پيك جۇمىسىنا تۇرعىنداردىڭ كوڭىلى تولعان ەمەس. شاعىم كوپ. اشىقتىق از. سوندىقتان مەملەكەت سورى قالىڭ وسى ءبىر سالاعا رەفورما جۇرگىزۋدى ءجون كوردى. ارنايى زاڭ قابىلداندى. ەرەجەلەر بەكىتىلدى. ءبىراز شارۋا دا تىندىرىلعانداي. «پيك-ءتىڭ قۇرىعىنان قۇتىلامىز» دەپ بۇقارا دا قۋاندى. بىراق...
بىراق بورىكتى اسپانعا اتۋعا ءالى ەرتە ەكەن. ويتكەنى قابىلدانعان زاڭدا كەمشىلىك كوپ. جەتىلدىرەتىن تۇستارى ءبىر جىل وتكەن سوڭ بىلىنە باستادى. سالدارىنان تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىنداعى جاڭا رەفورما جەر باۋىرلاپ قالدى. ال بۇل پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ نازارىنداعى باستاما ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ابزال.
ءجا, ءبارىن باسىنان باستايىقشى. 2020 جىلى «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى. بۇل زاڭ پرەزيدەنتتىڭ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىنداعى م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ رەفورماسىمەن ۇندەسىپ جاتىر. رەفورما ء«بىر ءۇي, ءبىر بىرلەستىك, ءبىر ەسەپشوت» قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن.
زاڭعا سايكەس, كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردى باسقارۋ فورماسى وزگەرۋى كەرەك-ءتىن. ياعني پيك-تەردى – پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆىن ميب-تەر – مۇلىك يەلەرى بىرلەستىگى نەمەسە جاي عانا سەرىكتەستىك الماستىرۋى قاجەت. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەركەبۇلان داۋىلباەۆتىڭ مالىمەتىنشە, 2021 جىلدىڭ 22 اقپانىنداعى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكادا تۇرعىن ءۇيدى باسقارۋدىڭ 1 735 جاڭا نىسانى قۇرىلعان. ولاردىڭ باسىم بولىگى نۇر-سۇلتان مەن الماتى شاھارلارىندا تىركەلىپتى.
مينيسترلىكتىڭ ەسەبىنشە, باسقارۋدىڭ جاڭا نىسانىن, ياعني م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگىن نەمەسە جاي عانا سەرىكتەستىك قۇرۋ كورسەتكىشى بۇدان دا جوعارى بولۋى كەرەك ەدى. الايدا كارانتيندىك شەكتەۋلەر بۇل شارۋاعا دا تۇزەتۋ ەنگىزبەي قويعان جوق. ويتكەنى ميب-تى/سەرىكتەستىكتى قۇرۋ ءۇشىن كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ تۇرعىندارى جينالىسقا تەگىس قاتىسۋى شارت. ال پاندەميا جاعدايىندا ادامداردىڭ توپتالىپ جينالۋىنا رۇقسات جوق. سوندىقتان شەكتەۋلەر ازايعان سايىن م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگىنىڭ/سەرىكتەستىكتىڭ سانى دا ارتادى دەگەن سەنىم بار.
– جالپى, تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى سالاسىنداعى وزگەرىستەرگە ەل ازاماتتارىنان كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى باسقارۋ سالاسىنا قاتىستى تۇسكەن شاعىمدار تۇرتكى بولدى. زاڭدى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر ازىرلەندى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا ءاربىر كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇي بويىنشا جول كارتاسى جاسالدى. جۇمىس مينيسترلىكتىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا, – دەيدى ە.داۋىلباەۆ.
راس, پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆى شەشىم قابىلداۋدا, جينالعان قاراجاتتى جۇمساۋدا تۇرعىندارمەن اقىلداسپايتىنى ءاۋ باستان بەلگىلى. قىزمەتىندە اشىقتىق بولماعان سوڭ, ارىز-شاعىمنىڭ قارشا بورايتىنى دا زاڭدىلىق. سول سەبەپتى قاراپايىم ادامدار «پيك جۇمىسى وزگەرەدى» دەگەندە شىن قۋاندى. دەگەنمەن پيك-تەردىڭ قىزمەتىنە 2022 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن رۇقسات بەرىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ال ودان كەيىن باسقارۋدىڭ بۇل نىسانى كەلمەسكە كەتەدى.
