قازاقستان ەگەمەن ەل رەتىندە دامۋدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ جاھاندىق دەڭگەيدە دە, ءوڭىرلىك دەڭگەيدە دە جاۋاپتى ساياسات جۇرگىزىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ بارلىق باستامالارى, پرەزيدەنتىمىز ۇيىتقى بولعان باستامالار الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان كەڭىنەن قولداۋ تاپتى.
ەلىمىز ءوزىنىڭ شەشىمدەرىمەن جانە بەلسەندى قىزمەتىمەن جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىككە وراسان زور ۇلەس قوسۋدا دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. وسىنداي ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە الەمدىك قوعامداستىق قازاقستاندى سەنىمدى ساياسي ارىپتەس رەتىندە مويىنداپ وتىر.
«جەتىنشى قازىنامىز: قازاق ەلىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ, بۇكىل الەمدى مويىنداتقان جاھاندىق جاۋاپكەرشىلىگى مەن بارشا ادامزاتتىق باستامالارى».
ن.ءا.نازارباەۆ,
تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى
جيىندا سويلەگەن سوزدەن.
قازاقستان ەگەمەن ەل رەتىندە دامۋدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ جاھاندىق دەڭگەيدە دە, ءوڭىرلىك دەڭگەيدە دە جاۋاپتى ساياسات جۇرگىزىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ بارلىق باستامالارى, پرەزيدەنتىمىز ۇيىتقى بولعان باستامالار الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان كەڭىنەن قولداۋ تاپتى.
ەلىمىز ءوزىنىڭ شەشىمدەرىمەن جانە بەلسەندى قىزمەتىمەن جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىككە وراسان زور ۇلەس قوسۋدا دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. وسىنداي ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە الەمدىك قوعامداستىق قازاقستاندى سەنىمدى ساياسي ارىپتەس رەتىندە مويىنداپ وتىر.
مۇنداي حالىقارالىق مويىنداۋ – مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن ەلەۋلى فاكتورلاردىڭ ءبىرى.
بۇل رەتتە, ەلىمىز قازىرگى زامانعى قاۋىپسىزدىك پەن دامۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىر. ونى قارۋ-جاراقتى ەسەلەپ كوبەيتۋ جانە باسقا ەلدەرگە قاتەر ءتوندىرۋ ەسەبىنەن ەمەس, كەرىسىنشە, اشىقتىق, تەڭ قۇقىقتى الەمدىك ىنتىماقتاستىق, جاسامپازدىق جانە باسقا ەلدەرمەن سىندارلى ۇنقاتىسۋ ورناتۋ ارقىلى ايعاقتاۋدا.
وسى ورايدا, ەلىمىزدىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە تۇراقتىلىق پەن حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە ىقپالىن تيگىزگەن نەگىزگى حالىقارالىق باستامالارى تۋرالى اڭگىمە قوزعاعان ورىندى.
يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ تابىستارى
تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ قازاقستان يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى باستامالارعا بەلسەندى ءتۇردە قاتىسا وتىرىپ, قارۋسىزدانۋ جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىندا جۇيەلى ءارى جاۋاپتى ساياسات جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان ۋاقىتقا قاراماستان, 1991 جىلعى 29 تامىزدا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدەگى ەڭ ءىرى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىپ, ۇلكەن باتىلدىق تانىتتى. بۇل, شىن مانىندە, قازاقستاندىقتار اراسىندا عانا ەمەس, بۇكىل الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان كەڭ قولداۋ تاپقان تاريحي شەشىم ەدى.
ەلىمىز ءۇشىن جانە بۇكىل الەم ءۇشىن سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتار تاريحى – يادرولىق قارۋدى تاراتۋعا جول بەرۋگە بولمايتىنىنىڭ ايقىن دالەلى. قىرىق جىل ىشىندە سىناق پوليگونىنىڭ اۋماعىندا 456 يادرولىق جانە تەرمويادرولىق جارىلىستار جاسالىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ دەنساۋلىعى مەن ەلىمىزدىڭ قورشاعان ورتاسىنا ورنى تولماس زالال كەلتىرىلدى. ال سەمەي پوليگونىن جابۋ يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ جونىندەگى جاپپاي حالىقارالىق قوزعالىسقا ۇلاستى. وسىعان نەگىزدەلىپ, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 64-ءشى سەسسياسى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاۋ جونىندە قارار قابىلدادى.
