بىلتىر كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, جىل اياعىندا عانا جۇمىسىن قايتا باستاعان ارقالىقتاعى دالا ولكەسى تاريحى مۋزەيىندە «توبىل-تورعاي اۋەنى» اتتى انتولوگيالىق جيناقتىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. العىسوزىن بەلگىلى جىراۋ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى الماس الماتوۆ جازعان جاڭا كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمىنا ىندەتكە بايلانىستى شەكتەۋ تالاپتارىنا سايكەس ساناۋلى عانا ادام قاتىستى. جيىندى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى تۇبەكباي عاپسالىق ۇلى اشىپ, انتولوگيا اۆتورلارى مەن مۋزەي ۇجىمىن قۇتتىقتادى. قوستانايدان وسى شاراعا ارنايى كەلگەن وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرلان قالماقوۆ جيناقتىڭ ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنىڭ نەگىزىندە قولعا الىنعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە جارىق كورىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
– اتالعان ماقالادا تۇڭعىش پرەزيدەنت قازاق ادەبيەتىنىڭ اتا قورى, اسىل قازىناسى – دالا فولكلورى مەن حالقىمىزدىڭ رۋحاني ءومىرىنىڭ وزەگى, جان ازىعى بولعان ءداستۇرلى ءان مەن كۇيىمىز جايلى قۇندى پىكىرلەر ايتقان ەدى. ەلباسى ماقالاسى جارىق كورگەننەن بەرى ارقالىق قالاسىنداعى دالا ولكەسى تاريحى مۇراجايى ۇلتىمىزدىڭ فولكلورى مەن ءداستۇرلى مۋزىكا ونەرىنە بايلانىستى بىرقاتار جۇمىستى قولعا الىپ, يگى ىستەردى اتقارىپ كەلەدى. ونىڭ ءبىر مىسالى – 2019 جىلى جارىق كورگەن «ەسكى ءسوز – ەل مۇراسى» اتتى فولكلور جيناعى. مىنە, بۇگىن سول جۇمىسىمىز جالعاسىن تاۋىپ, ەرتەدە وسى وڭىردە وتكەن ءانشى-كۇيشىلەردىڭ مۇراسى جيناقتالىپ, «توبىل-تورعاي اۋەنى» دەگەن اتپەن باسپا بەتىن كورىپ وتىر. بۇل كەيىنگى جىلدارى قولعا الىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ اياسىنداعى «دالا فولكلورى مەن مۋزىكاسىنىڭ مىڭ جىلى» ارنايى جوباسىنىڭ ۇدەسىنەن دە شىعىپ تۇرعان مۋزەيدەگى سالماقتى ەڭبەكتەرىمىزدىڭ ءبىرى, – دەدى باسقارما باسشىسى.