– ءتيىستى مەرزىم اياقتالعان سوڭ, باسقارۋدىڭ ەسكى نىسانى زاڭنامادا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن ءبىرجولا جويىلادى. م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگىن نەمەسە جاي عانا سەرىكتەستىكتى قۇرۋ زاڭدا, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتاردا قاراستىرىلعان تارتىپپەن جۇزەگە اسىرىلادى. باسقارۋدىڭ جاڭا نىسانىنا ءوتۋ ەشقانداي قيىندىق تۋدىرمايدى. بۇگىندە ميب قۇرىپ, جينالعان قارجىنى ساپالى ءارى ماقساتتى تۇردە پايدالانىپ جاتقان كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر جەتەرلىك.
مۇنىڭ ارتىقشىلىعى دا كوپ. بىرىنشىدەن, م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگىنە نەمەسە سەرىكتەستىككە سول تۇرعىن ءۇيدىڭ ادامدارى عانا مۇشە بولىپ, باسقارا الادى. ەكىنشىدەن, ورتاق م ۇلىككە اعىمداعى ەسەپشوت پەن كۇردەلى جوندەۋگە ارنالعان جيناق شوتى اشىلادى. شوتتاعى اقشا «قوزعالىسىن» توراعا مەن ءۇي كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى باقىلاپ وتىرادى. سونداي-اق شوتتا كۇردەلى جوندەۋگە قاجەتتى قاراجاتتىڭ 50 پايىزى جينالعان جاعدايدا, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن تومەن پايىزدىق مولشەرلەمەمەن قارىز الۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. ۇشىنشىدەن, سەرۆيستىك سۋبەكتىلەردىڭ قىزمەتى اي سايىن ورىندالعان جۇمىس اكتىسى نەگىزىندە قابىلدانادى جانە سول بويىنشا اقى تولەنەدى. تورتىنشىدەن, مۇلىك يەلەرى بىرلەستىگىنىڭ/سەرىكتەستىكتىڭ توراعاسى اي سايىن تۇرعىندار الدىندا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى ەسەپ بەرەدى, – دەدى قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
شەنەۋنىكتەر تۇرعىن ءۇيدى باسقارۋدىڭ جاڭا نىسانىنا كوشۋدە ەشقانداي قيىندىق تۋىندامايدى دەپ سەندىرگەنىمەن, شەشىلمەگەن ماسەلە كوپ. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تۇرعىنى, بەلگىلى جۋرناليست اينۇر كوسكينانىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى دۇرىس ازىرلەنبەگەن.
– ءبىز تۇراتىن ءۇيدىڭ تۇرعىندارى م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. الايدا ءۇيدى باسقارعان بۇرىنعى كومپانيا نىسانعا قاتىستى تەحنيكالىق, قارجىلىق جانە باسقا دا قۇجاتتاردى بەرمەي وتىر. قولىمىزدا قابىلداۋ اكتىسى بولماعاندىقتان, كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى ۇسىناتىن كاسىپورىندارمەن كەلىسىمشارت جاساۋ مۇمكىن ەمەس. دەمەك, ءبىزدىڭ ءۇي 2021 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنان باستاپ سۋسىز, جىلۋسىز, ەلەكتر جارىعىنسىز قالادى. نەلىكتەن مۇنداي جاعداي زاڭدا بىردەن قاراستىرىلماعان؟
مول پايداعا كەنەلىپ وتىرعان باسقارۋشى كومپانيانىڭ سالاداعى وزگەرىستەرگە قارسى بولارى اۋەلدەن بەلگىلى ەدى عوي. ويتكەنى, ولارعا ەسكى جۇيە ءتيىمدى. بۇل نارىقتان وڭايلىقپەن كەتپەيتىنى دە سوندىقتان. زاڭدا وسى جاعى جەتە ەسكەرىلۋى كەرەك ەدى. ءبىز بۇرىنعى باسقارۋشى كومپانياعا اقپان ايىنىڭ باسىندا م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگى قۇرىلاتىنىن حابارلادىق. سودان بەرى قۇجاتتار ءبىزدىڭ قولعا وتۋگە ءتيىس-ءتىن. بىراق شارۋا ءالى شەشىلگەن جوق. جارايدى, سوتقا جۇگىنەرمىز. بىراق ءبىز سوتپەن الەك بولىپ جۇرگەندە, ءۇيدىڭ جاعدايى نە بولماق؟ جانە بۇل تەك ءبىزدىڭ باسىمىزداعى جاعداي ەمەس. زاڭ جوباسىنىڭ جەرىنە جەتكىزە ازىرلەنبەگەنىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى, – دەيدى ا.كوسكينا.
«تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋدىڭ قازاقستاندىق ورتالىعى» اق وڭىرلىك دامۋ جانە ءادىسناما دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى مارعۇلان ابدىكارىموۆتىڭ ايتۋىنشا, ميب نەمەسە سەرىكتەستىك قۇرىلعاننان كەيىن ءۇش جۇمىس كۇنى ىشىندە جاڭا باسقارۋ نىسانىنىڭ باسشىسى بۇرىنعى باسقارۋشى كومپانيا مەن تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسىنا حابارلاما جىبەرۋى كەرەك. ال مۇنداي حابارلامانى العان باسقارۋشى كومپانيا ۇيگە قاتىستى قۇجاتتاردىڭ ءبارىن جاڭادان قۇرىلعان ميب-كە/سەرىكتەستىككە بەرۋگە مىندەتتى. كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە كەلەر بولساق, ءاربىر پاتەر يەسى قىزمەت ۇسىنۋشىلارمەن تىكەلەي كەلىسىمشارتقا وتىرا الادى. بۇل جەردە باسشىلاردىڭ, باسقارۋ نىسانىنىڭ اۋىسۋى كوممۋنالدىق كاسىپورىندار كورسەتەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى مەن سانىنا كەدەرگى كەلتىرمەيدى, دەپ سەندىردى ول.
م.ابدىكارىموۆ پيك-تەر مەن باسقارۋشى كومپانيالار تاراپىنان مۇنداي قارسىلىقتىڭ بولاتىنىن بىلدىك دەيدى. سەبەبى جىلىكتىڭ مايلى باسىنان ەشكىم وڭايلىقپەن ايىرىلا قويماسى انىق.
– زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا قۇجاتتاردى ۇسىنباي, اۋرەگە سالاتىن پيك توراعالارى مەن باسقارۋشى كومپانيالارعا قاتىستى اكىمشىلىك جازا قولدانۋ باستاماسى ۇسىنىلدى. بىراق جازانى ىزگىلەندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىسقا سايكەس, باستاما قولداۋ تاپپادى. وكىنىشكە قاراي, تاجىريبە كورسەتكەندەي, پيك-تەر مەن باسقارۋشى كومپانيالار اراسىنان ورىنسىز ارەكەتكە باراتىندار توبە كورسەتۋدە. ولاردى تەزگە سالماي, جۇمىس العا باسپايدى. سوندىقتان زاڭعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ۇسىنىلۋدا. نورمالار قابىلدانسا, ءۇيدىڭ قۇجاتتارىن مۇلدەم بەرمەيتىن نەمەسە تولىق ۇسىنبايتىن جەكە تۇلعالارعا 50 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش, ال زاڭدى تۇلعالارعا 100 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى. جاعداي بۇدان كەيىن دە وڭالماسا, جازا قايتالانادى. بۇل جولى ايىپپۇلدى ەكى ەسە كوبىرەك تولەيدى. الايدا مۇنىڭ ءبارى ءالى بەكىتىلمەگەن نورمالار, – دەپ ناقتىلادى م.ابدىكارىموۆ.
