سان قيلى تاعدىر جولىمەن قازاقستانعا كەلگەن ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى ەلىمىزدە تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ قاتارىندا باۋىرلاس تۇرىكمەندەر دە بار. دەموگرافتاردىڭ پايىمداۋىنشا, ءبىزدىڭ دە سەگىز مىڭعا تارتا قانداسىمىز تۇرىكمەنستاندا تىرشىلىك كەشۋدە. وسى ورايدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا قاراستى تۇرىكمەن ەتنو-مادەني بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلنارا اتاقىزى انناكۋليەۆاعا قازاقستانداعى تۇرىكمەندەردىڭ ءومىر اعىسى تۋرالى بىرەر سۇراق قويعان ەدىك.
– گۇلنارا اتاقىزى, تاعدىر ءسىزدى قازاق ەلىمەن قاي كەزدە تابىستىرىپ ەدى؟
– 1973 جىلى اتا-انام قازاقستانعا قونىس اۋداردى. مەن ول كەزدە ماسكەۋدە اسپيرانتۋرادا ءبىلىم الىپ جۇرگەن ەدىم. وقۋىمدى اياقتاپ الماتىعا كەلدىم, قىزمەتكە ارالاستىم. ءار جىلدارى ەكونوميكا ينستيتۋتىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتi جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا, الماتى وبلىسى اكىمدىگىندە ءتۇرلى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردىم.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي شاقىرۋىمەن 2002 جىلى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندەگى اسسامبلەيا حاتشىلىعىندا 2 جىل ەڭبەك ەتتىم. 1991 جىلى ەكىنشى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتالدىم. 1995 جىلى تۇرىكمەن ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ نەگىزىن قالادىم, 25 جىلدان بەرى وسى بىرلەستىكتىڭ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ كەلەمىن. قازاقستان ماعان شىعارماشىلىق ەركىندىك سىيلادى, ارماندارىما جول اشتى. مەن ءۇشىن الەمنىڭ جەرۇيىعى سانالاتىن بۇل ەلدىڭ نۋىنان دا, سۋىنان دا اينالدىم.
– بۇگىندە قازاقستاندا قانشا تۇرىكمەن بار؟ ولاردىڭ قوعامداعى ورنى, تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
– كەڭەس وداعى كەزىندەگى ستاتيستيكا قازاقستاندا 4 مىڭ تۇرىكمەن بار دەپ كورسەتەدى. ءبىزدىڭ زەردەلەۋىمىزشە, بۇل ستاتيستيكادا اۋىتقۋ بار, ياعني حالىق سانى كوبەيتىلىپ ايتىلعان. قازىرگى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تۇتاس ەل اۋماعىندا 2 مىڭنان استام تۇرىكمەن تۇرادى. ولاردىڭ كوپشىلىگى قالالىق جەرلەردە. قيىن-قىستاۋ زاماندا اتا-بابالارىن قۇشاق جايا قارسى العان قازاق حالقىن ولار ەرەكشە قۇرمەت تۇتادى. مۇنىڭ ءبىر عانا كورىنىسى تۇرىكمەندەردىڭ باسىم بولىگى قازاق تىلىندە ەركىن سويلەيدى, قازاقتىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن ءبىر كىسىدەي بىلەدى. ۇلىسىمىز از بولسا دا, ىنتىماق-بىرلىگىمىز بەرىك, ءار ىسكە جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, ءبىر-بىرىمىزگە قارايلاسامىز. وقىعان ازاماتتار ەلىمىزدىڭ سان سالاسىندا ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ولاردىڭ اراسىندا ەلگە تانىمال سۋرەتشىلەر, كومپوزيتورلار, اكادەميكتەر بار. ءوز جەكە كاسىبىن ورگە سۇيرەگەندەر دە از ەمەس. ءبارىمىزدىڭ ماقساتىمىز – ورتاق وتانىمىز قازاقستاننىڭ وركەندەۋى جولىندا ەڭبەك ەتۋ, بەيبىت ەلدە جايلى ءومىر ءسۇرۋ.
– ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان تۇرىكمەن ەتنومادەني بىرلەستىگى قانداي جۇمىستار اتقارىپ وتىر؟
– قحا كوپۇلتتى مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي-əلەۋمەتتىك, مəدەني-ۇلتتىق ورتالىعى بولا وتىرىپ, ساياسي جəنە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى نəتيجەلى جۇزەگە اسىرۋعا زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى. اشىق, زايىرلى, دەموكراتيالى, ساياسي-ەكونوميكالىق جاعىنان تəۋەلسىز قوعام ورناتۋعا ءبىر كىسىدەي جۇمىلعان ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقىنىڭ تولەرانتتىلىعىن, كونفەسسياارالىق جəنە ۇلتارالىق كەلىسىمىن, تۋىسقاندىق بىرلىگى مەن دوستىعىن ودان ءəرى دامىتۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ويتكەنى ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىق, ەتنوسارالىق تاتۋ تىرشىلىك – ەل دامۋىنىڭ كەپىلى ەكەنى ءسوزسىز. ءبىز دە اسسامبلەيا الدىمىزعا قويعان ماقسات-مىندەتتەردى ابىرويمەن اتقارىپ كەلەمىز. بىرلەستىگىمىزدە قوعامدى ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعان ءتۇرلى ۇيىرمەلەر بار. جاستارىمىزعا قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن ارنايى كۋرس تا جۇمىس ىستەيدى. ازاماتتاردى ەلدەگى ساياسي ناۋقاندار مەن ەلدىك باستامالاردان شەت قالماۋعا شاقىراتىن جوبالارىمىز دا جەتەرلىك. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ رۋحاني قۋاتىن مولايتىپ, باسقا دا ەتنوستارمەن شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتامىز. ءبارىمىزدىڭ اياۋلى بەسىگىمىزگە اينالعان تاۋەلسىز قازاقستانىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنا دەگەن سەنىم ءبىزدى العا جەتەلەيدى.
– ءسىز ءۇشىن العىس ايتۋ كۇنىنىڭ ءمانى نە؟
– ادامزات كوشىنە كوز تاستاساق, تالايلى تاعدىر قاي حالىقتىڭ دا باسىندا بار. ءوزى دە قانشاما قاسىرەتتى كەزەڭدەردى باستان وتكەرسە دە, ادامگەرشىلىك پەن ادىلەتتىلىكتى بيىك قويا وتىرىپ, بار حالىقتى باۋىرىنا باسقان دارقان ەلگە كەلۋىمىزدى ۇلكەن باق دەپ ەسەپتەيمىن. بيىل – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى. بارشا قازاقستاندىقتار جۇيەلى ساياساتتىڭ, ادامزاتقا ورتاق ادىلەتتىڭ ارقاسىندا ءبىرتۇتاس كۇشكە اينالىپ وتىر. وسى تۇستا ءوزىنىڭ تاريحىندا, جالپى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدىق عۇمىرىندا قازاقستان الەمگە وزىق ۇلگى كورسەتتى. شاكىرتتەر الدىندا ءدارىس وقىعاندا وسى ماسەلەگە مەن ەرەكشە توقتالامىن. ءبىزدىڭ باقىتىمىز دا سول, قازاقستان از ۋاقىتتىڭ ىشىندە əلەمدىك قوعامداستىقتىڭ الدىڭعى قاتارلى كوشىنە ەندى. قازاقستاندى مەكەندەگەن ءاربىر ەتنوس قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ءداستۇرىن, مادەنيەتىن, تاريحىن, سالت-ساناسىن قۇرمەتتەي وتىرىپ, ءوزىنىڭ دە وتكەنىن جادىنان وشىرمەيدى.
2016 جىلعى 14 قاڭتاردا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلعان كۇنى 1 ناۋرىزدى ەلىمىزدە العىس ايتۋ كۇنى دەپ جاريالادى. بۇل كۇن – ءمانى ەرەك كۇن. وسىناۋ اتاۋلى داتادا ناۋقانشىلدىقتىڭ ەمەس, شىنايى ريزاشىلىقتىڭ ءرولى باسىم بولۋى ءتيىس. ءوز باسىم بۇل مەرەكەنى ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى ادامگەرشىلىك قارىم-قاتىناستىڭ ونەگەلى ولشەمى دەپ باعالايمىن. زۇلمات زامانداردى يىق تىرەسە ەڭسەرىپ, ءبىر ماقساتقا جۇمىلعان حالىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتىن بىلدىرەتىن كۇن. قايىرىمدىلىق داستۇرلەرىن, الەۋمەتتىك ىنتىماقتى جانە ءوزارا كومەك كورسەتۋدى قولداي وتىرىپ, رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ سالتانات قۇرعان كۇنى. بۇل مەرەكەنىڭ مانىنە ۇڭىلگەن ادام قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ, دوستىق پەن بىرلىكتىڭ, مادەني سانالۋاندىقتىڭ باعاسىن انىق سەزىنەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى