قوستانايدا قازاق مەكتەبى نەگە از؟

وزگە تىلدە وقىپ ءجۇر تالاي قازاق بالاسى...

قوستاناي قالاسىنداعى «اەروپورت» جانە «يۋبيلەينىي» دەپ اتالاتىن ەكى شاعىن اۋداندا ەكى بىردەي جاڭا مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. ەكەۋى دە ارالاس مەكتەپ. شاعىن اۋدان تۇرعىندارىنىڭ 80-90 پايىزى – قازاقتار. بىراق جاڭاعى ەكى مەكتەپتە دە قازاق سىنىبى از, ورىس سىنىبى الدەقايدا كوپ. ءتىل جاناشىرلارى «وسى ەكى ءبىلىم مەكەمەسىن ءاۋ باستا-اق قازاق مەكتەبى ەتىپ اشۋ كەرەك ەدى. بۇل اتا-انانىڭ ءوز بالاسىن امالسىز انا تىلىندە وقىتۋىنا ىقپال ەتەر ەدى. جاڭا شاعىن اۋدانداردا قازاق سانى باسىم بولعاندىقتان, ورىس مەكتەبىنىڭ قاجەتى شامالى»  دەگەن پىكىر ايتادى.   

«يۋبيلەينىيداعى» №27 ارالاس مەكتەپتىڭ 1-سىنىبىندا 2 قازاق, 4 ورىس سىنىبى; 2-سىنىبىندا 2 قازاق, 5 ورىس سىنىبى بار.

ورىس سىنىپتارىندا وتىرعان وقۋ­شى­لاردىڭ 20-سى – قازاق, ءبىر-ەكەۋى عانا – ورىس بالاسى. مەك­تەپ ديرەكتورىنا كىرىپ, جاع­داي سۇراپ كورىپ ەدىك, ول كىسى قالا­لىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ رۇق­ساتىنسىز سوي­لە­مەيدى ەكەن, بىزگە جاق اشپادى. الاي­دا كەلەسى كۇنى باسقا وقۋ ورىندارىن ارا­لاپ, بىرنەشە مەكتەپتىڭ باسشى­لارى­مەن تىلدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. قالا ورتا­لى­عىنداعى ورىس تىلىن­دە ءبىلىم بەرەتىن №2 مەكتەپ-لي­تسەيىنە باس سۇعىپ ەدىك, مۇندا وقىپ جاتقان بالالاردىڭ جارتىسى­نان كوبى قازاقتار ەكەن. ء«بىزدىڭ وقۋ­شىلاردىڭ 60 پايىزدان استامى – قازاق بالالارى. بىرىنشىدەن, اتا-انالار ءتىل بىلمەيدى, بالالارى­نا كومەكتەسە المايدى. سوندىق­تان بالاسىن بىزگە بەرەدى. ەكىنشىدەن, قازاق مەكتەپتەرىندەگى وقۋ باع­دار­لاماسىن مەڭگەرۋ قيىن. ويت­كەنى بالالاردىڭ كوبى ورىسشا ويلايدى. سول سەبەپتى ولارعا ورىس تىلىندە وقىعان وڭايىراق. بالا­لارىن ءبىرىنشى قازاق مەكتەبىنە بەرىپ, 2-4 سىنىپتاردا ورىس سى­نى­بىنا اكەلەتىن اتا-انالار ءجيى كەزدەسەدى.

ويتكەنى ولار بالا­سىنىڭ ساباعىنا ارالاسقىسى كەلمەيدى. مۇنداي اتا-انالارعا: «بالا ءوزىنىڭ انا ءتىلىن, ءتۇپ-تامى­رىن ءبىلىپ, ءوز ۇلتىنىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن بويىنا ءسىڭىرىپ ەسەيۋى كەرەك», دەيمىن. بىراق ولار بۇل ماسەلەگە باس قاتىرىپ جاتپايدى. ءوزىم ورىس مەكتەبىن باسقارىپ وتىرسام دا, بالالارىم قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم الدى. بۇل – ءار اتا-انانىڭ پايىم-تۇسىنىگىنە باي­لانىستى وتە كۇردەلى ماسەلە», دەدى مەكتەپ ديرەكتورى گۇلفيا داندىباەۆا.

ودان سالىپ ۇرىپ ءماريام حاكىمجانوۆا اتىنداعى №20 قازاق مەكتەبىنە باردىق. بالالار قاشىقتان وقىپ جاتقانىمەن ديرەكتور كابينەتىندە ەكەن, ول كىسى دە كوكەيىندە قوردالانىپ قالعان ءبىراز ماسەلەنى قوزعادى.

