«گازەتتىڭ ءوزى – ءبىر كۇندىك, ءسوزى – مىڭ كۇندىك...» (قويىن داپتەردەگى جازبالار)

جۋرناليستيكا  جولبارىسى

گازەتتىڭ سيپاتى مەن سالماعى, مازمۇنى مەن ءمانى تىكەلەي باسشىسىنا بايلانىستى. وسىناۋ وردالى ويدىڭ ءتۇپ قاينارى تىم تەرەڭدە جاتسا كەرەك. قالام ۇستاعان قاۋىمنىڭ اراسىندا جازىلماعان مىناداي ءبىر استارلى قاعيدا ءجيى ايتىلادى. «ەگەر جولبارىستاردى قاۋقارسىز بۇرالقى ماۋباسقا باسقارتسا – بۇكىل جولبارىستار يتكە اينالىپ كەتەدى. ال سول شاۋىل­دەكتەردى جالعىز جولبارىسقا باسقارتساڭ – ال­گىلەردىڭ ءبارى شەتىنەن جالى كۇجىرەيىپ, ازۋىن ايعا بىلەپ شىعا كەلەر ەدى…». ءازىل قات­پا­رىنىڭ سىرى سان قابات.

ءيا, مىقتى باسشى بار جەردە – مىقتى ۇجىم بار. بۇل ورايدا شىعارماشىلىق قىز­مە­تىنە, باسقارۋ ستيلىنە, جۋرناليستىك الە­مىنە ابدەن قانىق شەرحان مۇرتازا ەسىمىن قالاي ايتساق تا لايىقتى. شەراعاڭنىڭ شوقتىعىن ۇكىلەپ, ءاردايىم بيىكتەتىپ تۇراتىن شتريحتار مول. سونىڭ ءبىرى ونىڭ جۋرناليستەر ەڭبەگىنە بەر­گەن ءادىل باعاسى كەزىندە جالپاق جۇرتتىڭ اۋز­ىندا ءجۇردى.

«– مەن اسا جاۋاپتى دا, مارتەبەلى جۋرنا­ليس­تەر ەڭبەگىن كوتەرگەنى التىن, جەگەنى تىكەن دالا الىبى – تۇيەگە تەڭەر ەدىم…».

قازاق ءباسپاسوزى قارا شاڭىراعىنىڭ تىز­گى­نىن ۇستاپ, تورىنە كوتەرىلگەن كۇنى ( 10 قارا­شا 1989 جىل) ايتقان وسى ءسوزىن مۇرتازا ىلە-شالا وتكەن «سق»-نىڭ 70 جىلدىعىندا, مەرەيلى مەرەكەنىڭ مىنبەرىنەن بۇگەجەكتەمەي تاعى دا قايتالاعان. سول ساتتە ءدۇيىم زال سەلك ەتە قالعان ەدى. ويتكەنى ۇكىمەت باسشىسىنان باستاپ, وڭكەي دوكەيلەر مەن ىعاي-سىعايلار قاتىسقان قىزىل يمپەريانىڭ قاتىپ-سەمگەن ستسەناريىمەن وتكىزىلەتىن  جينالىسىندا تەك ماداق سوزدەرى مەن كوپىرمە قولداۋلار عانا ساپىرىلاتىن-دى. جوعارىدا مەڭزەگەندەي گازەتتىڭ بايىرعى ءتىلشىسى ءتاجىباي بيتاەۆ رەسمي سالتاناتتى ءماجىلىستىڭ تريبۋناسىندا تۇرىپ, ءوزىنىڭ تارعىل داۋسىمەن تاباندا ءبىر شۋماق ولەڭدى سۋىرىپ سالعانى. سودان سوڭ بارىپ مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ قولىنان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى» ناگراداسىن العانى ءالى ەستە. بۇل كورىنىس, ارينە, بىرەۋگە  ۇنادى, بىرەۋگە وعاش كورىنگەنى انىق. بىرەۋ  ۇرىكتى, بىرەۋ ۇرەيلەندى…

جولبارىس جورتقان جەر تىنىش بولۋشى ما, ەدى؟

 

ء«وز ءسوزىم – ءوز پەرزەنتىم»

جۋرناليست قاينار ولجاي قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى شەرحان مۇرتازامەن «حاباردىڭ» تىكەلەي ەفيرىندە سۇح­بات وتكىزىپ وتىردى. تەلەكورەرمەندەردىڭ, جال­پى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن الاڭداتىپ, جا­نىن جەپ جۇرگەن تولعاقتى ماسەلەلەر  تۋرا­لى اشىق تا اششى اڭگىمە ءوربىدى. ەل مەن جەر تاعدىرى, تۋعان ءتىل مەن كوشى-قون ءتارىزدى وزەكتى تاقىرىپتار توڭىرەگىندە قوردالى وي-پىكىر­لە­رىن ورتاعا سالعان ۇستازىنا قاينار ورايلى تۇس­تا توسىن ساۋال قويدى:

– شەراعا, ءسىز قالىڭ جۇرت وتە جاقسى بىلە­تىن ۇلكەن جۋرناليست-جازۋشىسىز. الايدا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بەتىندە ء«بىر اۋىز ءسوز», «دات!» ايدارلارىمەن ويماقتاي شا­عىن دۇنيەلەرىڭىز ءجيى شىعىپ تۇرادى. سوندا ءسىز «شەرحان مۇرتازا» دەپ قول قويعانعا ىڭعاي­سىزدانبايسىز با؟

