بيىل قازاقستاندىق ارحەولوگيا ءۇشىن تابىستى جىل بولدى. ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا وتاندىق عىلىمدا سەنساتسيالىق جاڭالىققا بالانعان ساق حانشايىمى جەرلەنگەن قورعان تابىلدى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءۇرجار اۋدانى اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى ەل مەن جەر تاريحىن تاعى دا قۇندى دەرەكتەرمەن بايىتا ءتۇستى.
بيىل قازاقستاندىق ارحەولوگيا ءۇشىن تابىستى جىل بولدى. ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا وتاندىق عىلىمدا سەنساتسيالىق جاڭالىققا بالانعان ساق حانشايىمى جەرلەنگەن قورعان تابىلدى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءۇرجار اۋدانى اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى ەل مەن جەر تاريحىن تاعى دا قۇندى دەرەكتەرمەن بايىتا ءتۇستى.
البەتتە, ءار جەردى ءتۇرتىپ قالساڭ تاريح ءتىل قاتادى. بىراق ونى عىلىمي تۇردە دايەكتەۋ, دالەلدەۋ قاجەت. قاتپارلى تاريح قويناۋى وڭايلىقپەن سىر اشپايدى. ءۇرجار ءوڭىرى دە تامىرى تەرەڭدە جاتقان تاريحي جەر. ساق حانشايىمى تابىلعان التىنشوقى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اتاۋىنا زەر سالساڭىز, جەر اتاۋىنىڭ دا تەگىن ەمەس ەكەنىن بايقايسىز. التىندى توبە دەگەندى بىلدىرەدى. التىنشوقىعا قاراستى لايبۇلاق جانە جاڭاتىلەك اۋىلدارىنىڭ ورتاسىنداعى وبا 2011 جىلدىڭ كۇزىندە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى كەزىندە بەلگىلى بولعان ەدى. ويتكەنى, تاسكەسكەن – باقتى تاسجولىن جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە تاس ۇيىندىسىمەن جابىلعان قورعان العاش رەت كوزگە تۇسكەن بولاتىن.
ءبىر جارىم جىل وتكەن سوڭ جول جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ باستالۋىنا بايلانىستى الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتى اتالعان تاس قورىمعا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. قازبا جۇمىستارىنا كومەكتەسۋگە پاۆلودار مەن سەمەيدەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى كەلدى.
قورعاننىڭ سىرتقى كەلبەتىنىڭ ءوزى بەلگىلى اقسۇيەك اۋلەتىنىڭ وكىلى جەرلەنگەنىن اڭعارتىپ, تۇرمىستىق قۇرالدار مەن زەرگەرلىك بۇيىمدار جاتقانىنان حابار بەرىپ تۇرعانداي ەدى. تۇيسىگىمىز الداماپتى. تاس ساركوفاگتى ارشۋ بارىسىندا 1,7 مەتر تەرەڭدىكتە اۋىر گرانيت تەكشەتاستاردىڭ استىندا ب.ز.د. IV-III عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن, بيلەۋشى اۋلەتتەن شىققان ايەل, ونىڭ التىن سىرعاسى مەن قۇرباندىق شالۋعا ارنالعان تاستان جاسالعان ورىن تابىلدى. بۇل سول كەزدەگى جەرلەۋ ءداستۇرىنىڭ اتريبۋتتارى بولىپ تابىلادى.
قاڭقا سۇيەكتەردە جاسىل جانە كوك ءتۇستى ماتانىڭ قالدىقتارى ساقتالعان. وبانىڭ جانىنان قۇرباندىققا شالىنعان قويدىڭ سۇيەكتەرى مەن كەراميكالىق جانە اعاش ىدىستار تابىلدى. جانە اتالعان دۇنيەلەر وسى كۇنگە جاقسى ساقتالىپ جەتىپ وتىر. ارينە, ەڭ باستى قۇندىلىق – شوشاق كەلگەن التىن باس كيىم. بۇل باس كيىم وسىمدىك الىپتەس ورنەكتەرمەن جانە زوومورفتى ايشىقتار – قيال-عاجايىپ جانۋارلاردىڭ سۋرەتتەرىمەن ادىپتەلگەن. ويۋ-ورنەكتەرى مەن پوشىمى قازاقتىڭ ساۋكەلەسى مەن بورىگىن ەسكە تۇسىرەدى. مۇنداي ۇلگىدەگى باس كيىمدەر ساق جاۋىنگەرلەرىنىڭ سالتاناتتى شارادا كيەتىن كيىمدەرىنىڭ ءبىرى بولعان. سوندىقتان, ول تيگروحاۋد ساقتارى كوسەمىنىڭ قىزى بولۋى دا عاجاپ ەمەس.
وسىعان وراي تىلشىلەر قاۋىمى ارحەولوگيالىق ولجانى بىردەن ء«ۇرجار حانشايىمى» اتاندىرىپ جىبەردى. حانشايىمنىڭ قاسىندا ەرەسەك ادامنىڭ قاڭقاسى تابىلدى. ول قۇرباندىق شالۋ كەزىندە قوجايىنىمەن بىرگە انا دۇنيەگە جىبەرىلگەن قۇل نەمەسە كۇڭ بولۋى مۇمكىن. ياعني, سول زاماننىڭ قاتاڭ عۇرىپتارىنىڭ قۇربانى. باسى مەن وڭ قولى جوق قىزمەتشىنىڭ سۇيەگى جەرلەنگەن ورىن الشاقتاۋ جەردە تاسپەن قاباتتالىپ قويىلىپتى.
ءدال وسىنداي ارحەولوگيالىق ولجا وسىدان 44 جىل بۇرىن الماتى وبلىسىنداعى ەسىك قورعانىنان تابىلعان ەدى. ءبىر قىزىعى سول, «التىن ادامنىڭ» جەرلەنگەن كەزەڭى دە ءۇرجار حانشايىمىنىڭ جەرلەنگەن ۋاقىتىمەن دالمە-ءدال كەلەدى.
بۇل – وتە بىرەگەي, سيرەك كەزدەسەتىن ولجا بولعاندىقتان, وبانىڭ ارشۋ جۇمىستارىن مۇرتىن بۇزباي, ءجىتى جۇرگىزۋ كەرەك بولدى. سەبەبى, ونى عىلىم ءۇشىن جانە مۇراجاي قورىنا قوسىلاتىن جادىگەر رەتىندە ساقتاۋ يدەياسى ويعا كەلگەن ەدى. وسى ماقساتتا قىرىم التىنبەكوۆ باستاعان رەستاۆراتورلار توبى قۇرىلدى. ول بۇرىن بەرەل قورعاندارىندا جۇمىس ىستەگەن كانىگى مامان بولاتىن. ءبىر جارىم اپتا بويى رەستاۆراتورلار مۇردەنى بەلگىلەۋ, تياناقتاۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلداندى. ءمونوليتتى بلوكتان ايىرىپ الۋعا ارنالعان ارنايى قۇرىلىم ازىرلەندى. الايدا, شۇڭقىردىڭ قابىرعالارى قايتا-قايتا قۇلاۋمەن بولدى. حانشايىم تومەندە جاتقان ەدى, سوندىقتان توپىراقتى بەكىتۋ وتە قيىنعا سوقتى. دەنە ەڭبەگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن كوتەرگىش كران جۇمىسىن قولدانۋعا تۋرا كەلدى. الايدا, ءبىر توننادان اسا سالماق تارتقان ءمونوليتتى ساركوفاگتى تاسىمالداۋ ماسەلەسىندە تاعى قيىندىق تۋدى. ويتكەنى, وتە وسال, مورت ءبولىنۋى مۇمكىن بولاتىن. بىراق ءبىز ويىمىزدان قايتقان جوقپىز. ويتكەنى, حانشايىم قالاي جەرلەنگەن بولسا, سول كۇيى بۇزباي زەرتحاناعا جەتكىزۋ كەرەك بولدى.
الماتىنىڭ رەستاۆراتسيالىق زەرتحاناسىندا ونى ءارى قاراي ارشۋ, تازالاۋ جۇمىستارى جالعاستى. وسى ورايدا توپىراقتىڭ ىشىندەگى دۇنيەنى مۇقيات كورۋ ءۇشىن رەنتگەن مەن باسقا دا تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەر قولدانىلدى. بۇل جەردە ءبىز ساركوفاگتى اشپاي-اق قانداي سۇيەك جاتقانىن انىقتاۋعا تىرىستىق. قازىرگى كەزدە «ۇرجارلىق حانشايىممەن» انتروپولوگتار جۇمىس ىستەپ جاتىر. جۋىردا ولار ونىڭ جاس مولشەرىن انىقتايتىن بولادى.
بۇگىندە ءۇرجار ەكسپەديتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءوز جۇمىستارىن جالعاستىرۋدى كوزدەپ وتىر. اۋدان كولەمىندە تاعى دا قىزعىلىقتى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر – جارتاسقا سالىنعان سۋرەتتەر, ارشىلماعان قورعاندار, تاس مۇسىندەر بار. ال, حانشايىمعا كەلەر بولساق, ارحەولوگيالىق ولجا بۇدان ءارى مەملەكەتتىك مۇراجايدا ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىنا جايعاساتىن بولادى. وقۋشىلار, ستۋدەنتتەر, كاسىبي زەرتتەۋشىلەر مەن تاريحقا قىزىعۋشىلىق تانىتقان قالىڭ بۇقارانىڭ كوزايىمىنا اينالادى.
امانتاي يسين,
شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ءۇرجار ارحەولوگيالىق
ەكسپەديتسياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.