الايدا, پوليگوندى جاۋىپ, يادرولىق سىناقتاردان باس تارتسا دا, قازاقستان وداق ىدىراعاننان كەيىن الەمدە يادرولىق ارسەنالىنىڭ كولەمى جاعىنان ءتورتىنشى ورىندا بولدى, سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا بيولوگيالىق قارۋدى ءوندىرۋ مەن سىناقتان وتكىزۋ ءجونىندەگى ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرى ءجانە حيميالىق كەشەننىڭ بۇرىنعى اسكەري كاسىپورىندارى قالعان ەدى. 1991 جىلعى جاعداي بويىنشا قازاقستاننىڭ اۋماعىندا قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىراندارعا ارنالعان 1200 يادرولىق وقتۇمسىق پەن اۋىر بومبالاۋشى ۇشاقتارعا ارنالعان يادرولىق زاريادتاردان تۇراتىن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ وراسان زور ارسەنالى بولدى.
سول كەزدە يادرولىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىن باستاعان قازاقستان ءوزىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شەشىمى بويىنشا وسىنداي اسا ءىرى يادرولىق الەۋەتىنەن ءوز ەركىمەن باس تارتتى. مۇنداي تەڭدەسى جوق شەشىم ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ۇدەرىسىنە سۇبەلى ءارى كوپشىلىك مويىنداعان ۇلەس بولىپ قوسىلدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان باسشىسى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ جونىندەگى بەلسەندى جۇمىسىن باستاپ كەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2006 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە سەمەيدە ورتالىق ازيا ءوڭىرىن يادرولىق قارۋدان ازات ايماق دەپ جاريالاۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. بۇل جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى ۇجىمدىق ۇلەس ەدى. وڭىردەگى مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ قارۋسىزدانۋ جانە قارۋدى تاراتپاۋ قاعيداتتارىنا, سونداي-اق, قازىرگى كەزدە اسا وزەكتى بولىپ وتىرعان وسى پروبلەمانى شەشۋ ىسىندە اشىق ىنتىماقتاستىققا ءازىر ەكەندىكتەرىن مالىمدەدى.
ماگاتە بۇل قۇجاتتى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان ناقتى قادام جانە قارۋسىزدانۋ مەن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ جاھاندىق ۇدەرىسىنە قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس دەپ باعالادى. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن 2010 جىلدىڭ ساۋىرىندەگى ەلىمىزگە ساپارى بارىسىندا بۇرىنعى يادرولىق پوليگوننىڭ اۋماعىندا بولىپ, قازاقستاننىڭ جانە ەل پرەزيدەنتىنىڭ جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتۋ قاتەرىن ازايتۋعا باعىتتالعان ءىس-ارەكەتىنە اسا جوعارى باعا بەردى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2010 جىلعى 12-13 ساۋىردە ۆاشينگتوندا جانە 2012 جىلعى 26-27 ناۋرىزدا سەۋلدە وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى سامميتتەر جۇمىسىنا قاتىسىپ, بىرقاتار تىڭ باستامالار جاسادى. ولاردىڭ ءبىرى – بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى شەڭبەرىندە يادرولىق قارۋدان ازات الەم تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيانى ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ جونىندەگى ۇسىنىسى. ەلىمىز يادرولىق ارسەنال تولىق جويىلعانعا دەيىن ونى كەزەڭ-كەزەڭمەن قىسقارتۋدى ۇسىنىپ وتىر.
2012 جىلدىڭ تامىزىندا استانادا وتكەن «يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋدان – يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى «ATOM» دەپ اتالاتىن بىرەگەي حالىقارالىق جوبانىڭ ىسكە قوسىلعانىن جاريا ەتتى. بۇل اۋقىمدى جوبا الەمدىك قوعامداستىققا يادرولىق قارۋدى سىناقتان وتكىزۋدىڭ قۇجاتتامالىق تۇردە راستالعان اپاتتىق گۋمانيتارلىق سالدارلارى جايلى, اتاپ ايتقاندا, قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارلارى تۋرالى اقپارات بەرۋگە باعىتتالعان. سونىمەن قوسا, «اتوم» جوباسىنىڭ باستى ميسسياسى – يادرولىق سىناقتارعا تۇپكىلىكتى تىيىم سالۋعا جانە يادرولىق قارۋدى بارلىق ەلدەردىڭ تولىق جويۋىنا قول جەتكىزۋ ماقساتىندا بىرلەسكەن جاھاندىق ءىس-قيمىلدار جاساۋ.
جالپى العاندا, حالىقارالىق قوعامداستىق ەلباسىنىڭ ادامزاتتى يادرولىق قارۋدان ازات ەتۋگە باعىتتالعان ساياساتىن مويىندادى جانە وسىنداي ساياسات ۇستانۋ قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ, قارۋسىزدانۋ جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى جاھاندىق كوشباسشىلىعىن ەڭسەلەندىرە ءتۇستى.
اوسشك – قۇرلىقتاعى ءمانى زور قاۋىپسىزدىك قۇرىلىمى
1992 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-ءشى سەسسياسى بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ازيا قۇرلىعىنداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قۇرىلىم – ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك) قۇرۋ تۋرالى يدەياسىن جاريا ەتتى. ول كەزدە ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سياقتى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتى قامتاماسىز ەتەتىن وڭىرلىك قۇرىلىم ەۋرازيا قۇرلىعىندا جوق ەدى. ازياداعى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە ۇنقاتىسۋ جانە ىنتىماقتاستىق ارقىلى عانا قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن جاريا ەتكەن بۇل باستاما ازيا ەلدەرى باسشىلارى تاراپىنان كەڭىنەن قولداۋ تاپتى. ءسويتىپ, وسى باستاما اوسشك ۇدەرىسىنىڭ باستالۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپ بولدى.
بۇگىنگى تاڭدا 24 مەملەكەت اوسشك-گە مۇشە بولىپ تابىلادى, ال 8 مەملەكەت جانە 4 حالىقارالىق ۇيىم (بۇۇ, ەقىۇ, اراب مەملەكەتتەرى ليگاسى, تۇركپا) باقىلاۋشى مارتەبەسىنە يە. اوسشك-گە مۇشە ەلدەردىڭ جالپى اۋماعى شامامەن بۇكىل ازيا اۋماعىنىڭ 90%-ىن جانە ەۋرازيا ماتەريگى اۋماعىنىڭ 72%-ىن قامتيدى. بۇل ەلدەردە 3 ملرد.-قا جۋىق ادام تۇرادى. وسى جىلدار ىشىندە اوسشك ازياداعى بەيبىتشىلىكتى, قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان كوپجاقتى امال-تاسىلدەردى ۇسىنۋ ارقىلى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءجونىندەگى تانىمال حالىقارالىق فورۋمعا اينالدى. ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق, گۋمانيتارلىق جانە جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرمەن كۇرەس, اسكەري-ساياسي سياقتى بەس نەگىزگى ولشەمدەردى قامتيتىن اوسشك-ءنىڭ سەنىم شارالارى كاتالوگىن ىسكە اسىرۋ وسى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ءوزارا سەنىم ۇدەرىستەرىن قالىپتاستىردى.
بەلسەندى جۇمىسى اوسشك-ءنىڭ ءوڭىرلىك جانە جاھاندىق كوپجاقتى قۇرىلىمدار جۇيەسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالۋعا مۇمكىندىك بەردى. 2007 جىلى اوسشك بۇۇ-داعى باقىلاۋشى مارتەبەسىن يەلەندى. قازىرگى كەزدە ول باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋدا.
