وشپەس ەرلىك

«ەجەلدەن ەر دەگەن داڭقىمىز شىقتى عوي». قازاق ەلىنىڭ ەڭ ۇلىق ءرامىزى – ءان­ۇرانىمىزدا ءدال وسىلاي جازىلعان. جاز­دىرعان كوك تۇرىك زامانىندا «كۇندىز وتىر­ماعان, تۇندە ۇيىقتاماعان, قارا تە­رىن توك­كەن, قىزىل قانىن جۇگىرتكەن» كۇلتەگىندەي قۇدىرەتتى قولباسشىلاردان باستاپ, ۇلى وتان سوعىسىندا حالقىمىزدىڭ داڭقىن اس­قاقتاتقان باۋىرجانداي باھادۇرلەر.

قازاق تاريحى – ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋ جولىندا جان الىسىپ, جان بەرىسكەن اراسات سوعىستار مەن الاپات مايدانداردان تۇراتىن قاھارماندىق تاريح. ۇلى وتان سوعىسىندا قاشان دا ار-نامىستى بارىنەن بيىك ۇستاپ, ۇرپاق ءۇشىن, ەل ءۇشىن قان مايدانعا تۇسكەن قاھارماندار قازاقتىڭ داڭقىن جەر جاھانعا جايدى.

ورىستىڭ ايگىلى جازۋشىسى يليا ەرەن­بۋرگ 1942 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ باس گازەتى – «پراۆدادا»: ء«بىر فريتس ماعان بىلاي دەدى: «بىزگە قاراي وت-جالىن دا توقتاتا المايتىن, قايتپاس-قايسار سولداتتار قارسى شاپتى. كەيىن مەن ولاردىڭ قازاقتار ەكەندىگىن ءبىلدىم. دالانىڭ اپتاپ ىستىعى مەن قاقاعان سۋىعىنا شىنىققان بۇل ەرجۇرەك حالىق شىعىستا تۇرادى. ولار ءۇشىن ار-نامىس بارىنەن جوعارى», دەپ جازدى.

بۇگىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەگەن كوزقاراستىڭ ءوزى قىم-قيعاش. بىراق ءبىر نارسەنىڭ باسى اشىق: اتا-بابامىزدىڭ اسىل قانى توگىلگەن بۇل سوعىس ءبىز ءۇشىن قاشان دا قاستەرلى بولىپ قالا بەرمەك. قاندى قىرعىنعا ۋىزداي جاس بولىپ ات­تانعان تولەگەن مەن نۇركەندەي, ءاليا مەن مانشۇكتەي قازاقتىڭ كوكورىم ۇل-قىز­دارى سۇراپىل سوعىستىڭ كەسكىلەسكەن شايقاستارىندا ەرلىك پەن قاھارماندىقتىڭ عاجايىپ ۇلگىسىن كورسەتتى. ءدال وسى قاتاردا ورىس ورماندارىندا «قاباعىنا قار قاتىپ, كىرپىگىنە مۇز توڭىپ» ءجۇرىپ, جالعىز ءوزى 289 نەمىستى جەر جاستاندىرعان, كوزى تىرىسىندە-اق داڭقى بۇكىل مايدان دالاسىن شارلاعان سۇرمەرگەن ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ تە بار. اقيقاتتىڭ قاۋىزىن ارشۋعا ارنالعان بۇگىنگى اڭگىمە ءدال وسى باتىرعا ارنالادى.

 

باتىرلىق باستاۋى

قازاقتى قازاق ماقتاسا وزگە جۇرت «اتا­لا­سىنىڭ اتىن وزدىرىپ وتىر-اۋ» دەپ كۇ­مان­مەن قاراۋى مۇمكىن. ال ىبىرايىم مەرگەننىڭ ەرلىگىن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ داڭقتى قولباسشىلارى – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ارميا گەنەرالى ك.گاليتسكي, گەنەرال-لەيتەنانت ف.ليسيتسىن, گەنەرال-مايور ف.زۋەۆ, گەنەرال-مايور ا.ليتۆينوۆ ت.ب. مو­يىندادى. مويىنداپ قانا قويعان جوق, مەر­گەندى قاتارىنان بىرنەشە رەت مارتەبەلى ما­راپاتتارعا ۇسىنىپ, سوعىس اياقتالعاننان كەيىن جاريالاعان اسكەري مەمۋارلارىندا ونىڭ ەرلىگىن زور ريزاشىلىقپەن تامسانا جازدى.

ىبىرايىم قازاق حاندىعى تۋ تىككەن كيەلى وتانىمىزدىڭ كىندىك جۇرتى – ەجەلگى تاراز توپىراعىندا, بۇگىنگى بولىنىسپەن ايتار بولساق – جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدى.

باتىردىڭ ءوزى, وتباسى جايلى از جازىل­عان جوق. سۇلەيمەنوۆتەر اۋلەتى تۋرالى ەڭ تولىمدى, ەگجەي-تەگجەيلى دەرەكتەردى بار عۇمىرىن مەرگەن ەسىمىن ارداقتاۋعا جۇم­ساعان جامبىلدىق ارداگەر اعامىز جاتاي ءجۇمادىل ۇلى قالدىردى.

اتا داستۇرىمەن اۋەلى بابالار شەجىرەسىن تارقاتار بولساق, ىبىرايىم – ءاز تاۋكە حاننىڭ باس باتىرلارىنىڭ ءبىرى – اتاقتى نايمانتاي باتىردىڭ جانە قابانباي, بوگەنباي, ناۋرىزباي باتىرلارمەن قاتار جاۋعا نايزا سىلتەگەن ەر بايعوزىنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى.

اكەسى سۇلەيمەن اقساقال جاس كۇنىندە جازدىڭ مي قايناتار اپتابى مەن قىستىڭ قارلى بورانىندا سارىسۋ بويىندا جىلقى باعىپ, ەل وتىرىقشى تىرلىككە كوشكەندە قارا جۇمىسقا اۋىسقان ەكەن. قوساعى تىنىشبالا ەكەۋى 7 ۇل, 1 قىز تاربيەلەپتى. ناقتىلاپ ايتار بولساق, وتباسىنىڭ ۇلكەنى سۇيىندىك ەرتەرەك ەڭبەككە ارالاسىپ, العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, ول كەزدە قازاق ءۇشىن تاڭسىق كاسىپ – تراكتورشىلىقتى مەڭگەرىپتى. بۇدان كەيىنگى ءۇش ۇل: سمايىل, ءمادىباي جانە ىبىرايىم ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, ەرلىكپەن قازا تابادى. سۇيىندىك ەلدەگى قول­قانات بولۋعا جارايتىن جەتكىنشەكتەر مەن قىز-كەلىنشەكتەردى تراكتورشىلىققا باۋليتىن تالىمگەر ءارى متس بريگاديرى رەتىندە برونمەن ارميادان بوساتىلعان ەكەن. ول ەكى ۇل, بەس قىز ءوسىرىپ, 1986 جىلى دۇنيە سالىپتى. ىبىرايىمنىڭ ەكى ءىنىسى – قۋاندىق پەن قاسپاق جايلى دەرەكتەر بولعانىمەن, ولاردىڭ تولىق عۇمىربايانى بىزگە بەيمالىم.