جوبا اۆتورى باتىرلان ساعىنتاەۆتىڭ سوزىنشە, توبىل-تورعاي وڭىرىندەگى ءان مەن كۇي, جىرشىلار ماقامى مەن باقسى سارىندارى سەكىلدى مۋزىكا ۇلگىلەرى ەڭ العاش ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا جازىلىپ الىنا باستاعان. «بۇل رەتتە بەلگىلى ەتنوگراف س.رىباكوۆتىڭ ەڭبەگى ەسكەرىلۋى ءتيىس. ەتنوگراف عالىم رەتىندە بىرنەشە ەكسپەديتسياعا قاتىسقان رىباكوۆ 1902-1908 جىلدارى تورعاي وبلىسىندا اكىمشىلىك قىزمەتتە ءجۇرىپ, جۇزدەن اسا مۋزىكا تۋىندىسىن نوتاعا تۇسىرەدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, رىباكوۆ نوتاعا تۇسىرگەن ءان-كۇيلەر ءالى كۇنگە تابىلماي وتىر. ەسەسىنە ا.زاتاەۆيچتىڭ ەڭبەكتەرىندە توبىل-تورعاي ءوڭىرىنىڭ مۋزىكالىق مۇراسى ءبىرشاما جاقسى قامتىلعان. ماسەلەن, زاتاەۆيچ ەڭبەگىنىڭ «كۋستانايسكايا گۋبەرنيا» بولىمىندە 130, «تۋرگايسكي ۋەزد» بولىمىندە 63 ءان-كۇي بەرىلگەن. قازاق زەرتتەۋشىلەرىنەن ت.بەكحوجينانىڭ «قازاقتىڭ 200 ءانى» كىتابىندا توبىل-تورعاي ايماعىنان جازىلىپ الىنعان وننان اسا مۋزىكالىق شىعارما باسىلىپ شىقتى. ن.ناۋشاباەۆ, ق.قانجىعالين سەكىلدى ونەرپازداردىڭ اۋەندەرى جەكە جيناقتاردا جارىق كوردى. مۋزىكا انتولوگياسىنداعى شىعارمالار نەگىزىنەن وسى جيناقتاردان الىندى. مۇنىڭ سىرتىندا, مۋزىكا ماماندارىنىڭ, كىتاپقا ەنگەن ونەرپازدارىمىزدىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قولىنداعى اۋديوجازبالاردى دا پايداعا اسىردىق. كىتاپقا 90 نوتا ەنگىزىلدى. بۇلاردىڭ بارلىعى اۆتورلىق شىعارمالار», دەدى جوبا اۆتورى.
جاڭا جيناقتا ءحىح-حح عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن, وڭىرگە بەلگىلى ءداستۇرلى ءان-كۇي ونەرى وكىلدەرىنىڭ, ولاردىڭ ىشىندە بۇگىندە ەسىمدەرى ەل جادىنان وشە باستاعان قاپاق سال, ءسات ەسەنباي ۇلى, قۇتجان قانجىعالين سىندى ونەرپازدار دا بار, 90-نان استام تۋىندىسى ماتىنىمەن قوسا اۋەنى نوتا تىلىنە ءتۇسىرىلىپ, ارقايسىسىنا جەكە ارنايى عىلىمي تۇسىنىكتەمە بەرىلگەن. سونىمەن قاتار تىلەپ اسپانتاي ۇلى, باۋبەك ەسىرگەپ ۇلى, ارىق باقسى, زاكاريا كارىباەۆ, حاميدوللا شاتكەنوۆ, قازبەك ابەنوۆ سىندى ەسىمدەرى تورعاي وڭىرىنە ءماشھۇر ءداستۇرلى قىلقوبىز ورىنداۋشىلارى تۋرالى كەڭ ماعلۇمات الۋعا بولادى. مىسالى, اتاقتى قويلىباي باقسىنىڭ باتاسىن العان تىلەپ باقسىنىڭ ءومىرى مەن قوبىزشىلىق ونەرى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر وقىرمان ساناسىنا ساۋلە تۇسىرەرى حاق. قۇراستىرۋشى تىلەپتىڭ «اللامجار» دەگەن كۇيى بولعاندىعى تۋرالى دەرەك بار ەكەنىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, ونىڭ باقسىلىق, قوبىزشىلىق ونەرىن جالعاستىرعان ۇرپاقتارى جايىندا: «تىلەپتەن كەيىن ونىڭ قوبىزىن ۇستاعان بالاسى بايتولەس توبىل بويىنداعى باعىلاندى جارمەڭكەسىندە كۇي تارتىسقا ءتۇسىپ, وسى «اللامجار» كۇيىن ورىنداپ بايراقتى بايگەسىن جەڭىپ العان. بايتولەستەن كەيىن قوبىزدى تىلەپتىڭ ءىنىسى بايعابىلدان تاراعان رايىمبەك باقسى ۇستاعان. رايىمبەك ومىردەن وتكەن سوڭ اعاسى حالىق قوبىزدى جاسىرىپ تاستاعان. كەيىن قوبىزدى وسى اۋلەتتىڭ جيەنشارى جۇباتقان العان. قازىر تىلەپتەن قالعان قوبىز جۇباتقان اۋلەتىندە ساقتاۋلى تۇر», دەپ تارقاتادى. ەل ىشىندە باۋبەك باقسى اتالىپ كەتكەن باۋبەك ەسىرگەپ ۇلى تۋرالى دەرەكتەردىڭ دە عىلىمي ماڭىزى سالماقتى. جيناقتا باۋبەكتەن قالعان «سارىن», «اققۋ», «قوڭىرجاي» سىندى قوبىز كۇيلەرى, باۋبەكتىڭ كۇيلەرىن جەتكىزۋشى قازبەك ابەنوۆ تۋرالى دا ءسوز بولادى. ب. ساعىنتاەۆ: «قازبەكتىڭ بەل بالاسى, ءوزى دە مۋزىكا مامانى بوراش اعامىزبەن سويلەسكەنىمىزدە, باۋبەكتىڭ سارىنىن قازبەكتىڭ دامىتىپ تارتىپ, تولىق كۇي فورماسىنا جەتكىزگەنىن ايتقان ەدى. بوراش اعامىز اكەسىنىڭ باۋبەك كۇيى دەپ «قوڭىرجايدى» عانا ورىنداپ, كەي رەتتە باۋبەكتىڭ كۇيى دەپ ورىندالىپ جۇرگەن «اققۋ» كۇيىن قازبەك مۇراسىنىڭ قاتارىندا اتاعان بولاتىن. ءبىر قىزىعى وسى «قوڭىرجاي» مەن «اققۋ» كۇيلەرىنىڭ ورىندالۋ ماشىعى ۇقساس كەلەدى», دەپ توپشىلاي كەلىپ, «...ءبىزدىڭ بىلەرىمىز باۋبەك اتىنا تەلىنىپ ورىندالاتىن بۇل كۇيلەر توبىل-تورعاي توپىراعىندا عانا ەمەس, جالپى قازاق دالاسىندا تۋعان قوبىز كۇيلەرىنىڭ كورنەكتىلەرىنىڭ ساناتىنان ەكەنى انىق», دەگەن توقتامعا كەلەدى. جالپى, قۇراستىرۋشى ءوز تۇسىنىكتەمەلەرىندە كوپتەگەن ەڭبەككە سىلتەمە جاساپ, ءار ويىن عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەپ وتىرادى.
انتولوگياداعى احمەت بايتۇرسىن ۇلى سەمەي وڭىرىندە جۇرگەندە جازدىرىپ الىپ, كەيىن زاتاەۆيچكە تاپسىرعان «كامشات بورىك» ءانىنىڭ تاريحى دا تاڭعالارلىق. قۇراستىرۋشى «قازاقتىڭ 1000 ءانى» جيناعىنا حالىق ءانى رەتىندە ەنگەن «كامشات بورىكتىڭ» اۆتورى – بايقادام قارالدين دەگەن پايىمداۋ جاساپ, وعان نەگىز بولاتىن دەرەكتەردى كەلتىرەدى.
تۇساۋكەسەر راسىمىندە جيناققا ەنگەن قاپاق سالدىڭ «كەكىلىك» كۇيى ورىندالدى. بۇل كۇي بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جارىق كورمەگەن. كونەدەن جەتكەن كۇمبىرلى سازدى ورىنداعان ءادىل احان الدىمەن جينالعاندارعا «كەكىلىكتىڭ» شىعۋ تاريحىن بايانداپ بەردى.