–  ءوي, ول مەنىڭ ءوز ءسوزىم عوي. دەمەك, ءوز ءسوزىم – ءوز پەرزەنتىم. سوندىقتان مەن ءوز سو­زىم­نەن ەشقاشان جيىركەنبەيمىن. نەگە اتى-ءجو­نىم­دى قويمايمىن؟ قويامىن! حالىقتىڭ كوكەيىن­دەگى ويلاردى جارتى سوزبەن جەتكىزۋ, ارينە, وڭاي ەمەس. ءمىردىڭ وعىنداي نىساناعا ءدال ءتيىپ جاتسا دە... «كوپ ءسوز – كومىر, از ءسوز – ال­تىن» دەگەندى بابالارىمىز بەكەر ايتپاعان. ەڭ باستىسى , جازعانىڭنىڭ ءنارى, ءدامى بولسىن!

راسىندا, ايگىلى قالامگەر شەراعاڭ گازەتتە شى­عىپ بارا جاتقان ۇلكەندى-كىشىلى تۋىن­دى­سى­نىڭ ۆەرستكاسىن بەت قاتتالىپ جاتقاندا, قالايدا ۋاقىت تاۋىپ ءوزى وقىپ بەرەتىن. بۇل كور­رەكتورعا, ياكي كەزەكشى رەداكتورعا سەنبەۋ­شى­لىك ەمەس. ءار ءسوزىن پەرزەنتىنە, التىنعا با­لاعان قالامگەردىڭ بولەكشە دارا قاسيەتى بول­سا كەرەك.

...ايتپاقشى, كەزىندە «ەگەمەننىڭ» «اق­مىل­­­تىق ءجۋرناليسى» اتانعان قاينار ولجاي بىل­تىر ايتۋلى «ۇركەر» سىي­لى­عىنىڭ شەرحان مۇرتازا اتىنداعى نومينا­تسياسى بو­يىنشا باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى.

 

«مەنىڭ گازەتىمدە شارۋاڭىز بولماسىن»

جانى جايساڭ ءتاجىباي بيتايدىڭ قىز­مەت­تەس ارىپتەستەرى اتاپ كەتكەن ەكىنشى ەسىمى بار. ول – «رەداكتور». بۇكىل عۇمىرىن ءبىر عانا ۇجىمدا وتكىزگەن تاكەڭ «سق» كەزىندە دە, «ەگەمەن» كەزىندە دە رەداكتسيا جانىنان شى­عىپ تۇراتىن «قىزىل قالام» قابىرعا گازە­تى­نىڭ رەداكتورى بولدى. قوعامدىق تاپسىر­ما رەتىندە وزىنە جۇكتەلگەن جۇمىستى ول زەينەتكەرلىك دەمالىسىنا  شىققانعا دەيىن اسا ىقىلاسپەن اتقاردى. «قىزىل قالامنىڭ» ءار سانىن مەيلىنشە مازمۇندى دا كوركەم, جە­ڭىل دە ويناقى بولۋىنا نازار اۋداراتىن تاكەڭ ءاربىر قىزىل داتانى قۇر جىبەرمەي, ءتىپتى رەداك­تسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ مەرەيتويلارىنا دا ارناپ گازەت شىعاراتىن. كەزەكتى وسىنداي ءبىر «قىزىل قالامنىڭ» ۇزىن دالىزگە ىلىنگەن كولدەي ءنومىرىن تاماشالاعان جۋرناليست ارىپ­تەستەرى ىرزا-حوش كوڭىلمەن ءتاجىباي رەداك­توردىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە قاداپ ايتادى. بۇعان ونىڭ مەرەيى اجەپتەۋىر مارقايىپ قالادى. قانشا دەگەنمەن پەندە ەمەس پە؟! ءوستىپ جي­نال­عان كوپشىلىكتىڭ ورتاسىندا ءماز بولىپ تۇرعان رەداكتوردىڭ قاسىنا ادەتىنشە جى­مىڭ­داي جاقىنداعان باس رەداكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سارباس اقتاەۆ:

– تاكە, مىنا گازەتىڭىزدى باس ماقالاسىنان باستاپ دوستىق ازىلدەرىنە دەيىن تۇگەل وقىپ شىقتىم. ورتاشالاۋ ما, قالاي ءوزى؟ ءبىراز جايدى قامتي الماعان سياقتىسىز, – دەيدى سىن كوزبەن ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ.

– ساكە, مەن بۇل ايتقانىڭىزبەن كەلىسپەي­مىن, – دەگەن ول شىر-پىر كۇيەدى.  

– مەنىڭ گازەتىم «قىزىل قالامدا» شار­ۋا­ڭىز بول­ما­سىن. ەڭ الدىمەن, ءوز گازەتىڭىزدى دۇ­رىس شىعارىپ الىڭىز.

