ءبارىن باسىنان باستاۋعا بولا ما, تاعدىر؟وزىمدى تاپپاي اداسقان كەزىمدى اقتايتىن. ءبارىن باسىنان باستاۋعا بولا ما, ۋاقىت؟ ەندى كۇتپەيىن جولدى ەشكىمى قايتپايتىن...
ايجان تاباراكقىزى
اقيقاتىندا, ولەڭسۇيەر وقىرماننىڭ كوبى ليريكانى جاقسى كورەدى. ويتكەنى ليريكا – ءمولدىر ولەڭ. وندا ماحاببات مەن عاداۋات, سۇلۋلىق پەن نازىكتىك, كوڭىلگە ۇيالاعان مۇڭ, ساعىنىش, ارمان مەن اڭسار, ارينە, ەڭ باستىسى سەزىم بار. قوڭىر تىرشىلىكتە جاقسى ءومىر سۇرۋگە ءھام جاقسى ادام بوپ جۇرۋگە تىرىساتىن ارقايسىمىزدا اينالامىزعا كورسەتە بەرمەيتىن (بالكي, ودان ۇيالامىز) سەزىمدەر بولادى. جان تەرەڭىندەگى وسى ءبىر «قۇپيا» سەزىمدەر ليريكادا اقىن جۇرەگىنەن نازىك يىرىممەن قۇيىلىپ تۇسەدى. سول ءۇشىن دە مىنا جۇرت «سەزىمشىل» ولەڭدەردى ءجيى وقيتىن بولار. ال ولەڭنەن اركىم ءوزىن ىزدەيتىنى ەكىباستان.
قوعامدا «جاستار كىتاپ وقىمايدى» دەگەن دابىل ءالى توقتاعان جوق. ايتسە دە بۇل پىكىردىڭ پوەزياعا ءھام جاس اقىن ايجان تاباراكقىزىنىڭ شىعارماشىلىعىنا قاتىسى شامالى ەكەنىنە سەنىڭىز (سالىستىرمالى تۇردە العاندا, شىنىندا دا بۇگىنگى وقىرمان پروزا وقىماسا دا, ولەڭنەن الىستاي قويعان جوق). نەگە دەسەڭىز, اۆتوردىڭ ءوز اۋديتورياسى قالىپتاسقان. اقىن كەڭىستىگىندە ءبارى دە ءوزى سەكىلدى ساعىنادى, جىلايدى, نازدانادى, وكىنەدى... ەڭ باستىسى, اۆتور «تاعدىر كوشەسىندە جۇرگەندە جان تازالىعىن ساقتاۋعا, سەزىم كوشەسىندە جۇرگەندە جۇرەك تازالىعىن ساقتاۋعا, كوڭىل كوشەسىندە جۇرگەندە وي تازالىعىن ساقتاۋعا» ۇمتىلادى. وسى ءۇشىن دە وقىرمان اقىن ولەڭدەرىنە يىق سۇيەپ جۇباناتىن بولار, ءسىرا.
جۇبانىش ىزدەپ قايتادى قۇستار,
جانىنا باتىپ قاي قايعى؟
ەشتەڭە ۇقپاس جەڭىلتەك جەل كەپ,
جاپىراقپەنەن وينايدى.
سارى باۋىر دالا بۇك ءتۇسىپ جاتىر,
جازىن قيا الماي باسقاعا.
ۋاقىت دەگەنىڭ ءمولت ەتە تۇسكەن,
سۇمدايرىقتاعى جاس قانا.
جانىمدى قارىپ قىپ-قىزىل سوزبەن,
بالكوندا ۇزاق وي شەكتىم.
بىزگە دە مۇمكىن قايتۋ كەرەك پە,
جانىڭدى ۇقپاي قويسا ەشكىم.
بارىنە ءوزى كىنالى جانداي,
اۋلادا وتىر كۇز ءۇنسىز.
...ىلعي دا ماعان تەسىلە قاراپ
تۇرادى ءبىر كوز
– ءسىز كىمسىز؟!
قۇستار-اۋ, قۇستار...
مەن دە سەندەردەي,
قايتۋىم ءۇشىن كەلىپ پە ەم؟
تىم ۇزا-ا-ق بولىپ كورىنەدى وسى,
بۇل ءومىر ماعان نەلىكتەن؟
كوڭىلگە ۋاقىت جاماۋ بولماسىن,
كەش سەزدىك, نەگە كەش بىلدىك؟
تىرشىلىك دەگەنىڭ – قايتۋ ەكەن عوي,
قايتۋدىڭ ءمانى – ∞ !
