«ماماندىعىم بويىنشا جۇمىس ىستەگەندە پايدالىراق بولار ەدىم...» (حالىق كوميسسارى بولعان بەيسەنعالي ءابدىراحمانوۆتى بىلەمىز بە؟)

بەلگىلى زەرتتەۋشى ماقسات ءتاجى­مۇرات­تىڭ «باتىس الاشوردا» بيو­بيبليوگرافيالىق سوزدىگىندە مىناداي دەرەكتەر بار:

ء«ابدىراحمانوۆ بەيسەنعالي 1888 جىلى بۇرىنعى ورال وبلىسى ءىلبىشىن ۋەزى جۇبانىشكول بولىسىندا تۋىپ, 1960 جىلى قايتىس بولعان. العاشقى قازاق دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى, قازاقستاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن ۇيىمداس­تىرۋشى. كەدەي شارۋا وتبا­سىندا تۋىپ-ءوستى. بولىستىق ورىس-قا­زاق مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ مۇ­عالىم ي.ك.مالكوۆتىڭ كومە­گى­مەن ورال قالاسىنداعى قولونەر ۋچي­لي­ششە­سىنە ءتۇسىپ, ات-ابزەل تسەحى ءبولىمىن «ابزەلشىنىڭ قولعاناتى» ماماندىعىمەن ءبىتىردى (1902-1907). ورىنبور مۇعالىمدەر مەك­تەبىنە تۇسە الماعان سوڭ ورال­داعى اك زاۋىتىندا جۇمىس ىستەدى, اۋىلعا كەلىپ مال باقتى. 1909 جى­لى وبلىستىق دەنساۋلىق ساق­تاۋ ءبولىمىنىڭ ستيپەندياسىمەن ۆو­رو­نەج ەر بالالار فەلدشەرلىك مەك­تەبىنە ءتۇستى. فەلدشەرلىك مەك­تەپتى 1911 جىلى ءبىتىرىپ, 1914-1917 جىلدارى ءىى ۋچاسكە اتالعان التى بولىس قاراتوبە ەلىندە فەلد­شەر بولىپ ىستەدى. اقپان رەۆوليۋتسياسىنان سوڭ م.جولدىباەۆ, ج.نياروۆ, ءۇ.جامانوۆ, و.يساەۆ, ح.ساعىندىقوۆتارمەن بىرگە الاش قوزعالىسىنا قاتىستى. دوسمۇحا­مە­دوۆتار مەن الىبەكوۆتەر توبىنان بەيتاراپ اۋىل ينتەلليگەنتسياسى قۇرامىندا بولدى...»

باتىسقازاقستاندىقتار مۇل­دەم ۇمىتىپ كەتە جازداعانىمەن, بەيسەنعالي ءابدىراحمانوۆ – ءوز زامانىندا وتە جاۋاپتى, لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارىپ, مانساپ باسپالداعىنىڭ شىڭىنا شىققان تۇلعا. ول 1930-1937 جىل­دار ارالىعىندا قازاق اۆتونو­ميالىق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىندە دەن­ساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارى, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ حالىق كوميسسارى, قازاتكوم توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى مىندەتتەرىن اتقارعان.

بەيسەنعالي ءابدىراحمانوۆتىڭ ءومىر جولىندا اقتاڭداق كوپ. ءبىر بەيمالىم جايت – 1933 جىلدىڭ قاراشا ايىنان 1937 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن قازاق اكسر-ءىنىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ حالىق كوميسسارى بولعان قايراتكەر سول جىلدىڭ شىلدەسىندە قىزمەتىن كەنەت وزگەرتىپ, رەسپۋبليكالىق «مال دايىنداۋ» كەڭسەسىنە اۋىستىرىلىپتى. ودان كەيىنگى ءومىربايانىن «1937-1945 جىلدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە قىزمەت اتقارعان. 1945 جىلى دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى زەينەتكەرلىككە شىق­قان» دەپ ەكى اۋىز سوزبەن تۇيىندەي سالىپتى.