 

تيتىقتاتقان تيتو

كۇندەلىكتى جۇمىس باستالعاننان سوڭ قازتاگ ارقىلى ماسكەۋدەن جىبەرىلگەن تاسس-تىڭ تىلدەي قاعازى رەداكتسياداعى تەلەتايپقا تۇسەدى. وندا كەزەكتى شىعىپ جاتقان نومىردە مىندەتتى تۇردە جاريالاناتىن ۇلكەندى-كىشىلى رەسمي ماتەريالداردىڭ ءتىزىمى كورسەتىلگەن. «ليتەرلى» ايتپەسە «ەمبارگو» تاڭبالارىمەن بەلگىلەنگەن بۇل دۇنيەلەردى ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن كۇتەسىز. گەنسەكتىڭ كەزدەسۋلەرى مەن قابىلداۋلارى, ساياسي بيۋرونىڭ وتىرىسى, كرەمل قوناقتارىنىڭ نە ىستەپ, نە قويعانى جو­نىندەگى ءىرىلى-ۇساقتى حابار-وشارلارعا گازەت­تەن الدىن الا ورىن دايىنداپ قويىپ, سار­عايىپ توساسىڭ.

ىمىرت ۇيىرىلە قازتاگ-قا ءالسىن-ءالسىن تەلەفون شالىپ, ليتەرلى ماتەريالداردى تۇ­گەن­دەپ قاشان كەلىپ, قاشان اۋدارىلاتىنى تۋرالى بىلەمىز. قانشا دەگبىرسىزدەنگەنمەن ماسكەۋ اسىقپايدى-اۋ. ۇزدىك-سوزدىق شۋداي شۇباتىپ, بىرىنەن كەيىن ءبىرىن جىبەرىپ جاتادى. وبالى نەشىك, الەكەدەي جالاڭداعان قازتاگ اۋدار­ماشىلارى ەش كەدەرگىسىز قاعىپ-اق تاس­تايدى. ونىڭ ۇستىنە ءوز رەسپۋبليكامىزدا بو­لىپ جاتقان ەلەۋلى جاڭالىقتار مەن وقيعا­لار بار. نەگە ەكەنىن قايدام؟! ول كەزدە اياق الىپ جۇر­گىسىز گازەت قىزمەتكەرلەرى بىردە-ءبىر رەسمي ما­­تەريال ازىرلەمەيتىن. ءبارى قازتاگ-تىڭ موي­نىن­دا. ال الەمنىڭ تىرشىلىك-تىنىسى حا­قىن­داعى ويماقتاي حاباردىڭ ءوزىن تەك تاسس بەرۋى ءتيىس. ءوز بەتىڭشە قارەكەت جاساۋعا حاقىڭ جوق.

ماسكەۋگە قاراپ ساعات تۇزەپ, ماسكەۋگە قاراپ تۇشكىرىپ, كرەملدىڭ قاس-قاباعىنا قا­راپ بال اشاتىن گازەتشىلەردىڭ ءومىرى تىپتەن قيىن. رەداكتوردان باستاپ, كەزەكشىلەرى بار, كوررەكتورلارى بار, جۇرگىزۋشىلەرى بار تۇگەلگە دەرلىك رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرى…  ديرەكتوردان باستاپ, تەرۋشىلەرى بار, بەتتەۋشىلەرى بار بۇكىل باسپاحانا جۇمىسشىلارى… گازەت باساتىن تسەح پەن ەكسپەديتسيا وزىنشە ءبىر قاۋىم ەل… ءبارىنىڭ ءۇمىتى مەن تىلەگى – «سق»-نىڭ كەشىكپەۋى. اي­تەۋىر امان-ەسەن تۇنگى 2-3-تە كوزىڭدى ۋقالاپ ۇيى­ڭە جەتسەڭ بولدى. بۇدان ارتىق قۋانىش جوق. ايتپەسە, ەكى كۇننىڭ بىرىندە كەزەكشىلەر جۇمىستان تاڭ اتا قايتىپ جۇرەدى.

سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا گازەت تۋرا 3-4 اي تابانداپ كەشىگىپ شىعىپ وتىردى. سەبەبى يۋگوسلاۆيا كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باس حاتشىسى يوسيپ بروز تيتو توسەك تارتىپ اۋىرىپ جاتقان. سول ۋاقىتتىڭ قاتاڭ ءتارتىبى بويىنشا ونىڭ دەنساۋلىعى مەن كوڭىل كۇيى جايىندا بۇكىل ەلدى تاۋلىك سايىن مىندەتتى تۇردە حاباردار ەتىپ تۇرۋ كەرەك.

مىنە, بۇگىن دە گازەت قاتتى كەشىگىپ, قول-اياعىمىز ءجىپسىز بايلانىپ, رەسمي حاباردى سا­رىلا كۇتىپ وتىرمىز. بروز تيتونىڭ دەنساۋ­لى­عىن قۇلاعدار ەتكەن نەبارى ەكى-ءۇش اۋىز سوزدەن تۇراتىن تاسس-تىڭ جالعىز سويلەمى ءالى جوق. «ماسكەۋ تىپ-تىنىش. كۇتىڭدەر! ءبىز دە ەكى كوزىمىز ءتورت بولىپ توسىپ وتىرمىز. كەلىپ قالار. ءسال شىداڭدار…» قازتاگ-تىڭ ەس­كەرتۋى بۇل.

جۇيكەسى ابدەن تاۋسىلعان تەحرەداكتور بولات جايساڭباەۆ:

– تيتونى بىزدە كىم ىزدەپ جاتىر دەيسىڭ وسى. بۇگىن كۇتپەي-اق, ۇڭىرەيگەن مىنا بوس ورىن­­دى شپونداپ, اشا سالايىق. نەسىنە قورقا­سىڭ­دار. بەلگراد پەن موسكۆاڭ «سوتسياليستىك قازاقستاندى» وقىمايدى عوي, – دەدى ءبىر كەزدە تۇتىعىپ.

ءوز بەتىمىزشە باتىل شەشىم جاساي الماي قينالعان ءبىز دە كۇمىلجيمىز:

– ءسال كۇتەيىك… تاياق جەپ قالمايىق…

ءارى-ءسارى كۇيدە مۇلگىپ وتىرعانىمىزدا ۇي­قىلى-وياۋ باستىعىمىز بالعابەك قىدىربەك­ ۇلى تەلەفون سوقتى:

– ءوي, جانات-اۋ, نەعىپ جاتىرسىڭدار!؟ تاڭ اتتى ەمەس پە؟ سوندا نە كۇتىپ وتىرسىڭدار؟

– باكە, بروز تيتو تۋرالى تاسس حابارىن توسىپ وتىرمىز. ءالى كەلگەن جوق. ءمۇ-م-كىن… بۇگىن بەرمەي-اق قويساق قايتەدى.

رەداكتوردىڭ ۇيقىسى شايداي اشىلىپ, شو­شىپ كەتكەندەي. انشەيىندە باتىل كورىنە­تىن بالعابەك اعانىڭ ۇنىندە ۇرەي:

– نە ءولىپ قالماي, نە ءتىرىلىپ كەتپەي بۇل تيتو تيتىقتاتىپ ءبىتىردى عوي, – دەدى ول قىن­جى­لىپ. – اقىرى كەشىكتىك. ماسكەۋدى توسىڭ­دار. «اش قۇلاقتان تىنىش قۇلاق». ا-تو, ەرتەڭ «تسك»-دان ءسوز ەستىپ جۇرەرمىز.

تيتىقتاتقان تيتو كوپ ۇزاماي كوز جۇمعان. ءسوي­تىپ, بىرازعا بولسىن گازەت قايتادان گرا­فيككە ىلىگىپ, كەشىكپەي شىعا باستادى.

 

كۋالىك پەن ماندات

گازەتتە ءۇزىلىسسىز قىزمەت ىستەگەن قىرىق جىل­دىڭ («لەنجاستا» توعىز جىل, قالعانى سۇيىكتى «ەگەمەندە») بەدەرىندە ءۇش جۇزگە جۋىق جۋرناليستپەن قاتار ءجۇرىپ قالام تەر­بەۋ پەشەنەمىزگە جازىلىپتى. ۇلكەن-كىشى­سى بار, زامانداستارىمىز بار دەگەندەي, ارقاي­سىسىنىڭ شابىسى دا, ءجۇرىسى دە بولەك-بولەك. سولاردىڭ اراسىنداعى حاس تالانتتار مەن قۇلا­گەرلەردى جۇرەك سۇزگىسىنەن وتكىزىپ, كوڭىل تارا­زىسىنا تارتقاندا ەكى قولىڭنىڭ ساۋ­ساق­تا­رىن ارەڭ تولتىراسىڭ-اۋ. سول ساناۋ­لى­لار ساناتىندا جۋرناليست نۇري مۇفتاح بار. ونىڭ اتى-ءجونىنىڭ الدىنا ەشقانداي تەڭەۋدى, ەشقانداي انىقتاۋىشتى جاپسىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ونسىز دا ايگىلى. ۇلكەن ۇيادا بىرگە جۇمىس ىستەگەندە كوزىم انىق جەتكەن. زاڭ, قۇقىق تا­قى­رىبىن شەكىلدەۋىكشە شاعادى. ەكى تىلدە بىردەي قالام سىلتەيدى. فەلەتونى قانداي؟! دەموكراتيا لەبى ەسكەن جىلدارى جەر-جەردەن قالىڭ وقىرمان قولقا سالعانى ءالى ەستە:

– جوعارى كەڭەسكە دەپۋتاتتىققا ءبىزدىڭ وكرۋگتەن ءتۇسىپ كورمەيسىز بە؟

جۋرناليست ءۇشىن بۇدان ارتىق قۇرمەت بولا ما؟! ءار نارسەگە بايىپپەن جانار جۇگىرتىپ, زەيىنمەن زەردەلەيتىن نۇري مۋفتاح:

– كوپ ويلاندىم. بىراق جۋرناليستىك كۋا­لى­گىم­دى دەپۋتاتتىق مانداتقا ايىرباس­تاماي­مىن, – دەگەن-ءدى.

قاي جاعدايدا دا قالامىن نايزاداي كورە­تىن ول كەيىنگى پارلامەنت سايلاۋى كەزىندە دە كوپ ۇسىنىستى قابىلداماپتى. باياعى تەمىر­قا­زىق ماقساتىنان اينىماعان.

جۋرناليستىك كۋالىككە ادالدىق دەپ وسىنى ايتسا كەرەك.

