جەر كولەمى جاعىنان جاھاندا توعىزىنشى ورىنعا تابان تىرەيتىن قازاق ەلىندەگى دەموگرافيالىق احۋال – مەملەكەتتىك ماڭىزدى ماسەلە. «قۇس قاناتى تالىپ, تۇلپار تۇياعى توزاتىن» توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ ءتورى حالىققا تولماسا, قاۋىپ-قاتەر دە ازايا قويمايدى. ءوسىم ورگە باسسا, ەل ەڭسەسى كوتەرىلىپ, ۇلتتىڭ قاۋىپسىزدىگى دە نىعايا تۇسەدى.
ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرىن سويلەتسەك, قازاقستان حالقىنىڭ قازىرگى سانى 18 ملن 877 مىڭ ادامدى قۇرايدى. دەگەنمەن ناقتى سان اعىمداعى جىلدىڭ قازان ايىنا جوسپارلانىپ وتىرعان حالىق ساناعىندا انىقتالماق. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, 2009 جىلى وتكەن ساناقتىڭ شيكى تۇستارى جەتەرلىك, ال ول كەزدە سارالانعان سانعا سۇيەنگەننىڭ وزىندە ون ەكى جىلدا شامامەن ەكى جارىم ميلليونعا ۇلعايۋ دەموگرافيانىڭ وڭ ديناميكاسىن كورسەتەدى دەپ ايتۋ قيىن.
– 2009 جىلى وتكەن ساناقتىڭ ءدۇدامال تۇستارى كوپ. ناقتى كورسەتكىشتەن گورى, مولشەرلەپ ايتۋ باسىم. قازان ايىندا وتۋگە ءتيىس ساناقتا جان-جاقتى ناقتى مالىمەتكە قول جەتكىزەمىز دەگەن ءۇمىت مول. جالپى ءوسىمنىڭ ەكى ءتۇرى بار. ءبىرى – ساندىق ءوسىم, ەكىنشىسى – ساپالىق ءوسىم. بىزدە بۇل ەكەۋى دە ورتاشا قارقىنمەن جىلجىپ كەلەدى. حالىقتىڭ جاپپاي قالاعا كوشۋىن ساپالىق وسىمگە جاتقىزۋعا بولادى. حالىق سانى شامامەن ءبىر جىلدا 265 مىڭعا ءوسىپ وتىر. بۇل دەگەنىڭىز – ءتورت جىلدا 1 ملن. اسىرەسە قازاق حالقىنىڭ سانى ارتقانى بايقالادى. تابيعي ءوسىمدى ورگە سۇيرەۋ ءۇشىن انا مەن بالاعا جاسالاتىن قامقورلىقتى كوبەيتۋ كەرەك. نارىق زامانىندا كوپ دۇنيە ماتەريالدىق جاعدايعا كەلىپ تىرەلەدى. دەموگرافياعا اسا ءمان بەرىپ وتىرعان مەملەكەتتەر مۇنى ءجىتى ءتۇسىندى. انالاردى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا جاردەماقىنى مولايتا بەرگەنىمىز ابزال. حالىق سانىن ءوسىرۋدىڭ وزەگىندە مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى جاتقانىن ەسكەرىپ, بۇعان ءبۇتىن ءبىر يدەولوگيانى جۇمىلدىرۋ كەرەك. ويتكەنى ەل بولاشاعى ءۇشىن, تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋ ءۇشىن بۇدان بەرىك تۇتقا جوق, – دەيدى دەموگراف ءازىمباي عالي.
ەل تۇرعىندارىنىڭ سانىن ءوڭىر-وڭىرگە جىكتەيتىن بولساق, كوش باسىندا الماتى مەن تۇركىستان وبلىستارى تۇر. كەلەسى ساتىعا شىعىس قازاقستان, قاراعاندى جانە جامبىل وبلىستارى جايعاسقان. ەلىمىزدەگى ءۇش مەگاپوليس تە بۇل تۇرعىدان ءبىرتالاي وبلىستى ارتتا قالدىرادى.
ەندەشە سوڭعى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, جوعارىدان تومەن قاراي سانامالاپ كورەلىك. الماتى وبلىسىندا – 2075,1 مىڭ, تۇركىستان وبلىسىندا – 2041,9 مىڭ, الماتى قالاسىندا – 1 972,1 مىڭ, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 1 364,2 مىڭ, قاراعاندى وبلىسىندا – 1 375,5 مىڭ, نۇر-سۇلتان قالاسىندا – 1 179,9 مىڭ, جامبىل وبلىسىندا – 1138,1 مىڭ, شىمكەنت قالاسىندا – 1069,9 مىڭ, اقتوبە وبلىسىندا – 892,5 مىڭ, قوستاناي وبلىسىندا – 864 529 مىڭ, قىزىلوردا وبلىسىندا – 813,5 مىڭ, پاۆلودار وبلىسىندا – 751 034 مىڭ, اقمولا وبلىسىندا – 735 489 مىڭ, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا – 717,5 مىڭ, باتىس قازاقستان وبلىسىندا – 660,8 مىڭ, اتىراۋ وبلىسىندا – 655 957, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 544,1 مىڭ ادام تۇرادى. رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 69-70%-ى قازاقتار, 17%-ى ورىستار, 3,4%-ى وزبەكتەر, قالعانىن ۇيعىر, تۇرىك, دۇنگەن, نەمىس سەكىلدى ت.ب ەتنوس وكىلدەرى كەڭ قۇرالىپ وتىر.
وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى حالىق سانى باسىم ءارى ورنالاسۋ تىعىزدىعى جاعىنان دا وسى ايماقتار الدا تۇر. البەتتە, بۇل بۇگىن اشىلعان جاڭالىق ەمەس. وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى حالىقتى ەلدىڭ سولتۇستىگىنە كوشىرۋ ساياساتى قولعا الىنعالى دا تالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. سولتۇستىكتەگى كەيبىر ايماقتاردا قاڭىراپ قالعان اۋىلدار بار. اسىرەسە شەكارالىق وڭىرلەردەگى حالىق سانى قاتتى ازايعانى بايقالادى. بۇل ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە قاتەر توندىرەتىن فاكتور ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. جۇمىس كۇشى تاپشى مۇنداي ايماقتارعا حالقى تىعىز ورنالاسقان وڭىرلەردەن ەڭبەككە قابىلەتتى وتباسىلاردى كوشىرۋ ماقساتىندا 2013 جىلى قابىلدانعان «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ءسال دە بولسا سەرپىن بەردى. ازاماتتارعا تۇراقتى جۇمىس بەرۋ, باسپانامەن قامتۋ حالىق وسىمىنە وڭتايلى اسەر ەتەرى انىق. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 2018 جىلى ايماقتىق كۆوتا بويىنشا 6 766 قازاقستاندىق وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قونىس اۋدارعان بولسا, 2019 جىلى سولتۇستىككە 700 وتباسى كوشىرىلگەن. ال 2022 جىلعا دەيىن بارلىعى 59 مىڭ وتباسىن سولتۇستىككە كوشىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. الماتى, جامبىل, ماڭعىستاۋ, تۇركىستان, قىزىلوردا وبلىستارىنان قونىس اۋدارۋعا نيەتتى ازاماتتاردى شىعىس قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنا قونىستاندىرۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. ويتكەنى جوعارىدا اتالعان وڭىرلەردە سوڭعى 10 جىلدا حالىق سانىنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى – 2 پايىزدى عانا قۇراعان.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا دەموگرافيا ماسەلەسىنە جەكە توقتالا كەلىپ: «ۋاقىت ۇتتىرماي قولعا الىپ, دايەكتى تۇردە ىسكە اسىراتىن تاعى ءبىر شارۋا بار. حالىقتىڭ قالالىق جەرلەرگە جاپپاي كوشۋى سالدارىنان كوپتەگەن اۋىلداردا, اسىرەسە شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردە تۇرعىندار سانى كۇرت ازايدى. ءبىز ەڭبەك كۇشى كوپ وڭتۇستىك ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتارعا قونىستانۋىنا قولايلى جاعداي جاساپ, وسى جۇمىستى نازاردا ۇستايمىز. بۇل – وتە وزەكتى ءارى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلە. بۇعان قوسا سوڭعى جىلداردا ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى باسەڭدەپ قالعان قانداستار كوشىن بارىنشا قولداپ, ولاردى جوعارىدا ايتىلعان وڭىرلەرگە ورنالاستىرۋدى جانداندىرامىز. بۇل ەكى ماسەلەنىڭ دە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار. وعان كەزەكتى ناۋقان رەتىندە قاراۋعا بولمايدى. جەرگىلىكتى بيلىك مۇنداي جۇمىستاردى جوعارىعا كوپىرگەن اقپار بەرۋ ءۇشىن ەمەس, مەملەكەتتىك مۇددە جانە اعايىنعا شىنايى جاناشىرلىق تۇرعىسىنان جاساۋعا ءتيىس», دەگەن بولاتىن. پرەزيدەنت, تاپسىرماسى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اساتىن بولسا, ۇلت ءوسىمىن قانداستار ەسەبىنەن قارقىنداتۋدىڭ ورايلى مۇمكىندىگى تۋماق.