«الاش. الاشوردا» ەنتسيكلو­پە­دياسىندا بەيسەنعالي ءابدىراح­مانوۆتىڭ ازامات سوعىسى كەزىندە ح.ساعىندىقوۆپەن بىرگە ەلدى تەكە­­تىرەسكە تۇسكەن كۇشتەردەن قور­­عايتىن قورعانىس كوميتەتىن قۇر­عانى, 70 ادامنان تۇراتىن حا­لىق جاساعىن ۇيىمداستىرۋعا قا­تىس­قانى ايتىلادى.

الاش قوزعالىسىندا بەيتاراپ اۋىل ينتەلليگەنتسياسى قۇرامىندا بىرگە بولدى دەلىنەتىن مولداعالي جولدىباەۆ, جاقۋ نياروۆ, ۇمبەت جامانوۆ, وراز يساەۆ, حالەن ساعىندىقوۆتار 1937-ءنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنىندە قۋدالانىپ, اتى­لىپ, سوتتالىپ كەتكەندە, بەي­سەن­عالي ءابدىراحمانوۆتىڭ قالاي امان قالعانى بەلگىسىز. ومىر­بايا­نىنداعى اقتاڭداقتارعا قارا­عاندا ول دا قۋدالانۋى, ءىستى بولۋى ابدەن مۇمكىن.

ءبىز جاقىندا باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن بەيسەنعالي ءابدىراحمانوۆتىڭ 1923 جىلدىڭ باسىندا ءوز قولىمەن تولتىرعان ءومىربايانىن جانە فوتو­سۋرەتىن تاۋىپ الدىق. بۇل كەزدە ول ورال گۋبەرنياسى ورال ۋەزدىك-قالا­لىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى قىزمەتىندە بولعان ەكەن.

وقىرمان نازارىنا بۇرىن باس­پا بەتىن كورمەگەن وسى ءومىر­­بايان مەن فوتوسۋرەتتى ۇسىنامىز:

«مەن بەيسەنعالي ءابدىراح­مانوۆ, 31 جاستامىن, ورال گۋبەرنياسى ورال ۋەزىندەگى جۇبانىشكول بولىسىنىڭ №2 اۋىلىندا تۋدىم, ۇلتىم قازاق.

مەنىڭ اكەم ءابدىراحمان تاس­تەمىروۆ (تاعى ءبىر اتى – ابەن قال­ماقوۆ, قازاق داستۇرىندە, اسىرەسە ايەلدەر كۇيەۋىنىڭ جاقىن تۋىستارىنا ءتۇرلى ەرەكشەلىگىنە بايلا­نىستى ات قويادى) 63 جاستا, ناعىز كەدەي قارا شارۋانىڭ تۇقىمى, بۇ­كىل ءومىرىن ورال ۋەزى شاعان بولىسىنا (بۇرىنعى سكۆوركين ستانساسىنا) قاراستى بوگاتسك كەنتىندەگى كازاكتارعا جالدانىپ, مال باعىپ وتكەرگەن. ونىڭ اكەسى, مەنىڭ اتام تاستەمىر دە وسى كاسىپتە ولە ولگەن­شە جۇرگەن ەكەن. مەن 7 جاسقا كەل­گەندە اكەم جۇزبە بالىقشى كاسى­بىنە كەتىپ, ءبىز انامىزبەن بىرگە كازاكتاردا باقتاشىلىقتا قالا بەردىك. مەن سول جەردە جاسىم وسكەن سايىن جۇمىسىم دا كوبەيىپ, اۋەلى – لاق, كەيىن – بۇزاۋ, ودان سوڭ سيىر باقتىم. سول كەزدەرى قىستا ورىكتىكول-جۇبانىشكول ءبىر سىنىپتىق ۋچيليششەسىندە وقىدىم. بىراق ول مەكتەپتى بىتىرمەي, ورال قالاسىنداعى تومەنگى قولونەر ۋچي­ليششەسىنە ءتۇستىم. ءسويتىپ, 1907 جىلى كۋرستى ءبىتىرىپ, ات ابزەلدەرىن جاسايتىن شەبەردىڭ كومەكشىسى ماماندىعىن الىپ شىقتىم. الاي­دا بۇل ماماندىعىما ساي جۇمىستى قالادان دا, دالادان دا تاپپادىم. ءسويتىپ, 1907 جىلدىڭ جازىندا باعىمدى سىناپ كورمەك بولىپ, اكەممەن بىرگە ورىنبور قالاسىنا, مۇعالىمدەر مەكتەبىنە كەلدىك. بىراق ءبىز قابىلداۋ ەمتيحانىنان الدەقايدا ەرتە كەلىپپىز. اكەم كۇتۋگە شاماسى كەلمەي, ماعان بار-جوعى 3 سوم قاراجاتىن قالدىرىپ, كەيىن كەتتى. مەن ارينە, ەمتيحاننان وتە الماي, قۇلاپ قالدىم. ويتكەنى ول مەكتەپكە ءتۇسۋ ءۇشىن ىق­پالدى ادامنىڭ كەپىلحاتى, قول­داۋى كەرەك ەدى. سونىمەن, ەلگە قايتاتىن قاراجات جوق, ورىن­بورداعى كىرپىش زاۋىتىنا اك ءتۇسى­رۋشى بولىپ جۇمىسقا كىردىم. ەڭ­بەك­اقىم كۇنىنە 1 سوم بولدى. كەيىن كۇنىنە 70 تيىن ەڭبەكاقىعا كىرپىش قالاۋشى بولىپ قارا كۇزگە دەيىن ەڭبەك ەتتىم. ءسويتىپ, كۇزدە ورال قالاسىنا ورالىپ, قالالىق ۋچيليششەگە قاتىناپ, وقۋشى بو­لىپ قابىلداندىم. الايدا ماتە­ريالدىق قيىندىقتارعا بايلانىس­تى ول جەردە ءبىر قىستان ارى قاراي وقي المادىم.