 

كرەمل شەشەدى

ادەت­تەگىدەي ۇلى جەڭىستىڭ  كەزەكتى جىل­دى­عى قارساڭى بولاتىن. دوڭگەلەك داتاعا جات­پاسا دا ماسكەۋدەن باستاپ بۇكىل ەل اۋما­عىندا داڭعازا الاشاپقىن ءبىر اي بۇرىن دابىلداپ قويا بەردى. گەنسەكتەن باستاپ ساياسي بيۋرو مۇشەلەرىنە دەيىن كەۋدەلەرىندەگى بوس ورىنداردى تاعى ءبىر وردەنمەن, يا بولماسا, ايتەۋىر ءبىر مەدالمەن تولتىرۋدى ويلايتىنى دا بەلگىلى. جىل سايىن قايتالانىپ كەلە بەرگەن سوڭ ۇيرەنشىكتى داعدىعا اينالىپ كەتكەنگە ۇقسايدى. ۇلكەندى-كىشىلى مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردا دا بۇل سالت ءوز تامىرىن تەرەڭگە جىبەرىپ, ۇجىمدا جۇمىس ىستەيتىن سو­عىس ارداگەرلەرىنە قۇرمەت كورسەتۋ جان-جاق­تى ويلاستىرىلادى. ونسىز دا قاتارى كۇن ساناپ سەلدىرەي تۇسكەن مايدانگەرلەردى ماراپاتتاۋ ماسەلەسىنە سەلقوس, ءجۇردىم-باردىم  قاراۋعا بولمايتىن. بولسىن-بولماسىن بەلگىلى ءبىر مايدانگەرلەردى عانا ەلەپ, وزگەلەردى كوزگە ىلمەگەن داستۇرسىماقتىڭ بولعانى دا شىندىق.

ءار مەكەمەدە پارتكوم بار, جەرگىلىكتى كاسىپ­وداق كوميتەتى بار. كۇنىلگەرىدەن بىرلەسىپ ءتۇرلى شارالاردىڭ ءىس-جوسپارلارىن جاساپ, سوعىسقا قاتىسقانداردى وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتاۋعا ۇسىنىستار ازىرلەپ, اقشالاي-زاتتاي سىيلىقتار تاپسىرۋ... تاعى-تاعى تو­لىپ جاتقان جاعداياتتار قاراستىرىلادى. مۇم­كىندىگى مەن ىڭعايى كەلىپ تۇرعان مەزەتتى مايدانگەرلەر دە ءمۇلت جىبەرمەيدى. ۇيلەرىن كەڭەيتەدى, بالالارىنا بولەك پاتەر الىپ بەردى. نەمەرەلەرىنە ماشينە مىنگىزەدى. قاتىپ-سەمگەن كەڭەستىك جۇيەنىڭ ءتارتىبى بويىنشا سول سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ مۇقتاجدىقتارى ءاردايىم ءبىرىنشى كەزەكتە تۇراتىنى بارشاعا ايان. ورىندى-ورىنسىز قولپاشتاۋلار كەيىن­گى­لەر­گە, اسىرەسە جاستارعا قيىن تيگەنى شىندىق. قينا­لىپ جۇرسە دە ۇندەمەيتىن. كۇڭكىلدەپ-كۇڭ­كىلدەپ قوياتىن ۇزاسا...    

وسىنداي ماي شەلپەكتىڭ ءدامىن «سوتسيا­ليس­تىك قازاقستاننىڭ» قارت جاۋىن­گەر­لەرى دە مولىنان تاتتى.  وردەندەر مەن مەدالداردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن تاقتى. ودان قالسا مەرەكەلىك مەدالدار مەن سولكەبايلاردى, قۇرمەتتى اتاقتاردى يەلەندى. كەرەك دەسەڭىز جۋرناليستىك كاسىبي شەبەرلىككە بەرىلەتىن سىيلىقتار دا سول سوعىس ارداگەرلەرىنە ۇلەستىرىلەدى-اۋ. ارينە, ۇجىم بولعان سوڭ, ەڭ اقىرى قالام قارىمىنىڭ سا­قالعا قارامايتىنى بار, بەلدەن باسۋشىلىق ارە­كەت­تەرگە باس كوتەرۋ بولماسا دا ىشتەگى كۇڭ­­كىل تولقىنى سەزىلمەي قويمايتىنى جانە بەل­گىلى.  بىردە رەداكتسيانىڭ  و شەتى مەن بۇ شەتىنە كوزىڭ جەتپەيتىن ۇزىن دالىزىندە ايعاي-شۋ شىقتى.  ءار تۇستان سىقىرلاپ, شيقىلداپ ەسىكتەر اشىلدى. تانىس داۋىستار... جۋىردا باسىلاتىن ەمەس.     – نۋ, چتو جە... ەڭ الدىمەن, مەن قۇساپ وت ورانىپ, قان كەشىپ كور. سوعىستىڭ ءيسى مۇرنىنا بارمايتىن, مىرقىمباي!.. مەن دە مەستكوم بولعام...   

بۇ­رقىلداعان ارداگەرىمىز بەكدىلدا اب­دۋللين اعا اي-شايعا قاراعان جوق. سارتىل­­­دا­عان كۇيى رەداكتوردىڭ كابينەتىنە كىرىپ كەتتى.   

باسىنان استە ءسوز اسىرمايتىن جۋرناليست-جازۋ­شى, كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ توراعاسى كەڭەسحان زاكەنوۆ تە قاتتى اشۋلانعان.  

قىزۋقاندى ول الدىن وراپ, كەس-كەستە­گەن جىگىتتەردىڭ «قوي-قويىن» قۇلاعىنا ىل­مەس­­تەن ۇنەمى قولىنان تاستامايتىن قى­زىل پاپ­كاسىن قولتىعىنا قىستىرعان قال­پى ساپار بايجانوۆتىڭ بولمەسىنە – ءابدۋلين­نىڭ ارتىنان ۇمتىلدى... ىلە-شالا رەداك­تو­رى­­­مىز رەدكوللەگيا مۇشەلەرى مەن ءبولىم مەڭ­گە­رۋشىلەرىن وزىنە جينادى.

– كا-ءنى-ءى, جىگىتتەر, كەلىڭدەر, – دەدى جۇمساق ۇنمەن ساپەكەڭ ەجەلگى بيازى كەيپىن وزگەرتپەي. – اقىل­داسىپ الايىق... جەڭىس مەيرامى دا كەپ قاپتى.    

– ءالى ءبىر اي بار ەمەس پە, – دەدى ويىندا ەش­تەڭە جوق بەكبولات ادەتوۆ ەمەن-جارقىن قالپى.

– ءيا, ءبىر اي ەمەس, تۋرا قىرىق كۇن بار عوي.

ۋاحاپ  قىدىرحانوۆتىڭ ءسوزىن جانىندا وتىرعان حاميدوللا راحماتۋللين تاڭىرقاي قوشتاي ءتۇستى:    

– نەسىنە اسىعامىز, الدىمەن ماي ءنومىرىن شىعارىپ المايمىز با؟

– دۇرىس ايتاسىڭدار. ءالى ءبىراز ۋاقىت بار. كانە, بەكە, ءوزىڭىز نە دەيسىز؟

تىزگىندى قولىنا العان ساپەكەڭ بلوكنوتىنا ۇيرەنشىكتى  ادەتىمەن شۇقشيا  سۇيكەي جونەلدى.

رەداكتوردىڭ كوڭىلدى ءجۇزى داڭعاراداي كابينەتتى جادىراتىپ جىبەرگەندەي.  ك ۇلىمدەي ورنىنان كوتەرىلدى: 

– وزدەرىڭ دە جاقسى بىلەسىڭدەر. جەڭىس كۇنى جاقىنداپ قالدى. سونى ەسكەرتىپ مىنا مەستكومعا – زاكەنوۆ جولداسقا بارسام, تىڭ­دا­عىسى كەلمەيدى. سلۋشاي, مەن وت كەشكەنمىن, سو­عىسقا قاتىسقانمىن...

ءالى دە اشۋىنان ارىلا الماي كۇيىپ-پى­سىپ وتىرعان كەڭەسحان بەكەڭنىڭ ءسوزىن جال­عاستىرماي, ءۇزىپ جىبەرەدى:

– بەكە, سوعىسقا قاتىسقان جالعىز ءسىز عانا ەمەسسىز عوي. ءجون-جوسىقسىز كەۋدە كەرە بەر­­مە­ڭىز. ال كاسىپوداق توراعاسى رەتىندە مەن سىز­دەرگە مىنا جايدى اشىق ايتقىم كەلەدى. ابدۋللين جولداس ماعان كەلىپ, «مەنى جەڭىس كۇنى قۇرمەتىنە وردەن-مەدالعا ۇسىنىڭىز» دەيدى. مەن ۇسىنا المايمىن دەدىم. سەبەبى: بۇعان دەيىن ءسىز وردەندى دە, مەدالدى دا العان­سىز. ەكى-ءۇش ءۇي, ەكى-ءۇش ماشينە العانسىز اردا­گەرمىن دەپ. ساناتوريلەرگە جولدامالار, ەڭ اقىرعى كەزەكسىز كىلەم دە العانسىز. سىزدە قازىر ءبارى دە بار. الماعانىڭىز سوۆەت ودا­عا­نىڭ باتىرى اتاعى عانا. ءيا, ونى مەن شەشە المايمىن. ماسكەۋ شەشەدى, تەك كرەمل شەشە­دى دەدىم. مىنە, جولداستار, داۋدىڭ باسى وسى, ايعاي-شۋدىڭ سەبەبى وسى...

ءمان-جايعا ەندى بارىپ كوز جەتكىزگەن رە­داك­­تورىمىز دا, ءبىز دە ەرىكسىز جىمىڭداپ كۇلە بەر­دىك.

– كرەملدەن تومەن ءتۇسىپ, ءوزىمىز شەشەتىن ما­سەلەلەر توڭىرەگىندە اقىلداسايق تا, – دەدى جى­گىتتەردىڭ ءبىرى ازىلدەپ.

– راس – ي... ءوستىپ ءجونىن ايتىڭىزدارشى, – دەدى سوندا بارىپ اشۋى تاراعان كەڭەسحان.

 

وزىنەن ايايمىز با؟..