ازيا جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە كۇن ساناپ ارتىپ وتىرعان قاۋىپ-قاتەرلەر اوسشك-ءنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ءرولىن ارتتىرا ءتۇستى جانە حالىقارالىق قوعامداستىق ونى قازىرگى زامانعى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ شىنايى فاكتورى رەتىندە قابىلداپ وتىر. اوسشك-ءنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى جەتىستىكتەرى – الەمدىك قوعامداستىقتىڭ جوعارى سەنىمىنە يە بولعان قازاقستاننىڭ وڭىردەگى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋداعى بەلسەندى ءارى جاۋاپتى ساياساتىنىڭ جەمىسى.
دىندەر كوشباسشىلارى سەزدەرىنىڭ تاعىلىمى كوپ
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ۇنقاتىسۋىنا قوسقان ۇلەسى – حالىقارالىق مويىنداۋعا يە بولعان ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ءارتۇرلى كونفەسسيالاردى قامتيتىن 140 ەتنوستىق توپتاردىڭ وكىلدەرى اراسىندا ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدەگى قازاقستاننىڭ بىرەگەي تاجىريبەسى جاھاندىق دەڭگەيدە قىزىعۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىندەر ءۇنقاتىسۋى تۋرالى باستاما 2000-جىلداردىڭ باسىندا اقش-تا ورىن العان تەررورلىق اكتىلەر سالدارىنان مۇسىلمان جانە حريستيان الەمى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس كەنەت شيەلەنىسە تۇسكەن كەزدە كوتەرىلگەن بولاتىن. سول سەبەپتى, بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى مۇسىلمان جانە حريستيان الەمى اراسىنداعى قاقتىعىستارعا جول بەرمەۋدە, قازىرگى زامانعى ءدىني كوشباسشىلار اراسىندا ۇنقاتىسۋدى ورناتۋدا ءوزىنىڭ وڭ ءرولىن اتقاردى دەپ تولىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن وتكىزۋ تۋرالى باستاماسىنا ءبىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى, بەلگىلى ساياساتكەرلەر مەن ءدىنباسىلارى قولداۋ ءبىلدىرىپ, 2003 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا استانادا ءبىرىنشى سەزد ءوتتى. فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ باستى يدەياسى بۇكىل جەر شارىنداعى ادامداردى بەيبىت ءارى لايىقتى ءومىر ءسۇرۋى ماقساتىندا ءارتۇرلى دىندەر وكىلدەرىن ىنتىماقتاستىق پەن بىرلىككە شاقىرۋ بولدى.
سودان بەرى استانادا 2006, 2009 ءجانە 2012 جىلدارى تاعى ءۇش سەزد ءوتتى. كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى وسى جىلدارى كەڭىنەن قولداۋ تاۋىپ, قارقىندى دامي ءتۇستى. ءدىنارالىق فورۋمدارعا الەمنىڭ ەڭ ءىرى كونفەسسيالارىنىڭ باسشىلارى, بەلگىلى ساياساتكەرلەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سونىمەن قاتار, ءاربىر كەزدەسۋ بارىسىندا جالپى ادامزاتقا ورتاق ماسەلەلەر, اتاپ ايتقاندا, ءدىن بوستاندىعى, باسقا ءدىن وكىلدەرىنە قۇرمەتپەن قاراۋ جانە جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, ءدىني كوشباسشىلاردىڭ بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋداعى ءرولى كوتەرىلىپ وتىردى.
وسى 10 جىلدىق كەزەڭدە سەزد ءارتۇرلى دىندەر مەن كونفەسسيالار وكىلدەرىنىڭ ماڭىزدى حالىقارالىق ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالدى. بۇل سەزدەردىڭ شەڭبەرىندە وركەنيەتارالىق جانە دىنارالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ وزەكتى پروبلەمالارى, سونداي-اق, رۋحاني كوشباسشىلار تاراپىنان بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ءۇشىن كۇرەسۋ ىسىنە جاردەمدەسۋ جولدارى تالقىلاندى جانە ولار ءالى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق.