ىبىرايىم تۋرالى جازبالاردا ونىڭ جالعىز قارىنداسى امانكۇل اپامىزدىڭ ەسىمى ءجيى اتالادى. ول سوعىستان كەيىن بايان كوشەنوۆ دەگەن ازاماتقا تۇرمىسقا شىعىپ, ودان 9 بالا ءسۇيىپتى. بار عۇمىرىن باتىر اعاسىنىڭ جوعىن ىزدەۋگە ارناعان اپامىز باقۋاتتى ءومىر ءسۇرىپ, بەرتىندە باقيلىق بولىپتى.

باتىردىڭ ءوز وتباسىنا كەلەر بولساق, ىبىرايىم جاس كۇنىنەن «اكەگە تارتىپ, وق جونىپ», ارقانىڭ ءبورى كوزىندە جىلقى باعىپتى. سوندا ءجۇرىپ بازاربيكە دەگەن جاس ارۋعا ۇيلەنەدى. كوپ ۇزاماي, 1939 جىلى الماكۇل ەسىمدى قىزى دۇنيەگە كەلەدى. اعاسى سۇيىندىكتىڭ ىقپالىمەن جامبىل اۋداندىق متس-ىنا تراكتورشى بولىپ ورنالاسادى. ءدال وسى ۇجىمنان ول 1941 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلادى.

باتىردىڭ وتباسى جايلى اڭگىمەنى تۇ­يىندەر بولساق, سۇلەيمەن اقساقال ەل-جۇرت, اعايىن-تۋىستىڭ قۇرمەتىن مولىنان كورىپ, 1958 جىلى دۇنيە سالىپتى. تىنىش­بالا اپامىز 90-نىڭ تورىنە شىعىپ, ءوسىپ-ون­گەن ۇرپاعىنىڭ الدىندا, 1963 جىلى قاي­تىس بولعان ەكەن. ولاردىڭ سۇيىندىك, ىسقاق, ىبىرايىم, امانكۇل سياقتى ۇل-قىز­دارىنان تاراعان جۇزگە جۋىق نەمەرە-شو­بەرەلەرى بۇگىندە جامبىل وبلىسىندا عۇ­مىر كەشۋدە.

ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ تۇپ-تۋرا وردا بۇزار وتىز جاسىندا مايدانعا اتتانعان ەكەن. سوعان وراي, «ۆيكيپەديانىڭ» ورىس جانە قازاق تىلىندەگى نۇسقالارىندا جانە وسى دەرەككوزگە سۇيەنىپ جازىلعان كوپتەگەن ماقالالاردا باتىردىڭ تۋعان جىلى 1908 جىل دەپ جاڭساق بەرىلگەن. ى.سۇلەيمەنوۆ­تىڭ ءوز قولىمەن تولتىرعان جازبالارى مەن ءبىز قاراعان بارلىق اسكەري قۇجاتتاردا ونىڭ تۋعان جىلى 1911 جىل دەپ دالمە-ءدال كور­سەتىلگەن. الداعى ۋاقىتتا وسى ماعلۇماتتى عانا باسشىلىققا العان ءجون دەپ سانايمىز.

ى.سۇلەيمەنوۆ اسكەر قاتارىنا شاقى­رىلعان 1941 جىلدىڭ سوڭىندا الماتىدا 100-اتقىشتار بريگاداسى جاساقتالىپ جات­قان. بۇل بريگادا ورتا ازيا اسكەري وك­رۋگى قولباسشىسىنىڭ 1941 جىلعى 26 قازانداعى بۇيرىعى بويىنشا قۇرىلدى. جەلتوقساننىڭ باسىندا ىبىرايىم ءدال وسى بريگادا ساپىنا كەلىپ قوسىلعاننان كەيىن, دالىرەك ايتساق, 20 جەلتوقسان كۇنى ونى جاراقتاۋ تولىعىمەن اياقتالدى. اسكەريلەر بريگادانى بەيرەسمي تۇردە «قازاقتىڭ ءجۇزىنشىسى» («سوتايا كازاحسكايا») دەپ اتاعان ەكەن. سەبەبى, ۇلتتىق قۇرامى بويىنشا بريگادا جاۋىنگەرلەرىنىڭ 86 پايىزى قازاقتار, 11 پايىزى ورىستار, تەك ءۇش پايىزعا جەتەر-جەتپەسى عانا وزگە ۇلت وكىلدەرى بولدى.

ىبىرايىم وسى بريگادا قۇرامىندا 1942 جىلدىڭ تامىز ايىنا دەيىن اس­كەري دايىندىقتان وتەدى. العاشقى جات­تى­عۋلاردا-اق قۇرالايدى كوزگە اتقان مەر­گەن­دىگىمەن ەرەكشەلەنگەن جاس باتىردى تالىم­گەرلەر ايرىقشا قامقورلىققا الىپ, ونى «باقىلاۋشى مەرگەندىككە» (سنايپەر نابليۋداتەل) دايارلاي باستايدى.

بريگادا 1942 جىلدىڭ 9 تامىزىندا ماسكەۋ اسكەري وكرۋگى قاراماعىنا كەلىپ, 19 قازاندا كالينين مايدانىنىڭ قۇرامىندا سوعىسقا ارالاسادى. العاشىندا پودپولكوۆنيك ە.ۆ.ۆورونكوۆ كومبريگ بولسا, كەيىن ونى پولكوۆنيك ا.ا.مورەتسكي الماستىرادى. ىبىرايىم ءدال وسى اسكەري قۇرامداعى ەكىنشى اتقىشتار باتالونى ساپىندا كەسكى­لەسكەن شايقاستارعا كىرەدى.