جۋرناليست سوۆەت شيمانباي ۇزاق جىلدار «ەگەمەن قازاقستاندا» جاۋاپتى حاتشىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. سەكرەتاريات جۇ­مىسى گازەتتەگى ەڭ اۋىر, ەڭ قاربالاس بۋىن­عا جاتا­تىنى بارشاعا ءمالىم. ۋاقىتپەن, مەزگىل­مەن ساناسپايسىڭ-اۋ. تاڭەرتەڭ ەرتەلەتىپ كەل­گەننەن ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن رەداكتسيا مەن باسپاحانا اراسىندا تەپەڭ-تەپەڭ ەتىپ جۇر­گەنىڭ.

قازىرگىدەي كومپيۋتەر, ينتەرنەت اتىمەن جوق. بارلىق ماتەريال تۇگەلدەي قورعاسىندا تەرىلەدى. فوتولار مەن شتريح سۋرەتتەر دە قورعاسىندا قۇيىلادى. ال قورعاسىنمەن جۇمىس جاساۋ – ازاپتىڭ ازابى. دەنساۋلىعىڭا اسەر ەتىپ, جۇيكەڭدى جەمەي قويمايدى. ەكى كوزى قىپ-قىزىل بوپ شاتىناپ سابەڭ كۇنىنە ءتورت بەتتىڭ ورنىنا ونداعان دانا ماكەت سىزىپ مۇر­نىنان شانشىلىپ جۇرگەنى. ويتكەنى رەسمي ماتەريالدار ماسكەۋدەن قازتاگ ارقىلى تەلەتايپپەن كولدەي-كولدەي شۇبا­تى­لىپ ءتۇسىپ جاتقانى. قيىنى سول, ءبارىن دە ءبىرىن قالدىرماي كەزەكتى نومىرگە سالۋ كەرەك. امالسىزدان ماكەتتى بۇزاسىڭ.

نەگە ەكەنىن قايدام, كۇن سايىنعى گازەتتە تسك-نىڭ باس سەكرەتارى ل.ي.برەجنەۆتىڭ بايان­­داماسى, يا بولماسا قابىلداۋلاردا سوي­لەگەن سوزدەرى قابات-قابات جاريالانادى. رەسمي دۇنيەلەرگە ارناپ تاستاعان ءبىرىنشى-ەكىنشى بەتتەرگە سىيماي سوڭعى بەتكە دە ءجيى اۋىسىپ سەكرەتارياتتاعى جىگىتتەردىڭ اڭكى-تاڭكىسىن شىعارادى. قالىپتى جاعدايدان ايىرىلىپ قالعان ادامنىڭ اشۋلانشاق تا, شاتقاياقشىل كەلەتىنى جانە بار. وسىنداي ءبىر ماكەتتى قايتا-قايتا سىزۋدان ابدەن مەزى بولعان سوۆەتكە باسپاحانادان سەكرەتارياتتىڭ ءنومىر جۇرگىزۋشى جىگىتى عالىم تىنىباەۆ تەلەفوندايدى:

– ساكە, برەجنەۆتىڭ بايانداماسىنان ورىن قالىپ قالدى. نە ىستەيمىز؟ زاپاسىڭىزدا دا­يىن ماتەريال بار ما؟

– كوپ پە؟ قايدان بولسىن...

– ونشا كوپ ورىن ەمەس سەكىلدى. ءجۇز جول, ۇزاسا ءجۇز ەلۋ جولدىڭ شاماسى,– دەيدى عالىم شىرىلداپ.

– جارايدى, ءتۇسىندىم. باياندامانى سوڭىنا دەيىن اشىپ جىبەرىڭىز. برەجنەۆتىڭ ءوز ءسوزىن ءوز گازەتىنەن ايايمىز با؟! – دەپتى سوندا شي­مان­باەۆ ارقاسىنان اۋىر جۇك تۇسكەندەي. – تىعىنداي سالاتىن دايىن ماتەريالدى قايدان تابام. انشەيىندە تسك-نىڭ ورگانىمىز دەگەندە سۇمدىقسىڭدار. ال تسك دەگەنىمىز – برەجنەۆتىڭ ءوزى ەمەس پە.

 

كۇنكورىس

بۇكىل عۇمىرىن فوتواپپارات ارقالاپ وتكىزگەن سايلاۋ پەرنەباي ۇلى الپىسقا قالاي جەتىپ كەلگەنىن بىلمەي قالعان جالعىز جاننىڭ ءبىرى عانا ءتارىزدى كورىنەدى دە تۇرادى ماعان. قازاق فوتوسىنىڭ, قازاق فوتوجۋرناليستيكاسىنىڭ ساردارى زەينەت جاسىنا جەتىسىمەن ىڭ-شىڭ­سىز ەڭبەك دەمالىسىنا شىعىپ كەتكەن. ءبىر فو­تو­ەتيۋدىنىڭ ءوزى – عاجايىپ ءبىر نوۆەللا. ءبىر پور­­ترەتىنىڭ ءوزى – تالايلى ءبىر تاعدىر. ءبىر رە­­پورتاجىنىڭ ءوزى – ءبىرتۇتاس عۇمىر... سانا­لا­تىن ونىڭ ەڭ قۇرىعاندا مەرەيتويلىق كور­مەسى دە ۇيىمداستىرىلمادى. ەش اتاعى جوق فوتو­سۋرەتكەر يۋبيلەيى اتاۋسىز, ەلەۋسىز قالدى. ال ءوزى اپپاراتىن موينىنا ءىلىپ الىپ بىردە-ءبىر يۋبيلەيدەن قالعان ەمەس. ەڭ وكىنىشتىسى وسى! عاجابى, استە مۇقالۋدى, مۇڭايۋدى, تۇن­جىراۋدى بىلمەيتىن ول ءاردايىم مىناۋ بەيداۋا ومىرگە سەرگەك ءارى قاناعاتشىل پەيىلمەن قۇشتار.