ونىڭ ولەڭدەرىن باقىتتى ادامدار وقىمايدى دەسەدى. ءتىپتى ءبىر وقىرمان «جاقىندا تۇرمىسقا شىقتىم. ءومىرىم جاقساردى. سودان بەرى ءسىزدىڭ ولەڭدەرىڭىزدى وقىمايتىن بولدىم», دەپ مويىنداپتى. جىلايسىڭ با, كۇلەسىڭ بە؟.. قوعامداعى باسقا جانداردىڭ باقىتقا جەتكەنى, ارينە قۋانتادى. الايدا ءبىر قىز تۇرمىسقا شىقسا, اقىن ءبىر وقىرمانىنان ايىرىلادى. پارادوكس.
ايجان تاباراكقىزى پوەزياسىنىڭ اسپانى كۇڭگىرت. كەي-كەيدە كۇننىڭ ساۋلەسى كورىنەتىنى بولماسا, سۇپ-سۇر بولىپ تۇرا بەرەدى. بىراق ەشقاشان نايزاعاي جارقىلدامايدى. ءارى كەتسە, سەبەلەپ جاڭبىر جاۋار. ويتكەنى ولەڭ تابيعاتىندا اشۋ, قىجىل دەگەن جوق. تەك نازدانا سويلەگەن, تاعدىرعا كوندىككەن جالعىز قىز بار. ەڭ باستىسى, اقىننىڭ ليريكالىق كەيىپكەرى ادەمى مۇڭايا الادى. جانە ول ءولىمدى دە جات كورمەيدى. بىراق بارىنەن باز كەشىپ, جالاڭ تۇڭىلۋگە دە بارمايدى. عۇمىردىڭ جالعاندىعىن تاعى ءبىر ەسكە الىپ, بىرەۋدى سەبەپسىز ساعىنار, كەيدە اق جاۋىنمەن قوسىلىپ ءبىر جىلاپ الار, ءسويتىپ وتىرىپ:
ىنتىزار قىلار عۇمىردا
نە قالدى دەيسىز,
ارماننىڭ ءبارى دە جالعان.
بىردەڭە قىلىپ ءومىردى سۇرە تۇرايىق,
باسقاسى كەلمەدى قولدان, – دەپ قالامىن سۇيكەي سالىپ, ايتەۋىر, ءبىر جاقسىلىقتان ءۇمىت كۇتەدى. وسىلايشا, بويداعى ءتۇرلى سەزىمدەر كوڭىلدىڭ كۇيىمەن ىرعاقتى اۋىسىپ وتىرادى. بۇل – اقىننىڭ ءوز مەزگىلى. تىرشىلىكتىڭ ءتورت ماۋسىمىنان جالىعىپ, قۇلازىعان ادامدار ايجاننىڭ وسى مەزگىلىنە اسىعادى. وندا, وبرازدى تۇردە, ماڭگىلىك قالماسا دا جۇرەك قاعىستارى قالىپقا كەلگەنشە كوڭىل سۋارادى. ەڭ باستىسى, كەز كەلگەن وقىرمان اقىن ولەڭدەرىنە مىندەتتى تۇردە ورالادى. پوەزيانىڭ بەيمالىم سيقىرى وسى بولار.
ءبىر قاراعاندا, اقىندى ومىردەن ەرتە تۇڭىلگەن پەسسيميست دەپ ويلارسىز. ءتىپتى, «جىلاۋىق اقىندار» توبىنىڭ شىڭ باسىنا ايجاندى قويارسىز. دەگەنمەن, ونداي ۇيعارىمعا اسىقپاڭىز. ونىڭ «جىلاۋىق» جىرلارى, جۇرەك نازى – ءبارى-ءبارى وزىنە عانا جاراسادى. ال وكىنىش, ساعىنىش, اڭسار... – اقىننىڭ پوەتيكالىق ەمبلەماسى سىندى. ليريكالىق تىنىسى سول مۇڭدارمەن عانا شارىقتايتىنداي. ول وسى كوڭىل كۇيدە عانا جاقسى جازا الاتىنداي. ويتكەنى ول ونىڭ ستيحياسى.
ونىڭ ماعان ۇنايتىنى سياقتى,
جانىم سودان جىلايتىنى سياقتى,
كۇتە-كۇتە جاڭبىر جۋىپ جامالىن,
جاپىراقتىڭ قۇلايتىنى سياقتى,
ادال ەمەس دۇنيە!
كەيدە ەلەستىڭ الدايتىنى سياقتى,
ەش ەستەلىك قالمايتىنى سياقتى,
جالقى سەزىم قوڭىر باققا ءبارىبىر
ەكەۋ بولىپ بارمايتىنى سياقتى,
ادەمى ەمەس دۇنيە!
ءدال بۇگىنگى سالقىن جاڭبىر سياقتى
تۇرمىن جىلاپ...
ول دا تاعدىر سياقتى...
قايران اپپاق دۇنيە!..