 

كالينين مايدانىندا

ءجۇزىنشى بريگادا 1942 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ سوڭىندا كالينين مايدانىنا قا­راستى ءۇشىنشى ەكپىندى ارميا قۇرامىندا قيان-كەسكى ۇرىستارعا قاتىسادى. بۇل كەزدە ەكپىندى ارميا تىزگىنى ازامات سوعىسىنا باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسقان تاجىريبەلى قولباسشى, ءتىپتى 37-جىلدىڭ رەپرەسسياسىنا ءتۇسىپ, تاعدىردىڭ تالاي وتكەلەكتەرىنەن وتكەن, سول تۇستاعى گەنەرال-لەيتەنانت (كە­يىن ارميا گەنەرالى) كۋزما نيكيتوۆيچ گا­ليتسكيدىڭ قولىندا تۇردى. ىبىرايىم باتىر ءوزىنىڭ سوعىستاعى ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەس قىسقا عۇمىرىندا وسى ءبىر تاماشا قولباسشىمەن بىرنەشە مارتە جۇزدەسىپ, سۇحباتتاسۋ قۇرمەتىنە يە بولادى.

ءجۇزىنشى بريگادا قۇرامىندا قازاق وفي­تسەرلەرى مول ەدى. ىبىرايىمنىڭ باقى­تىنا قاراي, باتالوننىڭ اسكەري كوميسسارى قىز­مەتىن سابىرلى, سالماقتى, جاس تا بولسا تاجىريبەلى كاپيتان رايىمجان اشكەەۆ دەگەن ازامات اتقاردى. ول ىبىرايىمعا كوماندير عانا ەمەس, اسكەري ۇستاز دا بولدى. مەرگەننىڭ قولىنا 470000 نومەرلى سنايپەرلىك ۆينتوۆكا تابىستاعان ءدال وسى ر.اشكەەۆ ەدى. سالتاناتتى جاعداي ۇستىندە كاپيتان: «ۆينتوۆكاڭنىڭ نومەرى 47 جانە ءتورت ءنول ەكەن. وسىنىڭ العاشقى ەكەۋىندە كورسەتىلگەن نەمىستىڭ كوزىن جويۋىڭدى تى­لەيمىن», دەپتى. سوندا ىبىرايىم: «ول از, العاشقى ۇشەۋىندەي نەمىستى جەر جاس­تان­دىرامىن», دەپ جىگەرلەنە جاۋاپ قاي­تارىپتى. بەرگەن سەرتكە بەرىك ازامات سوزىندە تۇرىپ, كوپ ۇزاماي سول قاندىاۋىز ۆينتوۆكاسىمەن قاپتاعان قالىڭ جاۋدى باۋداي تۇ­سىرە باستايدى.

ى.سۇلەيمەنوۆ ءوزىنىڭ قارۋلاستارىمەن بىرگە ۇلى وتان سوعىسى تاريحىنداعى ءۇش ۇلكەن اسكەري وپەراتسياعا – «مارس» دەپ اتالاتىن رجەۆ, سىچەۆكا باعىتىنداعى شا­بۋىلعا, ۆەليكيە لۋكي قالاسىن ازات ەتۋ جورىعىنا جانە نەۆەل قالاسىن جاۋدان بوساتۋعا ارنالعان شايقاستارعا قاتىسىپتى. وسىنىڭ بارىندە دە عاجايىپ مەرگەندىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ءۇش رەت قاتارىنان اسكەري ماراپاتقا ۇسىنىلادى.

كەڭەس وداعى قۇلاعانعا دەيىن ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىستى بارلىق قۇجاتتارعا (ونىڭ ىشىندە ماراپات دەرەكتەرىنە دە) «قۇ­پيا» بەلگىسى سوعىلىپ, كوپشىلىك قولىنا بە­رىلمەدى. بۇل شەكتەۋ تەك كەيىنگى جىلدارى عانا جويىلدى. مەرگەن تۋرالى دەرەكتەر ناق­تى بولۋى ءۇشىن ءبىز 2019 جىلدىڭ 14 قازانىندا رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق اسكەري مۇراعاتىنا سۇراۋ سالىپ, ى.سۇلەيمەنوۆكە قاتىستى بارلىق كۇجاتتاردى الدىرعان ەدىك. ەندى سولاردى سويلەتەيىك.

ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ العاشقى ەر­لىگىن «مارس» وپەراتسياسىن جۇزەگە اسى­رۋ بارىسىندا – كالينين وبلىسى بە­رەز­كي دەرەۆنياسىن ازات ەتۋ كەزىندە جاساي­دى. ءجۇزىنشى اتقىشتار بريگاداسىنىڭ كومانديرى ا.ا.مورەتسكي 1943 جىلدىڭ 27 قاڭتارىندا قول قويعان ماراپات قاعازىندا: «ۆ بوياح س نەمەتسكيمي زاحۆاتچيكامي س 25 نويابريا پو 6 دەكابريا 42 گ. پري ناستۋپلەني نا دەرەۆنيۋ بەرەزكي كالينينسكوي وبلاستي ۋنيچتوجيل 15 كۋكۋشەك ي سنايپەروۆ پروتيۆنيكا, زامەنيل ۆىبىۆشەگو سۆيازنوگو كومانديرا روتى, ۆوسستانوۆيل سۆياز سو ۆزۆودامي, وكازال پوموشش 30 رانەنىم بويتسام, كومانديرام ي ۆىۆەل يح ۆ بەزوپاسنوە مەس­تو», – دەپ جازىلعان (رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق اسكەري مۇراعاتى – رفقموا, 33-قور, 682526-ءتى­زىم, 162-بەت. مۇراعاتتىق دالدىكتى ساق­تاۋ ءۇشىن بۇدان كەيىن دە دايەكسوزدەر تۇپنۇس­قا تىلىندە بەرىلەدى).

كومبريگ اتاپ كورسەتكەندەي, العاشقى ايقاسىندا-اق قازاقتىڭ باتىر ۇلى جاۋعا قارسى جالعىز ءوزى مايدان اشىپ, ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن تانىتقانى ءۇشىن وسى جولى «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالادى.