بىراق ايىپپۇلمەن جاعداي رەتتەلە قويسا جاقسى عوي. ويتكەنى تابىستى كۇرەپ تاباتىن باسقارۋشى كومپانيالار مەن پيك-تەر ءۇشىن 200-300 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى ايىپپۇلدى تولەۋ تۇك تە ەمەس. سوندىقتان ولار تۇرعىن ۇيلەردى باسقارۋدىڭ ەسكى نورماسى ءبىرجولا جويىلعانشا, ياعني 2022 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن نارىقتان كەتپەي, تابانداپ تۇرىپ الۋى ابدەن مۇمكىن.
ايتپاقشى, تۇرعىندار ءۇيدىڭ قۇجاتتارىن بەرمەي وتىرعان باسقارۋشى كومپانيالار مەن پيك-تەردى ازاماتتىق كودەكسكە سايكەس سوتقا بەرە الادى. ول ءۇشىن ءتيىستى نورماتيۆتەر مەن ەرەجەلەر قاراستىرىلعان. الايدا سوت دەگەن التىن ۋاقىتتى ء«ولتىرۋ» عوي. مۇنداي ىرىڭ-جىرىڭدى تۇرعىنداردىڭ قالاپ وتىرماعانى تاعى بەلگىلى.
– بۇعان دەيىن قىزمەتى مۇلدەم باقىلانباعان, رەتتەلمەگەن پيك-تەر مەن باسقارۋشى كومپانيالار پايداعا كەنەلىپ كەلگەنى راس. ويتكەنى قازىر كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەر تابىستى ورىنعا اينالدى. الايدا مۇنى تۇرعىنداردىڭ ءبارى بىردەي بىلە بەرمەيدى. ەسكى جۇيەدەگى باسقارۋ نىساندارى پاتەر يەلەرىنەن جينالاتىن تولەمنەن بولەك, تۇرعىن ۇيگە ىلىنەتىن جارنامادان, وعان ورناتىلاتىن قۇرىلعىلاردان, ءۇي-جايدى جالعا بەرۋدەن قىرۋار اقشا الادى. الايدا ونىڭ ەسەبى قاراپايىم تۇرعىندارعا ايتىلمايدى. سوندىقتان پيك-تەر مەن باسقارۋشى كومپانيالار قۇجاتتاردى بەرۋ پروتسەسىن بارىنشا سوزۋعا تىرىسادى. قورقىتۋ, بوپسالاۋ دا ورىن الماي قويمايدى, – دەيدى م.ابدىكارىموۆ.
توبەسى قىلتيعان تاعى ءبىر ماسەلە بار. ەندىگى جەردە ءبىر ۇيدە ەكى باسقارۋ نىسانى بولۋى مۇمكىن. «تۇرعىندار مۇنداي جاعدايدا نە ىستەۋى كەرەك؟» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى.
«تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋدىڭ قازاقستاندىق ورتالىعى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نۇربەك سەرىكوۆتىڭ سوزىنشە, قازىر ادىلەت مينيسترلىگىمەن وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى. ياعني ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىن باسقارۋ نىساندارىن بولدىرماس ءۇشىن ارنايى سەرۆيس جاسالماق. تيىسىنشە, ولاردى تىركەۋ ەرەجەسىنە تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ۇسىنىلعان. وندا ادىلەت مينيسترلىگى ماماندارىنىڭ م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگىن قالاي تەكسەرۋ كەرەكتىگىنە ەرەكشە باسىمدىق بەرىلمەك.
وكىنىشكە قاراي, قاراپايىم حالىق كۇردەلى سالا بولعاندىقتان شىعار, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنداعى جاڭاشىلدىقتار مەن وزگەرىستەرگە تىم تەرەڭدەپ بويلاي بەرمەيدى. سوندىقتان تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر دە ءجيى تۋىندايدى. بۇل جولى دا سول ستسەناري قايتالاندى. ءبىر جىل بۇرىن قابىلدانعان زاڭنىڭ ولقى تۇسىمەن بەتپە-بەت كەزىككەندە عانا حالىقتىڭ ءۇنى ەستىلە باستادى. دەسە دە, جاعدايدى رەتتەۋگە ءالى مۇمكىندىك بار.