ليكالىق مەنشىك ەسەبىندە تۇرعان استانا, سىلەتى, پودلەسنىي, كراس­نوبور سۋ قويمالارىنداعى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىلارعا جون­دەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى. اتباسار اۋدانىنداعى «سو­چينسك-2», جاقسى اۋدانىنداعى «چاپاەۆ-2» سۋ بوگەتتەرى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. بىرقاتار گيدروتەحنيكالىق نىسان جون­دەلگەنىمەن, ءالى دە تولىق ەمەس.

بيىلعى كوكتەمدە توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى مامان­دارىنىڭ الدىن الا جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە بايلانىس­تى ءوڭىردىڭ 125 ەلدى مەكەنىندە قىزىل سۋ ءجۇرۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتىلادى. قاۋىپتى ايماقتا مىڭداعان ادام تىرشىلىك ەتىپ جاتىر. بۇل وڭىردەن 71 اۆتوكولىك جولى جانە 4 تەمىر جول وتەدى. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, الدا ءالى جاۋىندى-شاشىندى كۇندەر كوپ بولماق. كوكتەم دە ىلعالدى بولادى دەپ كۇتىلۋدە. دەمەك, سۋ تاسقىنى ورىن الۋى اب­دەن ىقتيمال. قازىرگى كۇنى ەسىل, جاباي, قالقۇتان وزەندەرىندەگى سۋ قورى قالىپتى نورمادان 19-46 پايىز تومەن. شاعالالى مەن سىلەتى وزەندەرىندەگى سۋ قورى بىلتىرعى دەڭگەيدەن كوپ.

2021-2023 جىلدارى سۋ تاس­قىنى قاۋپىن ەسكەرتۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى شارالار كە­شەنىنىڭ جول كارتاسى بويىنشا 9 شارا قاراستىرىلعان. ونىڭ جەتەۋىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق جوباسى جاسالدى. ماسەلەن, اتباسار قالاسىنىڭ ىرگەسىنەن اعىپ وتەتىن جاباي وزەنىنىڭ ارناسى جىلاندى وزەنىنەن باستاپ, ەسىل وزەنىنە دەيىن تەرەڭدەتىلدى. مۇنداي جۇمىس بالكاشين اۋىلىنىڭ ىرگەسىنەن اعىپ وتەتىن جاباي وزەنىنىڭ ارناسىندا دا جۇرگىزىلدى. استراحان اۋدانىنداعى ەسكى قالقۇتان اۋى­لى مەن ستانساسى ماڭىنان اعىپ وتەتىن قالقۇتان وزەنى دە تەرەڭدەتىلىپ, جاعالاۋى بەكىتىلدى. مۇنداي جۇمىس شاعالالى اۋى­لىنىڭ ىرگەسىنەن اعاتىن شاعالالى وزەنىنىڭ ارناسىندا دا اتقارىلدى. تسەلينوگراد اۋدانىندا ورنالاسقان ر.قوشقارباەۆ اۋىلىندا دامبا سالىندى. وسى اۋدانداعى ورازاق اۋىلىنىڭ ىرگەسىنەن اعىپ وتەتىن نۇرا وزەنىنىڭ جاعالاۋى جونگە كەلتىرىلدى. اتباسار اۋدانىنداعى مارينوۆكا, سادوۆىي مەن بوري­سوۆكا سەلولارىندا دامبا سالىندى. وبلىستىق بيۋدجەتتە بيىلعى جىلدىڭ رەزەرۆى 643,398 ملن تەڭگە كولەمىندە قاراستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە توتەنشە جاعدايدىڭ 10 ملن تەڭگەسى, وزگە دە شىعىنداردىڭ 633,398 ملن تەڭگەسى بار. ءوڭىردىڭ اكىمدىكتەرى توتەنشە جاعدايدىڭ الدىن الۋعا 205 ملن 480 مىڭ تەڭگە قاراستىرعان.

كۇنى بۇگىنگە دەيىن سۋ تاسقىنىن الدىن الۋعا قاجەتتى 225 توننا جانار-جاعارماي, 4,6 مىڭ توننا ينەرتتى ماتەريالدار, 56,1 مىڭ قاپ دايىندالىپتى. ەلدى مەكەندەردەن 117,4 مىڭ تەكشە مەتر قار شىعارىلعان. بۇل جۇمىس ءالى دە جالعاسۋدا. توتەنشە جاعدايدى تۋىنداتپاس ءۇشىن 469 ادام مەن بولىمشەلەردىڭ 84 تەحنيكاسى, 12 موتورلى قايىق, 103 موتوپومپا دايىن تۇر. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان 1921 ادامدى, 979 تەحنيكانى, 144 موتوپومپانى, 48 ءجۇزۋ قۇرالىن ازىرلەگەن.

ايتەۋىر, قامسىز ەمەسپىز. اق­پان ايىندا «كوكتەم-2021» رەس­پۋب­ليكالىق كوماندالىق-شتابتىق وقۋ-جاتتىعۋ وتكىزىلىپ, سىندارلى شاقتا سىناققا توتەپ بەرۋدىڭ ۇرىمتال تۇستارى قاراستىرىلدى. قار كوبەسى سوگىلىسىمەن جاعدايدى ءجىتى باقىلاپ تۇرۋ ءۇشىن 85 قو­سىمشا باقىلاۋ بەكەتى تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك اتقارماق.

كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا ءبىر­شاما دايىندىقتىڭ بار ەكەندىگى بەلگىلى. الايدا جالعىز-اق ساۋال تۋىندايدى. جىل سايىن بوگەت سالىپ, شىعىنعا باتقانشا, ۇرىمتال تۇستاردى نەگە ءبىرجولا جوندەپ الماسقا؟

اقمولا وبلىسى