ۇلى وتان سوعىسى تاريحىنا «كىشى ستا­لينگراد» دەگەن اتپەن ەنگەن ۆەليكيە لۋكي (قالا اتاۋى كەيبىر اۆتورلار جازعان­داي, «ۇلكەن ساداق» اتاۋىنان ەمەس, «ۇلكەن شالعىن», ياعني «جازيرالى القاپ» دەگەن ماعىنادان شىققان) قالاسىن ازات ەتۋگە ارنالعان ايتۋلى وپەراتسيا 1942 جىلدىڭ جەلتوقسانى مەن 1943 جىلدىڭ قاڭتارى ارالىعىندا قاندى شايقاسپەن جۇرگىزىلدى.

ۆەليكيە لۋكي ول كەزدە دە, قازىر دە حال­قىنىڭ سانى 100 مىڭنان اسپايتىن شاعىن قالا بولعانىمەن, ستراتەگيالىق ماڭىزى وتە زور ەدى. ونىڭ ۇستىنە تاريحىن سوناۋ ەجەلگى رۋس زامانى – ءىح عاسىردان باستاۋ الاتىن بۇل قالا – ءاربىر ورىس ازاماتىنىڭ جۇرەك تورىندەگى قاستەرلى مەكەن. وپەراتسيانى نەگىزىنەن گەنەرال-لەيتەنانت ن.ك.گاليتسكي باسقاراتىن ءۇشىنشى ەكپىندى ارميا جۇزەگە اسىرعانىمەن, ونى ستاۆكادان مارشال جۋكوۆتىڭ ءوزى قاداعالاپ وتىردى. 13 ديۆيزيا, 2 اتقىشتار بريگاداسى, سونداي-اق 3 مەحانيكالاندىرىلعان بريگادا, 3 تانك بريگاداسى جانە اسا قۋاتتى اۆياتسيا بولىم­دەرىنىڭ قولداۋىمەن جۇرگىزىلگەن تەگەۋ­رىندى وپەراتسيا بارىسىندا ۆەليكيە لۋكي قاڭتاردىڭ سوڭىنا قاراي نەمىس باسقىن­شىلارىنان ءبىرجولاتا ازات ەتىلەدى. وسى قالا ءۇشىن بولعان شايقاستا پولكوۆنيك ا.ا.مورەتسكي ىبىرايىمدى «قىزىل جۇل­دىز» وردەنىنە ۇسىنادى. كومبريگ قول قويعان قىسقا دا نۇسقا ماراپاتتاۋ قاعا­زىندا: «كر-تس سنايپەر سۋلەيمەنوۆ ۆ رايونە بوەۆ مولودوي تۋد كالينينسكوي وبلاستي دەيستۆوۆال وتليچنو, زا پەريود س 25.11.1942 گودا پو 5.12.1942 گودا ۋنيچتوجيل 42 گيتلەروۆتسا. ۆ رايونە گورودا ۆەليكيە لۋكي س 4.01.1943 گودا پو 12.01.1943 گود ۋنيچتوجيل سۆويم مەتكيم وگنەم 160 سولدات ي وفيتسەروۆ پروتيۆنيكا», – دەپ جازادى (رفقموا, 33-قور, 686044-ءتىزىم, 1500-بەت). وسى ەرلىگى ءۇشىن ى.سۇلەيمەنوۆ 1943 جىلدىڭ 27 اقپا­نىندا «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالادى.

ورىستىڭ تامىرى دا, تاريحى دا تەرەڭگە كەتەتىن ەجەلگى قالاسى ءۇشىن بولعان ۇلى شايقاستاعى عالامات ەرلىك ىبىرايىمنىڭ ەسىمىن بۇكىل كالينين مايدانىنا جايدى. سوعىسقا كىرگەنىنە ەكى جارىم اي عانا وتكەن سۇرمەرگەن بۇل كەزدە جەكە-دارا ءوزى جايپاعان دۇشپانداردىڭ سانىن 217-گە جەتكىزىپ ۇل­گەرگەن ەدى. جالپى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىندا بىردە ءبىر سنايپەر مۇنداي قىسقا مەرزىمدە – نەبارى ەكى جارىم ايدا ءدال وسىنداي تاڭعالارلىق ناتيجەگە قول جەتكىزە العان ەمەس. ونىڭ اتاق-داڭقى بىرتىندەپ مايدان دالاسىنان اسىپ, تۋعان وتانى – قازاقستانعا دا جەتە باستايدى. ىبىرايىم ۇرىس سايىن شىنىعىپ, شيرىعا ءتۇستى.

قىرىق ءۇشىنشى جىلدىڭ جازىندا – كەڭەس اسكەرلەرى ۆەليكيە لۋكي قالاسى­نىڭ تۇبىندە تۇرعاندا ول العاش رەت كوماندارم گاليتسكيمەن جۇزدەسەدى. داڭقتى قولباسشى ءوزىنىڭ سوعىستان كەيىن جارىق كورگەن «گودى سۋروۆىح يسپىتاني» اتتى «كوماندارم جازبالارىندا» مايدان دالا­سىنداعى اسكەري بولىمدەردى ارالاي ءجۇ­رىپ, كەزىندە ي.ۆ.پانفيلوۆ باسقارعان 8-گۆار­ديالىق اتقىشتار ديۆيزياسى­نىڭ پوزي­تسياسىنا كەلگەنىن جازادى: ء«بىزدى 19-گۆار­­ديالىق اتقىشتار پولكىندا ونىڭ كومانديرى, وتانىمىزدىڭ استاناسىن قور­عاۋ­شى قاھارمانداردىڭ ءبىرى – مايور باۋىر­جان مومىش ۇلى قارسى الدى. پولكتىڭ جەكە قۇرامىمەن تانىستىرا كەلىپ, مايور ب.مومىش ۇلى بىزگە ەكى مەرگەندى: «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالعان اعا سەرجانت ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ پەن اح­مەت جۇماعۇلوۆتى ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ونىڭ العاشقىسى 239 ءفاشيستى, ال ەكىنشىسى 101 جاۋ­دى جەر جاستاندىرىپتى. مەن ەر­جۇ­رەك گۆاردياشىلداردى قۇتتىقتاپ, ولار­عا جاۋىنگەرلىك تابىس تىلەدىم. ولار ما­عان دا ءوز جاۋابىندا اسكەردە مەرگەندىك قوزعا­لىستىڭ كەڭىنەن ورىستەگەنىن جەتكىزدى. ء«بىز سياقتىلار وتە كوپ, دەدى اعا سەرجانت ى.سۇ­لەيمەنوۆ. – جەرىمىزگە باسا كوكتەپ كەل­گەن نەمىستەر ەندى بىزدەن ەش اياۋشىلىق كۇت­پەسىن» (گاليتسكي ك.ن., گودى سۋروۆىح يسپى­تاني. م., 1973, 150, 152-بەتتەر, تۇپ­نۇسقاداعى كىسى اتتارىنىڭ جازىلۋى ساقتالدى).