– بالانىڭ ءتىلى جەتىلىپ, ايتقان­دى ءتۇسىنىپ, ويىن ايقىن جەتكىزىپ كەلە جاتقاندا ورىس مەكتەبىنە كەتىپ قالىپ جاتاتىنى وكىنىشتى. ال اتا-انا بالام تەك جاقسى باعا السا دەيدى. قازاق مەكتەبىندە 3-كە وقىپ جۇرگەن بالا ورىس مەكتەبىندە 4 پەن 5-كە وقيدى دەگەن تۇسىنىك قا­لىپتاستى. بالالاردى قازاق مەك­تەپتەرىنە تارتۋ ماقساتىندا جىل­دا بالاباقشالاردى ارالاپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزەمىز. بىراق اتا-انانىڭ كوبى جەكە قۇقىعىن بۇلداپ, «بالا وزىمدىكىگە» سالادى. ارينە, كو­زىن اشقاننان باستاپ 6 جاسقا دەيىن ورىسشا سويلەپ, ودان كەيىن قازاق مەكتەبىنە كەلگەن بالاعا وقۋ باستاپقىدا اۋىر بولادى. بالا قينالادى. ال اتا-انا با­لانىڭ بىردەن قازاقشا سويلەپ كەت­كەنىن قالايدى, مۇعالىمدەردەن دە سونى تالاپ ەتەدى. بالانى قازاق مەكتەبىنە بەرۋ ءۇشىن ەرتەرەك دايىندالۋ كەرەك قوي. وعان قۇلاق اسىپ جاتقاندار از. قازىر قازاق مەكتەبىندە ساپالى ءبىلىم الۋعا بارلىق جاعداي بار. بىلىكتى مۇعالىمدەر, ساپالى وقۋلىقتار, ينتەرنەت رەسۋرستارى جەتكىلىكتى. بىراق ءوزىمىزدىڭ قارا كوز بالعىندارىمىز ورىس مەكتەپتەرىنە كەتىپ جاتىر. الىس­قا بارماي-اق قويايىق, وسى ما­ڭايداعى ورىس مەكتەپتەرىندەگى وقۋشىلاردىڭ 70-80 پايىزى قازاق بالالارى, دەدى مەكتەپ باسشىسى حانزادا شىنبولاتوۆا.

دەگەنمەن بۇل مەكتەپتە ۇلتى باسقا 7-8 بالا بار ەكەن. دي­رەك­توردىڭ سوزىنشە, وقۋ­شى­لار­دىڭ اتا-انالارى بالالارىن «مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنىپ شىق­سىن» دەگەن نيەتپەن قازاق مەكتەبىنە بەرگەن.

سەبەپ پە, سىلتاۋ ما؟

قالانى ارالاپ, ودان قالدى تەلەفون, الەۋمەتتىك جەلى ار­قى­لى بالاسى ورىس مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەن تۇرعىنداردان «بالاڭىزدى نەگە قازاق مەكتەبىنە بەر­مەدىڭىز؟» – دەپ سۇراپ كورىپ ەدىك, بىرىنشىدەن, كوپشىلىك اتا-انا قازاق مەكتەپتەرىندە ءبىلىم ساپاسى تومەن دەگەندى جەلەۋ ەتەتىنىن بايقادىق. مۇنداي تاپتاۋرىن تۇسىنىكتى جوققا شىعارۋشىلار بالانىڭ ءوز انا تىلىندە ءبىلىم الماۋىنا مەكتەپ ەمەس, اتا-انا­نىڭ ءوزى كىنالى, قازىر قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن بالانىڭ كوبى بىرنەشە تىلدە جەتىك سويلەيدى, قاتارىنان وزىق تۇر دەيدى. بۇعان دالەل رە­تىندە رەسەيدىڭ تۇمەن وب­لى­سىن­دا تۋىپ-وسكەن الىبەك باي­­مۇر­زين ەسىمدى ازاماتتىڭ اڭگى­مە­سىن كەل­تىرەيىك.