1908 جىلى ورال تومەنگى اۋىل شارۋاشىلىق ۋچيليششەسىنە ينتەرناتتا جاتىپ وقۋشى اتاندىم. وسى ۋچيليششەنىڭ قابىرعاسىندا فەلدشەرلىك ماماندىققا دايارلاندىم. ءسويتىپ 1909 جىلدىڭ كۇزىندە ۆورونەج فەلدشەرلىك-مەديتسينالىق مەكتەبىنىڭ سىناق ەمتيحانىنان ءوتتىم. بۇل كۋرستى ستيپەنديا الىپ وقىپ, 1914 جىلى ماۋسىم ايىندا ءبىتىرىپ شىقتىم. وقىپ ءجۇرىپ, كانيكۋل كەزىندە وتباسىما كومەكتەسۋ ءۇشىن ءتۇرلى جالدامالى جۇمىستار اتقاردىم.

فەلدمەكتەپ كۋرسىن تامام­داعان سوڭ سول 1914 جىلى مەنى جىمپيتى ۋەزىنىڭ قاراتوبە اۋىلىنا فەلدشەر قىزمەتىنە جىبەردى. مەن كامەن (قازىرگى تاسقالا – ق.ق.) بولىسى چەرنوياروۆ حۋتورىندا جالشىلىقتا جۇرگەن وتباسىمدى وزىممەن بىرگە قاراتوبەگە كوشىرىپ الدىم. وسى قاراتوبە كەنتىندە ۋچاسكەلىك فەلدشەر بولىپ, 1919 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزدىكسىز قىزمەت ەتتىم. وسى اۋداننىڭ 4 بولىسىنا دارىگەرلىك كومەك كورسەتىپ, جىمپيتى ۋەزىندە بولعان بارلىق وبا جانە تىرىسقاق ىندەتىن جويۋعا اتسالىستىم.

«الاشوردا ۇكىمەتى» قىزىل­قوعاعا كەتكەن سوڭ مەن ءبىر جولداسىممەن – قازىرگى ركپ(ب) مۇشەسى ساعىندىقوۆپەن بىرگە قاراتوبە كەنتىندە كەڭەس ۇيىمداستىردىق, وعان كوپتەگەن ميليتسيا قىزمەت­كە­رىن جينادىق, ءسويتىپ, اقتار ارميا­سىنان ءبولىنىپ قالعان كازاك بولىمدەرىن, شاعىن توپتاردى تۇت­قىنداپ, قارۋسىزداندىرىپ, قىزىل ارمياعا تاپسىرىپ وتىردىق.