قولباسشى مەمۋارىنان الىنعان بۇل قىسقا ۇزىندىدەن بىرنەشە جايدى اڭعارۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, كوماندارم ول كەزدە پولك باسقاراتىن, ءار قازاقتىڭ جۇرەگىنە جاقىن قاھارمان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسىمىن اۋىزعا الىپ, وعان ء«بىزدىڭ وتانىمىزدىڭ استاناسىن قورعاعان باتىرلاردىڭ ءبىرى», – دەپ ءادىل باعا بەرەدى. شىندىعىندا, 1943 جىلدىڭ باسىندا اۋەلى «زناميا» جۋر­نالىندا, ال جىل ورتاسىندا جەكە كىتاپ رەتىندە ا.بەكتىڭ «ۆولوكولام تاس جولى» پوۆەسى جارىق كورىپ, باۋىرجاننىڭ داڭ­قى بۇكىل كەڭەس وداعىن شارلاپ كەتكەن ەدى. ەكىنشىدەن, گاليتسكيدەي ۇلكەن قول­باسشى ارادا قانشاما جىلدار وتكەندە كور­گەنىن ۇمىتپاي, باۋىرجانمەن قاتار ىبى­رايىمنىڭ دا ەسىمىن, ءتىپتى ول ولتىرگەن جاۋ­دىڭ سانىن ناقپا-ناق كەلتىرىپ, ونى «ەرجۇ­رەك گۆاردياشى», دەپ قوشەمەتتەپ وتىر.

وسى تۇستا تاعى ءبىر ەرەكشە نازار اۋداراتىن جايت – گاليتسكي سياقتى ايگىلى اسكەرباسى جازعان كىتاپتىڭ ءاربىر فاكتىسى اسكەري مۇراعاتتار ارقىلى تەكسەرىلىپ, ابدەن دالەلدەنگەننەن كەيىن عانا باسپا بەتىن كوردى. سوندىقتان جەتى ق ۇلىپتىڭ ار جاعىنداعى مۇراعاتقا قول جەتپەيتىن زاماندا باسىلعان گەنەرال مەمۋارىندا مۇنداي ماعلۇماتتاردىڭ جاريالانۋىنىڭ دەرەكتىك ءارى دايەكتىك ءمانى وتە زور بولدى.

كوماندارمنىڭ جاۋىنگەر ەسىمىن ەسكە ساقتاپ, وعان ايرىقشا توقتالۋىنىڭ تاعى ءبىر سىرى بار ەدى. ويتكەنى ءدال وسى وقيعا­دان كەيىن گەنەرال گاليتسكي ءوزىن سۇرمەر­گەندىگىمەن تاڭعالدىرعان قازاق جاۋىنگەرىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنادى. بۇعان ءسال كەيىنىرەك كەڭىنەن توقتالامىز.

ىبىرايىمنىڭ العاشقى اسكەري ۇستا­زى, كوميسسار رايىمجان اشكەەۆ قازا تاپ­قاننان كەيىن 2-دەربەس اتقىشتار باتالو­نىنىڭ كومانديرى, كاپيتان فيليپپ يللا­ريونوۆيچ ۋشاكوۆ قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندى قاناتىنىڭ استىنا الىپ, ەڭ ما­ڭىزدى تاپسىرمالاردى عانا بەرىپ وتىردى. ول باتالوننىڭ اسكەري پوزيتسياسىن ارالاعاندا قاشاندا قىراعى كوز, العىر ويىمەن ەرەكشەلەنەتىن ىبىرايىمدى ۇنەمى كەڭەسشى رەتىندە ەرتىپ ءجۇردى.

گەنەرال گاليتسكيدىڭ وزىنەن ماقتاۋ العان ى.سۇلەيمەنوۆتىڭ مەرگەندىك تاجىري­بەسىنە ارنالعان ارنايى جاۋىنگەرلىك پا­راقشالار دا شىعارىلدى. سولاردىڭ بىرىندە ول كومبات ۋشاكوۆتىڭ كوز الدىندا ءوزى­نىڭ نىساناعا العاندى ءمۇلت جىبەرمەس مەر­گەندىگىمەن قوسا امال-ايلاسى دا مول سايىپقىران سارباز رەتىندە سۋرەتتەلەدى.

اسكەري ءبولىمدى ارالاۋ كەزىندە ۋشا­كوۆتى جاۋ سنايپەرى اتىپ تۇسىرە جازدايدى. وق­تىڭ دا, ونى اتقان ادامنىڭ دا تەگىن ەمەس ەكەنىن بىردەن اڭداعان ىسقاياق ىبىرايىم كومباتتى تاساعا جاتقىزىپ قويىپ, جاۋ پوزيتسياسىن اڭدۋعا كوشەدى. قىبىر ەتكەن قيمىل مەن قىلت ەتكەن ادامدى قيىس جىبەر­مەيتىن مەرگەن اقىرى اڭدىسقان دۇشپانىن جايراتىپ, كومبات الدىندا مەرەيى ۇستەم بولادى.