«بۇرىن جۇرتتىڭ ءبارى مەنى الەشا دەپ اتايتىن. توقسانىنشى جىلدارى قوستانايعا كوشىپ كەل­دىك. ءتۇرىمىز – قازاق, ءتىلىمىز – ورىسشا. ارعى اتالارىم قا­را­سۋ­دى مەكەن ەتكەن. جاپپاي قۋ­عىن-سۇر­گىندە تۇمەن اسىپ كەتىپتى. بالا كەزىمدە ءوز اتام اكەلەرى كور­­­گەن قيىندىقتى جىر قىلىپ اي­تىپ وتىراتىن. سول اڭگىمەلەرى ەمىس-ەمىس ەسىمدە قالدى. ەسەيە كەلە اتامنىڭ اڭگىمەسىن دە, اتام سويلەگەن ءتىلدى دە ۇمىتتىق, ويت­كەنى ورتا سونداي بولدى. بىراق قوستانايعا كەلە سالىسىمەن, كەۋ­دەمدەگى اتا-بابا رۋحى قايتا ويانا باستادى. ول كەزدە جۇك كولىگىن جۇرگىزەمىن. تالاي جەردى شارلادىم. ەل كورىپ, جەر تانىپ, سول ارقىلى ءوزىمدى ءوزىم تانىپ, بىرتە-بىرتە ءتىل ۇيرەنە باستادىم. كەيىن بالالارىمدى دا ويلانباستان قازاق مەكتەبىنە بەردىم. ودان ۇتىلعان جوقپىن. قازىر ۇلكەن ۇلىمنىڭ جەكە كاسىبى بار. ورىس مەكتەبىن بىتىرگەندەرگە جۇمىس بەرىپ وتىر. ورتانشى ۇلىم نۇر-سۇلتاندا تۇرادى, ءۇيى-كۇيى, جەكەمەنشىك كلينيكاسى بار. ول دا ورىس مەكتەبىن بىتىرگەندەرگە ايلىق تولەپ وتىر. ۇلدارىمدى قازاقشا وقىتپاسام, تۋعان تىلىنەن, ۇلتتىق بولمىسىنان ايىرىلار ەدى. بىراق جاستىڭ اتى جاس قوي, قازىر بيزنەس پەن رەسمي ورىنداردىڭ ءتىلى ورىسشا بولعان سوڭ با, بالالارىم كەيدە ورىسشا سويلەۋگە بەيىم تۇ­رادى. وندايدا تىيىپ تاستاپ, جەتى تىلگە جەتىك بولساڭ دا, ءوز ءتىلىڭدى توبەڭە كوتەرىپ ءجۇر دەپ قايتا-قايتا ايتىپ وتىرامىن. ءبىر انىعى, ۇلدارىم اكەلەرىنىڭ جۇرەگى توقتاپ قالعانشا قازاقشا سوي­لەيتىن بولادى. تىزگىندى جى­بەر­­­­­­مەيمىن. ويتپەسەك ەل بولۋ­دان­­ قالامىز», دەدى ءا.بايمۇرزين.

ەكىنشىدەن, ءبىراز اتا-انا­لار­دىڭ وزدەرى ءتىلدى جەتىك بىل­مەيدى. وتباسىندا ورىسشا سوي­لەيدى. قازاق مەكتەبىندەگى وقۋ­لىق ءتىلىن تۇسىنبەيدى. ياعني ۇيدە بالاسىنا كومەكتەسىپ, ساباق ءتۇسىن­دىرىپ بەرەتىن شاماسى جوق. سون­دىقتان بالاسىن امالسىز ورىس مەكتەبىنە بەرۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر.

– قىزىم قازاق مەكتە­بىندە وقىدى. تاريح, گەوگرافيا پان­دەرىن تۇسىنبەي كەتتى. كو­مەك­تەسەيىن دەپ ەدىم, ءوزىم دە تۇ­سى­نە المادىم, وقۋلىق ءتىلى وتە اۋىر. سو­دان كەيىن ۇلىمدى سور­لات­پايىن دەپ م.گوركي اتىن­دا­عى ورىس گيمنازياسىنا بەردىم. مەن سياقتى اتا-انالار كوپ. مىسالى, بالامنىڭ سى­نىبىندا 29 وقۋشىنىڭ 20-سى قا­زاق بالالارى, دەدى ماۋلەن ەسىم­­دى 4-سىنىپ وقۋشىسىنىڭ انا­سى.