قازىرگى كەزدە ەلىمىزدەگى ءارتۇرلى كونفەسسيالاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ ءتاجىريبەسىن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىز, ونىڭ ءىشىندە بۇۇ, يۋنەسكو جانە ەقىۇ زەردەلەۋدە. وسىنىڭ ءبارى – تاۋەلسىزدىك جىلدارى جۇرگىزىلگەن جانە بارلىق ەتنوستىق توپتار مەن كونفەسسيالاردىڭ وكىلدەرى اراسىنداعى كەلىسىمدى ءارى ءوزارا ءتۇسىنىستىكتى ساقتاۋعا, تۇراقتىلىق پەن جاسامپاز دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تابىستى تارماقتارىنىڭ ءبىرى.
بەدەلدى ۇيىمدارداعى توراعالىق بەدەلىمىزدى ءوسىردى
قازاقستانعا ەۋروپانىڭ جانە مۇسىلمان الەمىنىڭ ەڭ ءىرى حالىقارالىق ۇيىمدارىنا جەتەكشىلىك ەتۋدىڭ سەنىپ تاپسىرىلۋى – ەلباسى ساياساتىن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ جوعارى باعالاپ وتىرعانىن كورسەتەدى. 2010 جىلى قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا جەتەكشىلىك ەتتى. ەقىۇ تاريحىندا العاش رەت بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان مەملەكەت وسى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋشى ەل بولدى.
2010 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا استانادا وتكەن ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى بىرەگەي ساياسي وقيعاعا اينالدى. ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى 1999 جىلعى ىستامبۇل سامميتىنەن كەيىن 11 جىل وتكەن سوڭ العاش رەت ۇيىمنىڭ كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا جانە الداعى جىلدارعا ارنالعان جۇمىس باعىتتارىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك الدى.
ەقىۇ-نىڭ توراعاسى رەتىندە ەلىمىزدىڭ وسى ۇيىم قىزمەتىنىڭ باعىتتارى بويىنشا بەلسەندى جۇمىسى ءسامميتتىڭ قورىتىندى قۇجاتىندا – «قاۋىپسىزدىكتى قولدايتىن قاۋىمداستىققا قاراي بەت بۇرۋ» اتتى استانا دەكلاراتسياسىندا كورىنىس تاپتى. سولاردىڭ اراسىندا قارۋدى تاراتپاۋ, تەرروريزمگە, ۇيىمداسقان قىلمىسقا, ەسىرتكى ترافيگىنە قارسى كۇرەس, شەكارالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ اۋعانستانعا جاردەمدەسۋى, كولىكتىك-ترانزيتتىك الەۋەتتى, «جاسىل» تەحنولوگيالاردى, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى, دىنارالىق جانە ەتنوسارالىق توزىمدىلىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە باسىمدىق بەرىلگەن.
بۇگىنگى تاڭدا 2010 جىلعى استانا دەكلاراتسياسىنىڭ ماقساتتارى ۇيىمعا قاتىسۋشى باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ ءتوراعالىق ەتۋى بارىسىندا ءوز جالعاسىن تابۋدا.
2011 جىلى قازاقستان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ (يىۇ) سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىندە توراعالىق ەتتى. بۇل دا ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن بارشا مۇسىلمان قاۋىمداستىعىنىڭ جوعارى باعالاپ, مويىنداۋىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. يىۇ-عا جەتەكشىلىك ەتە وتىرىپ, قازاقستان شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى, بەدەلدى ەۋروپالىق قۇرىلىمدار مەن يسلام الەمى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ودان ءارى كەڭەيە تۇسۋىنە جاردەمدەستى.
وسىلايشا, قازاقستان بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا توراعالىق ەتۋى ارقىلى ءوزىنىڭ الەمدەگى وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋعا جانە وڭىردەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا دا جاۋاپتى شەشىمدەر قابىلداۋعا قاۋقارلى ەكەنىن كورسەتتى.
شيەلەنىسكەن حالىقارالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە قوسقان ۇلەس
قازاقستان اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ىسىنە ۇدايى ءارى بەلسەندى تۇردە جاردەمدەسىپ كەلەدى. ءبىز وسى ەلگە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتىپ وتىرمىز. قازاقستاننىڭ قارجىلاي كومەگىمەن بۇل ەلدە الەۋمەتتىك جانە ينفراقۇرىلىمدىق وبەكتىلەر سالىنۋدا.