«ايلا» دەگەننەن شىعادى. ىبىرايىم بالا كۇنىنەن ات قۇلاعىندا ويناپ, جىلقى باعىپ وسكەندىگىنىڭ پايداسىن سوعىستا دا كورەدى. شابۋىل الدىندا ۇرىس دالاسىن مۇقيات باقىلاۋ كەزىندە ونىڭ كوزىنە ءوز الدىنا بولەك, وقشاۋ جايىلعان تورى ات تۇسەدى. ادەتتە جىلقى جانۋارى وتە ساق بولۋشى ەدى, مىناۋ ىزىڭداعان وقتى ەلەڭ قىلمايدى. ونىڭ ۇستىنە قىلقۇيرىق اتاۋ­لى باسىن وڭدى-سولدى تاستاپ, ءشوپتىڭ شۇيگىنىن تاڭداي, جۇرە جايىلۋشى ەدى, بۇل تەك تەكىرەكتەپ قورعانادى ەكەن. مۇل­دە قىبىرلامايتىن سەلدىر جال مەن سىمپىس قۇيرىعى دا كۇدىكتىلەۋ كورىندى. جايى­لىمداعى جىلقىنى بىلاي قويىپ, بۋاز بيەنىڭ سىرت بەينەسىنە قاراپ-اق ىشىن­دەگى ق ۇلىنىن جازباي تانيتىن كانىگى جىل­قىشى «تورى اتتىڭ» ءبىر قيتۇرقىسى بار ەكەنىن بىردەن سەزدى. ايتسە دە, جىلقى بالاسىن بىردەن وققا بايلاۋعا قولى بارماي, قۇلاقتىڭ ءتۇبىن نىساناعا الىپ, شۇرىپ­پەنى باسىپ قالادى. كۇزگى جاپىراقتاي ۇشىپ تۇسكەن قۇلاققا مۇلدە ەلەڭ ەتپەگەن تورىنىڭ جاۋ جاسىرىنعان قۋ ت ۇلىپ ەكە­نىنە كوزى ابدەن جەتكەن سوڭ ء«دال كەۋدەنىڭ تۇسى دەپ, ولەر جەرىڭ وسى دەپ», قاتارىنان ەكى وقتى جاسىرىنعان جاۋعا ءدوپ تيگىزەدى. «تورى ات» تەڭسەلە قوزعالىپ, توڭكەرىلە قۇلايدى. قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن نەمىستىڭ وزىنەن امالىن اسىرعان قازاقتىڭ بۇل ايلاكەرلىگىن ۇرىس الاڭىن دۇربىمەن باقىلاپ تۇرعان كومانديرلەر تۇگەل كورەدى. ىبىرايىمنىڭ تاجىريبەسى وزگە مەرگەندەرگە ۇلگى-ونەگە رەتىندە ۇسىنىلادى. «باقساق باقا ەكەن» دەگەندەي, ءدال وسىنداي «تورى اتتان» جاسالعان سۇرقيا جاۋدىڭ الدامشى پوزيتسيالارى باسقا مايدان دالالارىندا دا كەڭىنەن پايدالانىلعان ەكەن.

قىرىق ءۇشىنشى جىلدىڭ جازىندا ۆە­ليكيە لۋكي قالاسىنىڭ ماڭىندا جالپى­ارميالىق سلەت شاقىرىلىپ, ونىڭ اياسىندا مەرگەندەر جارىسى وتكىزىلەدى. بۇل سلەتكە ءۇشىنشى ەكپىندى ارميا ساياسي ءبولى­مى­نىڭ باستىعى گەنەرال-لەيتەنانت ف.ليسي­تسىن دا قاتىسادى. جەڭىستى بەرليندە اياقتاعان بۇل قولباسشى «ۆ تە گروزنىە گودى» دەگەن اسكەري مەمۋار جازعان. ول دا ءوز كىتابىندا قازاقتىڭ قوس باتىرى ىبى­رايىم مەن مانشۇكتى ايرىقشا اتاپ: «ار­ميادا قازاق حالقىنىڭ داڭقتى وكىلدەرى ىبى­رايىم سۇلەيمەنوۆ پەن مانشۇك مامە­توۆانىڭ ەسىمدەرى ءجيى اتالاتىن. ەرلىكتەرى اڭىزعا اينالعان بۇل باتىرلار كىم ەدى؟ سۇرمەرگەن ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆپەن مەن نەۆەل شابۋىلداۋشى وپەراتسياسى باستالۋىنان كوپ بۇرىن تانىسقان ەدىم. جايدارى, جاسوسپىرىمدەرگە ءتان ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن ول اسكەري تابىستارىنىڭ ءبارى وزىنە وپ-وڭاي كەلگەندەي, ءتىپتى ءار قادام باسقان س­ايىن ونى ەشقانداي قاۋىپ-قاتەردىڭ كۇتىپ تۇر­ما­ع­انىنداي جايباراقات اڭگىمەلەگەن بولاتىن. ول گيتلەرشىلدەردى اياۋسىز قىردى. نەۆەل وپەراتسياسىندا ونىڭ ەسەبىنە ەكى جۇزدەن استام فاشيست باسقىنشىلارىنىڭ كوزى جويىلعانى جازىلعان بولاتىن. وتان ءۇشىن بولعان شايقاستاردا اتاقتى مەرگەن ءۇش رەت جارالاندى. جاراقاتى جازىلا سالا ول ۇنەمى مايدان شەبىنە ۇمتىلاتىن. نەۆەل ءۇشىن بولعان ايقاستاردا ونىڭ ولتىرگەن جاۋىنىڭ سانى كوبەيە ءتۇستى. قارۋلاس دوستارىمەن مەرگەندىك تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ, كوپتەگەن جاس ساربازداردى ءدال كوزدەپ اتۋ ونەرىنە باۋلىدى», – دەپ جازادى (ليسيتسىن ف.يا., ۆ تە گروزنىە گودى. م., 1978, 136-137 بەتتەر).

ارميا ساياسي ءبولىمىنىڭ باستىعى ەرەكشە اڭعارىمپاز جان ەكەن. بىرىنشىدەن, ىبىرايىممەن قاتار قازاقتىڭ اياۋلى قىزى مانشۇك مامەتوۆانىڭ ەسىمىن ىلتيپاتپەن ەسكە الىپ, ونىڭ ەرلىگىنە دە ارنايى توق­تالىپ وتەدى. ەكىنشىدەن, ىبىرايىمعا كە­لىستى مىنەزدەمە بەرەدى. ۇشىنشىدەن, ونىڭ ءۇش رەت جارالانسا دا قايتپاس قايسارلىقپەن قان مايدانعا ورالعانىن جازادى. بۇل – باتىر تۋرالى ەستەلىكتەردە كەزدەسپەيتىن تىڭ دەرەك. اسكەرباسى سۇرمەرگەن ولتىرگەن نەمىستەر سانىنىڭ «ەكى جۇزدەن استام» ەكەنىن جانە ونى نەۆەل ءۇشىن بولعان ۇرىستاردا ودان دا ەسەلەي تۇسكەنى تۋرالى قۇندى ماعلۇمات كەلتىرەدى.

ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, سۇراپىل جىلدارداعى مايدان گازەتتەرىندە مەرگەننىڭ فوتوسۋرەتتەرى دە كوپ جاريالاندى. سولارعا قاراپ-اق ءبىز ىبىرايىمنىڭ اتاقتى قازتۋعان جىراۋ ايتقانداي, «بۇدىرايعان ەكى شەكەلى, مۇزداي ۇلكەن كوبەلى, بۋىرشىننىڭ بۇتا شاينار ازۋى» دەيتىن ناعىز ازامات ەردىڭ ءوزى بولعانىن اڭعارامىز.