اتالمىش گيمنازيادا دمي­تري گەراششەنكو دەگەن مۇعالىم بار. ۋكراين وتباسىندا, وزگە ءتىل­دى ورتادا وسكەن دميتري ورتا مەك­تەپتى ورىس تىلىندە ءتامامداپ, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوس­تا­ناي ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا جوعارى ءبىلىم الىپ شىقتى. قازىر ورىس مەكتەبىندەگى قازاق با­لالارىنا قازاق ءتىلىن وقىتىپ ءجۇر. بولماشى دۇنيەنى سىلتاۋ ەتىپ, بالاسىن ورىس مەك­تەپتەرىنە وتىرعىزعان اتا-انالار قازاق ءتىلىن قۇرمەتتەۋدى وسى دميتريدەن ۇيرەنسە يگى.

ۇشىنشىدەن, اتا-انالاردىڭ ءبىرازى «بالام قازاق مەكتەبىنە بار­سا, جاسىق, جاسقانشاق بولىپ قالادى» دەپ ويلايدى ەكەن. ادەت­تە قازاق مەكتەبىنە كىرسەڭ, وقۋ­شىلار باس ءيىپ سالەمدەسىپ, ىسى­رىلىپ جول بەرىپ, ىزەت تانىتىپ تۇرادى. ورىس مەكتەپتەرىنىڭ وقۋشىلارى, كەرىسىنشە, الدىمدا كىسى كەلە جاتىر ەكەن-اۋ دەپ ەلە­مەيدى. قاعىپ-سوعىپ وتە شىعادى. سول سەبەپتى بالانىڭ بويىنا قا­زاق مەكتەبى ارقىلى داريتىن ىزەت­تى جاسىقتىقپەن شاتاستىرماۋ­ كە­رەك.

ءبىراز تۇرعىندارمەن سويلەس­كەن­نەن كەيىن بالانى قازاق مەك­تەبىندەگى پارتاعا وتىرعىزۋ ءۇشىن جالاڭ ۇگىت-ناسيحاتتىڭ ازدىق ەتە­تىنىن اڭعاردىق. ەتنوستىق قۇ­را­مى ءار الۋان وڭىردە قازاق مەك­تەپ­تەرىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ قالۋ ءۇشىن ءتيىستى رەسمي ورىندار دا باتىل قادامعا بارۋى كەرەك.

وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى بيىل قازاق مەكتەپتەرى از اۋدانداردا قازاق بالالارىنىڭ سانىن كوبەيتۋ جونىندەگى جول كار­تا­سى ازىرلەنەتىنىن حابارلادى. مۇ­نىڭ سىرتىندا, اتا-انالارعا ءۇي تاپسىرماسىن دايىنداۋعا كو­مەك كورسەتۋ ءۇشىن قازاق تىلىندە وقى­تاتىن سىنىپتاردا ۇزارتىلعان كۇن توپتارى اشىلماق. باسقارما مالى­مەتىنشە, ايماقتا سوڭعى ەكى جىل ىشىندە 2 بىردەي قازاق مەك­تەبى, 2 ارالاس مەكتەپ اشىلعان. ناتي­جەسىندە, قازاق مەكتەبىنە ءبىر جىل ىشىندە 1847 بالا قوسىلىپ, مەم­لەكەتتىك تىلدە ءبىلىم الاتىن وقۋ­شىلاردىڭ جالپى سانى 32 784-كە جەتكەن.

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى وڭىردەگى ءتىل جاناشىرلارى تاراپىنان كەلىپ تۇسكەن مى­ناداي ۇسىنىس-تىلەككە كەلىپ تىرەلەدى:

بىرىنشىدەن, ايماقتا 489 ورىس مەكتەبى, 118 قازاق مەكتەبى بار. ياعني ورىس مەكتەپتەرى جەتىپ ارتىلادى. سوندىقتان بۇدان بىلاي قالا, اۋدان سياقتى ءىرى ەلدى مەكەندەردە تەك قازاق مەكتەپتەرى عانا سالىنۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك تىلدە تاربيە بەرەتىن بالاباقشالاردىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, وب­لىستىق تىلدەردى دامىتۋ باس­قار­مالارىنىڭ نەگە مەكتەپ وقۋ­شىلارىندا شارۋاسى جوق؟ ولار بۇگىندە تەك مەملەكەتتىك قىز­مەت­تەگى ەرەسەك ماماندارمەن عانا جۇمىس جۇرگىزىپ وتىر. وسى ورايدا, تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى مەملەكەتتىك تىلدە وقىتاتىن ءبى­لىم مەكەمەلەرىندەگى بالا سانىن ارت­­تىرۋ جولدارىن ىزدەستىرىپ, وسى ماقساتتاعى ۇگىت-ناسيحات جۇ­مىس­­­تارىن جانداندىرۋى ءتيىس. 

قوستاناي وبلىسى