– قاپاق سالدىڭ شىققان تەگى ارعىننىڭ مەرگەن دەپ اتالاتىن رۋى. قاپەكەڭە تۋىس مىرزاعالي وتەگەنوۆ دەگەن بىلىكتى ازامات قوستانايدىڭ مەڭدىعارا اۋدانىنداعى «زاريا» اتتى كولحوزدى باسقارىپ تۇرعان شاعىندا 1937 جىلدىڭ زۇلماتىنا ىلىگىپ, حالىق جاۋى دەگەن جالامەن اتىلىپ كەتەدى. مىرزاعالي ۇستالعاننان كەيىن ونىڭ حالىق اتتى ۇلىن قوستانايداعى بالالار ۇيىنە تاپسىرعان. مىرزاعاليدىڭ جارى ۇلىش تورعايعا بارىپ, تۋىستارىن پانالاپ, ارادا ءبىرشاما ۋاقىت وتكىزىپ قوستانايعا قايتا كەلگەنىندە بالاسىن تابا الماي قالادى. كەيىن 1970 جىلداردىڭ شاماسىندا بيداش قونارباەۆ ەسىمدى ازامات وسى بالاعا ىزدەۋ سالىپ, قاراعاندى وبلىسىندا تۇرىپ جاتقان جەرىنەن تاۋىپ العان. حالىق ۇلىشتىڭ ءوز اناسى ەكەندىگىنە سەنىڭكىرەمەي: «مەنىڭ انام كۇي تارتۋشى ەدى, ءسىز كۇي تارتا الاسىز با؟» دەپ سۇراق قويادى. ۇلىش كۇي تارتقان كەزدە, حالىق ەڭىرەپ جىلاپ كەلىپ: «وسى كۇيدىڭ اۋەنى ۇنەمى مەنىڭ قۇلاعىمدا تۇردى. راديودا كۇي تارتىلىپ جاتسا, تۇرا قالىپ تىڭداۋشى ەدىم. ويتكەنى ءسابي شاعىمدا اكەم مەن انام ۇيدە وتىرعان كەزىندە كۇي تارتاتىنى ەسىمدە. سوندا وسى كۇيدى تارتۋشى ەدى, ءسىزدىڭ مەنىڭ انام ەكەندىگىڭىز راس ەكەن», دەپ اناسىن قۇشاقتاپتى. وسىلايشا, ءبىر كۇيدىڭ ارقاسىندا تار زامان تالقىسىندا اجىراپ كەتكەن انا مەن بالا قايتا قاۋىشىپ, مىرزاعاليدىڭ ۇلى حالىق ءوز تۋىستارىن تاپقان ەكەن. سونداعى ۇلىش تارتقان كۇي قاپاق سالدىڭ «كەكىلىك» كۇيى دەپ ايتىلادى, – دەدى كۇيشى.
جيىن سوڭىندا مۋزەي باسشىسى اسحات امانجول ۇلى مەيماندارعا جاڭا جيناقتىڭ ءبىر-ءبىر داناسىن ۇستاتتى.
تۇساۋكەسەردەن كەيىن مۋزەيدىڭ ۇلتتىق ساز اسپاپتارى بولىمىندە «عاسىرلار پەرنەسى» اتتى كورمەنىڭ تانىستىرىلىمى بولدى. كورمەگە مۇراجاي قورىنداعى دومبىرا, شەرتەر, قوبىز, سىبىزعى, سازسىرناي, شاڭقوبىز, دابىل, شىڭداۋىل, اساتاياق, جەتىگەن, ت.ب. ۇلتتىق ساز اسپاپتارى قويىلعان. مۇنىڭ ىشىندە حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ دومبىراسى, ايتىسكەر, جىرشى باقىتجامال وسپانوۆانىڭ دومبىراسى, بەلگىلى قوبىزشى, كۇيشى قازبەك ابەنوۆتىڭ قوبىزى جانە ەلىمىزدەگى ەڭ العاشقى ەتنوگرافيالىق-فولكلورلىق «شەرتەر» كونە ۇلت-اسپاپتار انسامبلىنە تيەسىلى ساز اسپاپتارى بار.
قوستاناي وبلىسى,
ارقالىق قالاسى