ەلىمىز اۋعانستان ۇكىمەتىمەن اراداعى ەكىجاقتى كەلىسىمگە سايكەس 2010 جىلدان باستاپ اير جاستارى ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن تابىستى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى وسى ماقساتتا ەلىمىزدىڭ وقۋ ورىندارىندا 1 مىڭ اۋعان ستۋدەنتتەرىن وقىتۋ ءۇشىن 50 ملن. اقش دوللارىن ءبولدى. وسى ءبىلىم بەرۋ جوباسى اۋعان جاستارىنىڭ قازاقستاندا جوعارى ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە 600-دەن استام اۋعان ستۋدەنتتەرى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا بەيبىت ماماندىقتاردى مەڭگەرۋدە.
بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا الماتىدا اۋعانستان بويىنشا ىستامبۇل ۇدەرىسىنە قاتىسۋشى ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كونفەرەنتسياسى ءوتتى. الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى, سونداي-اق, وڭىرىمىزدەگى ەلدەر وزدەرىنىڭ اۋعانستاندى قالپىنا كەلتىرۋگە جۇيەلى كومەك كورسەتۋ نيەتتەرىن قۋاتتاپ, ىنتىماقتاستىقتىڭ التى باعىتى (تەرروريزمگە, ەسىرتكى ترافيگىنە قارسى كۇرەس, توتەنشە جاعداي, ساۋدا-ساتتىق, ينفراقۇرىلىم, ءبىلىم بەرۋ) بويىنشا جوسپارلارىن بەكىتتى.
وڭىردەگى ەلدەردىڭ اۋعانستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋدى قولداۋىنا باعىتتالعان الماتىداعى كەزدەسۋ حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ءىس-قيمىلىنا ەلىمىزدىڭ قوسقان كەزەكتى ءبىر ۇلەسى بولىپ تابىلادى.
حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ جاۋاپتى مۇشەسى رەتىندە قازاقستان يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا دا كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىنە ءوز ۇلەسىن قوستى. ماسەلەن, اعىمداعى جىلعى اقپان جانە ءساۋىر ايلارىندا الماتىدا يران مەن كەلىسسوزدەرگە قاتىسۋشى التى ەل ( ۇلىبريتانيا, قىتاي, رەسەي, اقش, فرانتسيا جانە گەرمانيا) اراسىندا يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا كەلىسسوزدەردىڭ ەكى راۋندى ءوتتى. ولاردىڭ بارىسىندا تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلدانباسا دا, ەلىمىز قاتىسۋشىلار اراسىندا كەلىسسوزدەر وتكىزۋ ءۇشىن قاجەتتى اۋان قالىپتاستىرىپ, بىتىمگەرشى ءرولىن اتقاردى. ساراپشىلار اتاپ كورسەتكەندەي, قازاقستانداعى كەلىسسوزدەر تاراپتار ۇستانىمدارىنىڭ جاقىنداي تۇسۋىنە وڭ ىقپال ەتتى.
جالپى, الماتىداعى كەزدەسۋلەر يران مەن جوعارىدا اتالعان التى ەل اراسىندا اعىمداعى جىلدىڭ قاراشا ايىندا جەنەۆادا وتكەن كەلىسسوزدەردىڭ تابىستى اياقتالۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپ بولدى دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل ۋاعدالاستىقتارعا سايكەس يران ءوزىنىڭ يادرولىق باعدارلاماسى شەڭبەرىندەگى جۇمىستاردى ماگاتە-گە ءتيىمدى دەڭگەيگە دەيىن قىسقارتادى, حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ مەيلىنشە مۇقيات تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋىنە ءمۇمكىندىك بەرەدى, ەسەسىنە وسى ەلگە قاتىستى ەكونوميكالىق سانكتسيالار جەڭىلدەتىلەتىن بولادى.