جالپى, ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن 12 777 ادام كەڭەس وداعى باتىرى اتاعىن الىپتى. التىن جۇلدىزعا جەتپەسە دە جەتەعابىل ەرلىك كورسەتىپ, ومىراۋىن وردەن, مەدالعا تولتىرعان ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەر, وفيتسەرلەر مەن گەنەرالدار قانشاما؟! وزدەرى دە سول قان مايداننىڭ وتىندە بولىپ, ەر­لىكتىڭ عالامات ۇلگىلەرىن كورگەن, ءناسىلى باس­قا, ۇلتى بولەك ەكى بىردەي قولباسشى ىبى­رايىمنىڭ ەرلىگىنە كەلگەندە الالىق جاساماي, اقيقاتتان اتتاماي, ءادىل باعا بەرەدى. ادەتتە, قىسقا دا نۇسقا بۇيرىق بەرىپ ۇيرەنگەن اسكەري ادام, ونىڭ ۇستىنە سۇسى باسىم, سەسى كۇشتى گەنەرال اتاۋلى ماقتاۋعا ساراڭداۋ بولادى. بىراق ەكەۋى دە ىبىرايىمنان ماداقتى اياماعان. سەبەبى, جاساعان ەرلىگىنە كوزدەرى جەتكەن, قاھار­ماندىعىن قاپىسىز تانىعان.

 

داڭقتى مەرگەن

قىرىق ءۇشىنشى جىلدىڭ جازىندا سۇ­لەيمەنوۆ جايراتقان جاۋىنىڭ سا­نىن 239-عا جەتكىزدى. بۇگىنگى زامان وقىر­مان­دارى ىشىندە: «ونى كىم ساناپ وتىر ەكەن؟ مولشەرمەن جازىلعان شىعار, – دەپ ويلايتىندار دا بولۋى مۇمكىن. انىقتاما بەرە كەتسەك ارتىق بولماس. سوعىس كەزىندە ءار سنايپەردىڭ ارنايى كىتاپشاسى بولدى. ونى ۇرىس اياقتالعان سوڭ ۆزۆود, روتا كومانديرى تەكسەرىپ, ءتيىستى ماعلۇماتتى ءتۇسىرىپ, قولىن قويىپ, راستاپ وتىرعان. اسكەري قۇجات بولعان سوڭ بۇعان ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. ونىڭ ۇستىنە ىبىرايىم جاي مەرگەن ەمەس, ءوز الدىنا بولەك, جەكە-دارا جوسپارمەن ارەكەت جاسايتىن «باقىلاۋشى مەرگەن» بولعان. نەمىستەر ونى سىرتىنان «دالا مەرگەنى», «جانالعىش ازيات» دەپ اتاپ, قاتتى سەسكەنگەن. ءتىپتى سۇلەيمەنوۆتى اتىپ تۇسىرگەن نەمىس سنايپەرىنە مول سىياقى مەن ماراپات تا تاعايىنداعان. ۆەرماحتىڭ ەڭ ۇزدىك مەرگەندەرىن شاقىرىپ, الدەنەشە رەت قازاق باتىرىنا قارسى قويعان. سول جەكپە-جەكتىڭ بارىندە ىبىرايىمنىڭ مەرەيى ۇستەم بولعان.

وسىلايشا قازاق جاۋىنگەرىنىڭ داڭ­قى شارىقتاپ, شىرقاۋ شىڭعا جەتكەندە – 1943 جىلدىڭ 9 شىلدەسىندە ءۇشىنشى ەكپىندى ارميانىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-لەيتەنانت ك.ن.گاليتسكي, ارميا اسكەري كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, گەنەرال-مايور ا.ي.ليتۆينوۆ, ارميانىڭ شتاب باستىعى, گەنەرال-مايور ف.يا.زۋەۆ قول قويىپ, ارميا كادر ءبولىمىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك كاسيانوۆ مورمەن كۋالاندىرىلعان باقىلاۋشى مەرگەن, ستار­شينا ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتى كەڭەس ودا­­عىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنۋ تۋرا­لى ماراپات قۇجاتى بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بو­يىن­شا كالينين مايدانىنىڭ قولباسشىسى گەنەرال-پولكوۆنيك ا.ي.ەرەمەنكوعا جولدانادى.

ى.سۇلەيمەنوۆتىڭ تالاسسىز ماراپا­تى­نىڭ تاعدىرىن كەيىن مارشال, كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتانعان, ال 1943 جىل­دىڭ ساۋىرىنەن كالينين مايدانىنىڭ قول­باس­شىسى بولعان اندرەي يۆانوۆيچ ەرە­مەنكو شەشەدى.

مەنىڭ سوعىس تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن اسكەري مۇراعاتتى اقتارا ءجۇرىپ بايقاعانىم, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى سياقتى مارتەبەلى اتاققا ۇسىنىلعاندا ۇمىتكەردىڭ مايدانعا كىرگەن كۇنىنەن باستاپ, بارلىق ەرلىكتەرى تۇگەلدەي تىزبەكتەلىپ, ەگجەي-تەگجەيلى باياندالادى. ال ى.سۇلەيمەنوۆتىڭ ەكى بەتتەن تۇراتىن فورمۋليارداعى ماراپاتىنىڭ بار سيپاتتاماسى باس-اياعى ءبىر تۇتام ابزاتس جانە ءبىر سويلەمنەن عانا قۇرالعان. اسا ماڭىزدى قۇجات بولعان سوڭ ءبىر ءسوزىن دە قال­دىرماي جانە ورنالاسۋ رەتىن بۇزباستان قاز-قالپىندا كەلتىرەيىك:

«سنايپەر 100 وس بر. – ستارشينا سۋلەي­مەنوۆ يبرايم روجدەنيا 1911 گودا, ۆ دەي­ستۆۋيۋششەي ارمي س نويابريا 1942 گودا. ۋچاستنيك بوەۆ زا ۆەليكيە لۋكي. ۋنيچ­توجيل 239 نەمتسەۆ. پودگوتوۆيل بولشوە چيسلو سنايپەروۆ, پوپۋليارەن ۆ ۆويسكاح ارمي. ناگراجدەن وردەنوم «كراسنايا زۆەز­دا» ي مەداليۋ «زا بوەۆىە زاسلۋگي» (رفقموا, 33-قور, 686043-ءتىزىم, 49-بەت).