قاراتوبەگە اسكەري كوميسسار كۋلينيچ باستاعان 5 بريگادانىڭ 26 كاۆالەريالىق پولكى مەن 211 كۋرسك پولكى كەلگەن كەزدە مەنى جەرگىلىكتى توڭكەرىس كوميتەتىنىڭ (رەۆكوم) مۇشەسى ءارى حاتشىسى ەتىپ بەكىتتى. وسى جەردە 1920 جىل­دىڭ 26 قاڭتارىنا دەيىن قىز­مەت ەتىپ, ۋەزدىڭ رەۆكومىنىڭ شا­قى­رۋىمەن جىمپيتى ۋەزدىك دەن­ساۋلىق ساقتاۋ كوميتەتىنىڭ القا مۇشەسى بولىپ بەكىتىلدىم. ءارى بورت­پە سۇزەك باراگىندا فەلدشەر قىز­مەتىن قوسا اتقاردىم. ودان كەيىن ۋەزدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولى­مىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالىپ, 1921 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنا دەيىن جۇمىس ىستەدىم. سول جىلى قىركۇيەك ايىندا قارا­توبە دارىگەرلىك ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى بولدىم.

1920 جىلى 18 مامىردا رەسەي كوممۋنيستىك پارتياسى (بولشەۆيك) قاتارىنا ءوتتىم. 1921 جى­لى قايتا سايلاۋ وتكەنگە دەيىن ۋەز­دىك اتقارۋ كوميتەتى پرەزي­ديۋم مۇشەسى, ۋەزدىك ركپ (ب) پرەزيديۋم مۇشەسى, ركسم (كومسومول) ۇيىمداستىرۋ بيۋروسىنىڭ مۇ­شەسى, ۋەزدىك كاسىپوداق بيۋروسى مۇشەسى بولدىم. 1921 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن 1922 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن №2 قاراتوبە كومسومول ۇياسىنىڭ حاتشىسى بولدىم. 1922 جىلدىڭ مامىر-قىركۇيەك ارالىعىندا ۋەزدىك ركپ(ب) كوميتەتىنىڭ شاقىرۋىمەن قايتا سايلاۋدى وتكىزۋ ءۇشىن ۋەزدىك پارتيا كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ بيۋروسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالىپ, سوڭىنان ورال قالاسىنا اۋىستىرىلدىم. قازىرگى ۋاقىتتا 6-ۋەزدىك سەزد سايلاۋى بويىنشا ورال ۋەزدىك باسقارما ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسىمىن. وزگە پارتيادا بولعان ەمەسپىن, قىزىل ارميا قاتارىندا قىزمەت ەتكەن جوقپىن. وسى كۇنى ۋەزاتكوم پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى, ركپ (ب) ۋەزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, گۋباتكوم مۇشەسىمىن.

وسى ورايدا ايتا كەتەيىن, مەن ءوزىمدى مەديتسينا قىزمەتىندە, ياعني ءوز ماماندىعىم بويىنشا جۇمىس ىستەگەندە پايدالىراق بولار ەدىم دەپ سانايمىن, ويتكەنى اۋىلدىق جەردە جاساعان 9 جىلدىق تاجىريبەم بار عوي. ورال ۋەزدىك باسقارما ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ب.ءابدىراحمانوۆ».

الماتى قالاسىندا تۇراتىن بەلگىلى تاريحشى الماس ءجۇنىسباي بەيسەنعالي ءابدىراحمانوۆتىڭ قازاقستانداعى تۇڭعىش مەدي­تسي­نالىق ينستيتۋتتى ۇيىمداس­تىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعاندىعىن جازادى. قالاي بولعاندا دا قارا­تابان كەدەي شارۋا اراسىنان شى­عىپ, ءبىلىمى مەن ەڭبەگى ارقا­سىندا ۇلكەن تۇلعاعا اينالعان, قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن جەرلەسىمىزدىڭ ءومىر جولىن بۇگىنگى ۇرپاق ءبىلىپ جۇرۋگە, ۇمىتپاۋعا ءتيىس.

باتىس قازاقستان وبلىسى