* * *
تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقپەن ءوزارا ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ تىزبەسى اتالعان ءىس-شارالارمەن شەكتەلمەيدى. بۇل رەتتە, بولاشاققا باعىتتالعان جۇمىستاردىڭ قازىرگى كەزدەن-اق باستالىپ كەتكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
وڭىرلىك ۇيىمدارعا توراعالىق ەتۋ, كۇردەلى حالىقارالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە قاتىسۋ, وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى, مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ مەن دىنارالىق كەلىسىمدى, سونداي-اق, تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار باستامالار كوتەرۋ ەلىمىزدىڭ باعا جەتپەس تاجىريبە جيناقتاۋىنا مۇمكىندىك بەردى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە ودان ءارى دە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا دايىن.
وسىعان بايلانىستى, قازاقستان 2017-2018 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ءوزىنىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىندى. بۇل رەتتە, ءبىز باسقا ەلدەر الدىندا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك الىپ وتىرعانىمىزدى جاقسى تۇسىنەمىز. قازىردىڭ وزىندە قازاقستاندىق مۇشەلىكتىڭ باسىمدىقتارى ايقىندالدى. ادامزاتقا ازىق-ت ۇلىك, سۋ, ەنەرگەتيكالىق, يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ءتيىمدى شەشىمدەر قاجەت. بۇل باعىتتار ەلىمىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى جۇمىسىنىڭ نەگىزى بولادى دەپ ەسەپتەيمىز.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرى وفيتسەرلەرىنىڭ بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارىنا باقىلاۋشىلار رەتىندە قاتىسۋى تۋرالى ۇسىنىسىنا ەل پارلامەنتىنىڭ قولداۋ كورسەتۋى بۇۇ جۇيەسىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى وقيعا بولدى. وسى قادام – قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك پەن حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندەگى سىرتقى ساياساتىنىڭ قيسىندى جالعاسى. سوندىقتان, قازاقستاننىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرىن جەكەلەگەن ەلدەرگە باقىلاۋشىلار رەتىندە جىبەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىزدىڭ حالىقارالىق ساياساتىمىز تۇرعىسىنان جاسالىپ وتىرعان وڭ قادام جانە حالىقارالىق تۇراقتىلىققا قازاقستاننىڭ قوساتىن كەزەكتى ۇلەسى بولادى.
قورىتىپ ايتقاندا, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن تەڭگەرىمدى جانە جۇيەلى سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە الەمدىك قوعامداستىق مويىنداعان بەدەلدى ءارى مارتەبەلى مەملەكەتكە اينالىپ, بۇكىل الەمگە ۇلگى بولارلىقتاي دەڭگەيگە كوتەرىلىپ كەلەدى.
ماقتان تۇتارلىقتاي بيىك اسۋلاردى باعىندىرا وتىرىپ, ەلىمىز الداعى ۋاقىتتا دا اسقاق ماقساتتارعا ۇمتىلا بەرمەك. سونداي ءمىندەتتەردىڭ ءبىرى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ نەگىزىندە وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ارقىلى XXI عاسىردا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ الدىڭعى قاتارلى مۇشەسى مارتەبەسىنە يە بولۋ. ويتكەنى, ول ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ورلەۋدەن جاھاندىق جاۋاپكەرشىلىككە كوتەرىلگەنىن اڭعارتادى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىز ەل رەتىندە ءوزىنىڭ عانا ەمەس, جالپىالەمدىك دامۋ ماسەلەلەرىنە دە جاۋاپتى بولا الاتىندىعىن دالەلدەيدى. سونىمەن قوسا, بۇكىل الەم مويىنداعان جاھاندىق جاۋاپكەرشىلىگىمىز بەن بارشا ادامزاتتىق باستامالارىمىز ەلىمىزدىڭ ابىرويىن ودان ءارى اسقاقتاتارى ءسوزسىز.
تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتە وتىرىپ جانە ەلباسىمىزدىڭ كورەگەن ساياساتى مەن جاسامپاز حالقىمىزدىڭ كۇش-جىگەرى ارقاسىندا ءبىز وسى مۇراتقا دا بەلگىلەنگەن مەجەدەن بۇرىن قول جەتكىزە الاتىنىمىزعا كامىل سەنەمىز.
ماۋلەن اشىمباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى
حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك
كوميتەتىنىڭ توراعاسى.