اقىن قۇدايدى ءجيى ەسكە الادى. سول ءۇشىن دە ءومىردىڭ وتكىنشى ەكەنىن سانالى تۇردە تۇسىنەدى. ء«وزىن ىزدەپ جۇرگەندە وتكەن دە, كەتكەن, قۇنىن بىلمەگەن شاقتارىنا» وكىنەدى. كەيدە كوز تۇگىل, كوڭىل جەتپەيتىن ءبىر مەكەنگە كەتكىسى كەلەدى. جانە ونىسىن جاسىرمايدى, قۇدايىنا اشىق ايتادى.
كەتكىم كەلەدى...
ۇمىت بوپ شەر مەن شەمەنىم,
گۇل وسەر سوسىن مەن جۇرگەن
سوقپاقتا مۇڭلى.
...قايىرسىز بولسا تىرلىگىم
ءتاڭىرىم ءبارىن,
قالايمىن توقتاتقانىڭدى.
ال وسى جۇرەكتى قارىعان مۇڭدى سەزىمدەردىڭ ءبارى نەدەن دەپ ويلايسىز؟ بالكي, «كىنالىلەردى» كەشىرە الماعاندىعىمىزدان. مۇمكىن, جاۋاپسىز سەزىمدەردەن. ادام ءومىردى تانىعان سايىن سەبەپسىز تۇڭىلە بەرەدى ەمەس پە؟.. ال اقىن بۇنىڭ سەبەبىن فيلوسوفياعا ءتىپتى جاقىنداتپايدى. ءجاي عانا:
قادىرسىز ويىن تىرلىكتەن قاجىتقان
سايىن,
ءۇيىر كەلەدى نەلىكتەن كۇناعا ادام؟
تاعدىر دا,
ءتۇن دە جازىقسىز...
وسىنىڭ ءبارى
دۇرىستاپ جىلاماعاننان... – دەي سالادى.
اۆتور وسى سەكىلدى شالت بۇرىلىستاردى ولەڭدە نازىكتىكپەن استاستىرا شەبەر قولدانادى. ارينە, بۇل قازاق پوەزياسىندا جاڭالىق ەمەس. تۇتاس ءبىر تولقىن ەلىكتەگەن گۇلنار سالىقبايلارعا ءتان وسى ءستيلدى ءار اقىن وزىنشە جازىپ باقتى. الايدا ءبارى گۇلنار سالىقباي بولا العان جوق. وعان جارتىلاي ۇقساپ, جارتىلاي ۇقساماعان اقىندار بۇگىندە ءوز ورىندارىنا كەلگەن سىڭايلى. القيسسا. اقىن قالامى ليريكالىق توسىن شەشىمدەرمەن قاتار ليريكالىق يۋمورعا دا جۇيرىك. وندا دا بيازى يشارامەن ليريكالىق قاھارمانعا نازدانا ءۇن قاتادى.
نازى كوپ بۇل جۇرەكتى قايتەر ەكەم؟
بىلمەيمىن, قاي تاعدىرعا بۇيىراسىز...
... ءومىر جايلى بىردەڭە ايتار دەسەم,
«ولەڭدەرىڭ جاقسى...»
– دەپ جىمياسىز...
ادەبيەتىمىزدە اقىندار قاي كەزەڭدە دە كوپ بولعان. قازىر دە پروزاعا قاراعاندا پوەزيا ىلگەرى كەلەدى. بۇل, ارينە, توپ اقىننىڭ ءبارى كلاسسيك دەگەن ءسوز ەمەس. ايتسە دە, ء«نارسىز اقىندىق, سيىر جورعالىققا» (م.اۋەزوۆ) ءبىرجولا تۇسكەن ولەڭشىلەرمەن سالىستىرعاندا, بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز ايجان تاباراكقىزىنىڭ قالامى بولەك. اقىننىڭ ءساتسىز شىققان ەكسپەريمەنتتەرى مەن پوەتيكالىق قۋاتى ءالسىز تارتاتىن كەي ولەڭدەرىن ماقساتتى تۇردە نازارعا المادىق. ءارى بۇل جازعانىمىز شىعارماعا سىن نەمەسە تالداۋ بولماعان سوڭ, تەك ولەڭ مەن ءومىر اراسىنداعى ويلاردى عانا باياندادىق.
«قايدا جۇزەرىن بىلمەگەنگە جەل وڭىنان تۋمايدى», دەيدى مونتەن. پوەزيانىڭ الىپ مۇحيتىندا ءوزىنىڭ نە جازاتىنىن, قالاي جازاتىنىن بىلگەن ءھام سول بولمىسىمەن وقىرمانعا ۇناعان اقىن ايجان ارقاشان تەك كوڭىل كۇيمەن جازدى. ارينە, ول زاڭدى شىعار. الايدا سوڭعى ۋاقىتتا اۆتوردىڭ ولەڭ جازباي جۇرگەنىن ەرەكشە ەسكە سالىپ, ءوزىنىڭ ءمولدىر ولەڭدەرىنە قايتا ورالسا ەكەن, ليريكادان جاڭا ارنا تاۋىپ, اشىلا تۇسسە ەكەن دەگەن ىزگى نيەتتەمىز.