دەموگراف ءازىمباي عاليدىڭ پىكىرىنشە, شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ بۇگىنگى سانى 3,5 ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. ءبىر عانا قىتايدىڭ وزىندە ءالى دە 1 ميلليون 300 مىڭ قانداسىمىز بار. قىتاي ۇكىمەتىنىڭ كەيبىر ەرەجەلەرىنە سايكەس قازىر ولاردىڭ ەلگە كوشىپ كەلۋى قيىنداي تۇسكەن. ال رەسەيدە 740 مىڭنان استام قانداسىمىز تىرشىلىك كەشىپ جاتىر. الايدا پروفەسسور رەسەيلىك قازاقتاردىڭ ەلگە كوشىپ كەلۋ ديناميكاسى تىم تومەن ەكەنىن العا تارتتى. مۇنىڭ ناقتى سەبەبىن ايتۋ قيىن. دەسە دە ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى الەۋمەتتىك جاعدايعا كەپ تىرەلۋى مۇمكىن. رەسەيدەگى سەكىلدى, باسقا دا ەۋروپانى مەكەندەگەن باۋىرلارىمىزدىڭ ماتەريالدىق جاعدايى جاقسى. بىرەر جىل بۇرىن ەۋروپا قازاقتارىنا جۇرگىزىلگەن ارنايى ساۋالناما ناتيجەسى ولاردىڭ باسىم بولىگى ءتاۋىر تۇرمىسىن تاستاپ, جىلى ورنىنان جىلىستاعىسى كەلمەيتىندىگىن كورسەتكەن. اسىرەلەپ ايتقاندا, باق پەن تاقتان باس تارتىپ, تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن اڭساپ الىپ-ۇشقان بەيبارىستىڭ تانىمى ولاردى اسا ويلاندىرا قويمايدى...
«قازىرگى ۋاقىتتا اتاجۇرتىنا تابان تىرەپ, بىزگە جاپپاي كوشىپ كەلىپ جاتقان وزبەكستان قازاقتارى. تۇرىكمەنستان مەن تاجىكستاندا قازاقتاردىڭ از عانا شوعىرى قالدى. شامالاپ ايتساق 10-15 مىڭ. شيرەك عاسىر بۇرىن ونداعى قانداستارىمىزدىڭ سانى 60 مىڭنان اساتىن. ياعني باسىم بولىگى وتانىنا ورالدى دەپ ايتا الامىز. ماسەلەن, ءبىر عانا موڭعوليادان 100 مىڭداي قازاق كوشىپ كەلدى. سول سەكىلدى بىزدەن ءوزىنىڭ تاريحي اتامەكەنىنە كوشىپ كەتىپ جاتقان ۇلت وكىلدەرى دە بار. ايتالىق قازاقستانداعى ورىستار سوڭعى 4-5 جىلدا 40 مىڭعا ازايدى. 1997 جىلدارى 370 مىڭ ورىس رەسەيگە قونىس اۋداردى. ال تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى تىپتەن ۇدەرە كوشتى. قازىر ءبىزدىڭ ەلدەگى ورىستار دەپوپۋلياتسياعا ۇشىراپ جاتىر, رەسەيدە دە ءدال سولاي. تۋ از, ءولىم-ءجىتىم كوپ. دەموگرافيا ءتۇيىنىن سىرتتاعى قانداستاردى قايتارۋ ارقىلى شەشۋگە كۇش سالۋىمىز كەرەك», دەيدى ءازىمباي عالي.
ءباسپاسوز بەتتەرىندە «ەلىمىزگە كەلگەندەردەن كەتكەندەر كوپ» دەگەن سارىنداعى پىكىرلەر اۋىق-اۋىق ايتىلىپ ءجۇر. اكادەميك وراز بايمۇراتوۆ مۇنىمەن كەلىسپەيدى. ونىڭ سوزىنشە, شەتەلگە كەتىپ جاتقانداردىڭ باسىم بولىگى – ءبىلىم ىزدەگەن جاستار. ولار وزگە مەملەكەتتەرگە تۇبەگەيلى قونىس اۋدارعان جوق. ءبىلىم الىپ, كاسىپ يگەرگەننەن كەيىن ەلگە ورالۋدى كوزدەيدى. كوپشىلىگى – ءتۇرلى سالادا جۇمىس ىستەپ, از-كەم قارجىلاي قور جيناپ كەلۋدى ماقسات تۇتقاندار. دەسە دە وزگە ەلدەردە ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەۋگە كەتكەندەردىڭ ىشىندە امالىن تاۋىپ سوندا تۇراقتاپ قالۋعا شەشىم قابىلداعاندار دا از ەمەس. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا وتكەن جىلدىڭ وزىندە 26 مىڭنان استام ادام قازاقستاننان شەتەلگە كەتكەن. ولاردىڭ باسىم بولىگى – ءبىلىمدى جاستار مەن بىلىكتى ماماندار. قولىمىزعا تۇسكەن تاعى ءبىر دەرەكتە 2015-2019 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدەن شامامەن 200 مىڭنان استام ادام شەتەلدەرگە تۇراقتى تۇرۋ ماقساتىندا قونىس اۋدارعانى ايتىلعان. كەرىسىنشە ءدال وسى 2015-2019 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزگە 112 مىڭنان استام ادام قونىس اۋدارىپتى.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ تاياۋدا وتكەن القا وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ سىرتقى شەكاراسىنداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جايى ايتىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, ەكسپورتتىق جانە ترانزيتتىك الەۋەتتى كۇشەيتۋگە باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, جوعارىدا ءبىز ايتىپ وتكەن رەسەيمەن شەكتەسەتىن باتىس قازاقستان وبلىسى جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا ساۋدا حابتارىن قۇرۋ بويىنشا جاڭا باستامالار قولعا الىناتىنى حابارلانعان بولاتىن. جاڭا جۇمىس ورىندارى پايدا بولىپ, قولايلى جاعداي جاسالسا, شەكارالاس ايماقتاعى تۇرعىندار ونسىز دا حالقى تىعىز ورنالاسقان وڭتۇستىككە اعىلۋىن, شەكارا اسىپ شەتەلگە كەتۋىن ازايتار ەدى.
تاعدىردىڭ قيلى سوقپاعىندا ەسەڭگىرەپ بارىپ ەڭسە تىكتەگەن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى جارقىن بولۋ ءۇشىن ەل سانى ەسەلەپ ءوسۋى كەرەك. بوساعامىز بەرىك, شەكارامىز شەگەندەۋلى دەسەك تە بۇل ماسەلەگە بەيجاي قاراي الماسىمىز انىق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دەموگرافيا – ۇلت قاۋىپسىزدىگىنىڭ قالقانى. قازاقستان جەر كولەمى جاعىنان الەمدە توعىزىنشى ورىن الاتىن بولسا, حالقىنىڭ سانى جاعىنان الەمدە 64-ورىندا. ال تۇرعىنداردىڭ تىعىز قونىستانۋى بويىنشا ءار شارشى شاقىرىمعا ورتاشا ەسەپپەن 6,7 ادامنان كەلەدى ەكەن. بۇل ساتىدا بىزدەن كەيىن 11 ەل عانا بارىن ەسكەرسەك, حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعى تۇرعىسىنان دۇنيە جۇزىندە 184-ورىندا تۇرمىز. البەتتە, بۇل كوڭىل كونشىتەرلىك كورسەتكىش ەمەس. ويتكەنى, بوس جاتقان جەر كوز اربايدى. ونىڭ ۇستىنە ول جەر قازبا بايلىققا تولى جەر بولسا شە؟ قارا اسپاندى ءتوندىرۋ ەمەس بۇل, بىزدىكى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ءۇن قوسۋ عانا. سوندىقتان شەكارا شەبىندەگى اۋىلداردى حالىققا تولتىرىپ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق الەۋەتىن جاقسارتۋعا باسا نازار اۋدارعاندا عانا كۇمان-كۇدىك سەيىلىپ, ەل ەرتەڭىنە دەگەن سەنىم نىعايا تۇسەدى.
2020 جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارى ارالىعىندا ەلىمىزدە 421 مىڭ ءسابي دۇنيەگە كەلىپتى. بۇل سوڭعى 33 جىلدا بولماعان كورسەتكىش ەكەنىن سۇيىنشىلەپ ايتا كەتكەن ءجون. بۇعان دەيىن 1987 جىلى 417 مىڭ ءسابيدىڭ ءومىر ەسىگىن اشقانى تىركەلگەن. پرەزيدەنتىمىز ءبىر سوزىندە: «كوپ بالالى انالاردىڭ جاعدايى – الەۋمەتتىك سالانىڭ بارومەترى» دەگەن ەدى. ادام كاپيتالىن دامىتۋ انالاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل باعىتتاعى باستامالار باستى باعدارىمىزدان تۇسپەۋى ءتيىس. دەنى ساۋ انادان دەنى ساۋ ۇرپاق تۋادى, ۇلىس ءوربيدى, ۇلت وسەدى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىز نىعايادى. سوندىقتان ۇلتتى ءوسىرۋ – ۇلى مۇرات. سول ۇلى مۇرات الاش جۇرتىن عاسىرلارعا جالعايدى.
الماتى
P.S. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەپ ايتقانى بار كەزىندە. بۇگىنگى كۇننىڭ تالاپ-تىلەگىنە وراي جازۋشىنىڭ ايتقانىن «ەل بولامىن دەسەڭ, دەموگرافياڭدى تۇزە» دەۋ ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتىپ, ەلدىكتىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداۋعا سەپتىگىن تيگىزەر ما ەدى دەگەن ويىمىز بار.