ء–تاۋبا, ومىرىمە ريزامىن, – دەيدى قاشان كەز­دەستىرسەڭ دە ىرجالاقتاپ. – فوتواپ­پا­را­تىمنىڭ ارقاسىندا بالادان پاتشاعا دەيىن, قويشىدان اكادەميككە دەيىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, تۋعان ەلىمنىڭ بارلىق تۇكپىرىن شارلادىم. ۇلكەن تىرلىكتىڭ قاس-قاعىمدىق بولشەكتەرى ىسپەتتى مەن فوتوعا تارتقان نەگاتيۆتەردىڭ ءوزى جارتى ميلليون داناعا جەتەدى. التىن قازىنا ەمەس پە! بىراق ونى ەلەيتىن, قاجەتسىنەتىن ەشكىم جوق. قۇزىرلى مەكەمەلەر دە, بيلىك تىزگىنىن ۇستاعاندار دا وتە سەلقوس. ءسويتىپ, جاشىكتە ساقتالعان بۇكىل تاريح قۇرىپ كەتپەك. ال توي-تومالاققا, كەزدەسۋلەر مەن كەشتەرگە شاقىرۋشىلار قيساپسىز. ارينە, ەل تىنىسىنا قاتىستى ايتۋلى وقيعالاردان شەتتەپ جۇرگىم كەلمەيدى...

وسىنداي يۋبيلەيدىڭ ءبىرى تاراز قالاسىنىڭ 2000 جىلدىعىنا سۇيرەتىلىپ بارعان سايلاۋ پەرنەباەۆتى ەجەلگى تانىستارى ساعىنا قار­سى الادى. كوڭىلى وسكەن ول سىرقاتىن دا ءبىر ساتكە ۇمىتىپ, ءازىل-وسپاعىنىڭ تيەگىن اعىتا ءجۇرىپ دارحان تويدىڭ دۋمانى مەن شاتتىعىن وبەكتيۆىنە ىلىندىرۋگە قۇلشىنادى. قالىڭ ءنوپىردىڭ اراسىنان ۇشىراسا كەتكەن اتاقتى قالامگەر ءابىش كەكىلباەۆ سايلاۋدى قۇشاقتاپ:

– پەرنەباەۆ قۇرداسىم-اۋ, كوپ بولدى عوي ءوزىڭدى كورمەگەلى. شال بولايىن دەگەنسىڭ بە؟ ءحالىڭ قالاي؟ – دەيدى ىقىلاسىن توگىپ.

– پەنسيادامىن. جۇرت قاتارلى. شاي-پۇلدىق قانا زەينەتاقى الام. تىرىلەردەن قاي­ران جوق. ولىلەردىڭ پورترەتتەرىن ساتىپ كۇن كورىپ جۇرگەن جايىم بار, – دەپتى سايلاۋ قالجىڭداپ.

– ءاي, وسى سەنىڭ قىرشاڭقى ءتىلىڭ-اي!..

 

ۇزاق ساقتاۋدىڭ امالى

 «ەگەمەندى قازاقستان» گازەتىنىڭ سۋرەتشىسى جانۇزاق ابدىقۇل كىتاپ جيناۋمەن اۋەستەنەدى. ايىنا ەكى-ءۇش مارتە الماتىداعى بۇكىل كىتاپ دۇكەندەرىن ءسۇزىپ شىقپاسا كوڭىلى جاي تاپپايتىن جاكەڭ تۋرالى زامانداستارى: ء«بىزدىڭ جانۇزاق كىتاپتىڭ ءىشىن ەمەس, اتتارىن وقۋ ءۇشىن جينايدى» دەپ ازىلدەيدى. سول جانۇزاق بىردە رەداكتسياعا رەنجىپ كەلىپتى:

– كىتاپ سورەلەرىندە وڭكەي ءبىر وتپەيتىن كىتاپتار شاڭ باسىپ, سىرەسىپ تۇر. ءبارىن دە شەتىنەن ءاپ-ادەمى قاتتى مۇقابامەن, ءارى جىلتىراتىپ شىعاراتىنىن قايتەرسىڭ.

سوندا ءتىلىنىڭ ۋىتى بار, جاتىپاتار رەداكتسيا قىزمەتكەرى, بەلگىلى جۋرناليست ءابدى-ءازيز الدابەرگەنوۆ:

– ءاي, جاكە-اي, سونى دا بىلمەيسىز بە؟ باسپالار وتپەيتىن كىتاپتارىن قويمادا ءشىرىپ كەتپەي, ۇزاق ساقتالۋى ءۇشىن ءوزىڭىز ايتقانداي قاتىرمالاپ, شۇبەرەكپەن تىستاپ, پلەنكامەن جىلتىراتىپ شىعارادى عوي, – دەپتى.

 

جانات ەلشىبەك,

حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى,

«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ارداگەرى