مىنە, بار بولعانى وسى. وتە اسىعىس ءارى ساۋاتسىزداۋ تولتىرىلعان.

ءوز باسىم بولعان وقيعانى بىلاي شامالايمىن. كوماندارم ارميانى ارالاپ ءجۇرىپ, ى.سۇلەيمەنوۆپەن تانىسادى. قارا­ماعىنداعى جاۋىنگەرلەر ساپىندا وسىنداي عالامات ەرلىگىمەن داڭقى شىق­قان مەرگەننىڭ ءالى كۇنگە دەيىن لايىقتى مارا­پاتقا ۇسىنىلماي جۇرگەنىنە تاڭ-تاما­شا قالعان ول دەرەۋ ونى باتىر اتاعىنا ۇسى­نۋعا تاپسىرما بەرەدى. كوماندارمنىڭ تاپ­سىرماسىن جىلدام ورىنداۋعا كىرىسكەن اسكەريلەر سول ساتتە-اق ءتيىستى قۇجاتتى دا­يىنداپ, ونى جەدەل تەلەگرافپەن مايدان شتابىنا جونەلتەدى. مۇنى كالينين مايدانى شتابىنىڭ قىزمەتكەرى قارا سيامەن تولتىرىپ, ماراپات قاعازىنىڭ ءبىرىنشى بەتىنە جازعان «سوستاۆلەنو پو تەلەگرافنومۋ پرەدستاۆلەنيۋ 3 ۋد. ارمي» دەگەن سويلەم راستايدى.

ماراپات قۇجاتىنىڭ ەكىنشى بەتىندە ەكى ادامنىڭ قولى بار: ءبىرىنشىسى ا.ي.ەرەمەنكو بولسا, ەكىنشىسى – اسكەري كەڭەس مۇشەسى, گەنەرال-لەيتەنانت د.س.لەونوۆ (1944 جىلى جوعارعى باس قولباسشى ءستاليننىڭ باس شتا­بى باستىعىنىڭ ورىنباسارى دەڭگەيىنە دەيىن جوعارىلاتىلعان). ەكى گەنەرالدىڭ شيىرا قويعان قولدارىنىڭ ۇستىندە: «دوس­توين ناگراجدەنيا وردەنوم لەنينا» دەگەن جالقى سويلەمنەن تۇراتىن كەلتە شەشىم جازىلعان. كوماندارم ۇسىنىسى مەن ماي­دان شتابىنىڭ قورىتىندىلارى ءبىر كۇن­دە, ياعني 1943 جىلدىڭ 9 شىلدەسىندە جا­سالعان. بۇل قۇجاتتىڭ تىم شۇعىل, اسىعىس تولتىرىلعانىن دالەلدەي تۇسەدى.

ماراپات تاريحىن تولىق قامتىپ, تاپ­تىشتەپ كەلتىرۋىمىزدىڭ سەبەبى قاتىناس قاعازى ءۇشىنشى ەكپىندى ارميادان مايدان شتابىنا جونەلتىلىسىمەن «سۇيىنشىلەتكەن» قۋانىشتى حابار قازاقستانعا دا جەتەدى. اڭقىلداعان اعايىن ىبىرايىمدى باتىر رەتىندە قۇر­مەتتەپ, ولەڭ-جىرعا قوسادى. قازاقتىڭ ۇلى اقى­نى جامبىل اتامىزدىڭ ءوزى باتىر ۇلىنا جىر ارنايدى. ءتىپتى مايدان گازەتتەرى مەن كەيبىر ليستوۆكالاردا ى.سۇلەيمەنوۆتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى دەپ كورسەتكەن.

ى.سۇلەيمەنوۆتىڭ قۇجاتى باتىر اتا­عىنا ۇسىنىلعان كەزدە جاۋىنگەرلەر مۇن­داي بيىك ماراپاتتى وتە سيرەك يەلە­نە­تىن. ويتكەنى سوعىستىڭ العاشقى كە­زىن­دە تۇتقيىلدان تيگەن جاۋدان ويسىراي جە­ڭىلىپ, ەندى عانا ەسىن جيىپ, قارىمتا شا­بۋىلعا كوشكەن كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ جاپپاي جەڭىسكە جەتكەن وپەراتسيالارى سيرەك ەدى. جاۋدىڭ بەتى قايتقانمەن, ولاردىڭ قالىڭ توبىرى ماسكەۋدىڭ ىرگەسىندە تۇردى. ءتىپتى ىبىرايىم ازات ەتۋگە قاتىسقان ۆە­لي­كيە لۋكي قالاسى ماسكەۋدەن نەبارى 470 شاقىرىمدا ورنالاسقان. سوندىقتان جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىك رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن باتىرلىعى داۋسىز, سايىپقىران ساربازدار عانا ەڭ مارتەبەلى ماراپاتقا ۇسىنىلدى. ونىڭ ۇستىنە ىبىرايىمدى اتاعى الىسقا كەتكەن قولباسشى گاليتسكي باستاعان ءۇش بىردەي گەنەرال قولدادى. سوندىقتان اس­كەر­دەگى ازاماتتار دا, تىلداعى اعايىن دا ماسەلەنى ء«بىرجولاتا شەشىلدىگە» ساناپ, قۇرمەت-قوشەمەتتى باستاپ كەتكەندە, ى.سۇلەيمەنوۆتى لەنين وردەنىمەن ناگرادتاۋ تۋرالى جارلىقتىڭ وزىنە دە ءالى قول قو­يىلعان جوق ەدى.

كوماندارم ماراپاتقا ۇسىنعان قۇجات مايدان شتابىنا كەتكەندە ارميانىڭ سايا­سي ءبولىمى ىبىرايىمنىڭ جەرلەستەرىنە قۋا­نىشتى جەدەلحات جولدايدى. وبلىس باس­شىلارى قازاقي داستۇرمەن باتىردىڭ اتا-اناسىن قۇتتىقتاپ, كوپتەگەن ەلدى مەكەندەردە اسكەري-پاتريوتتىق سيپاتتاعى ءتۇرلى ميتينگىلەر وتكىزىلىپ, جەرلەستەرى باتىرعا ريزاشىلىق پەن ماقتانىشقا تولى حاتتار جىبەرەدى. ول حاتتاردىڭ ءبىرسىپىراسىنا ىبىرايىم مەن ونىڭ اسكەري بولىمىندەگىلەر جاۋاپ جىبەرەدى.

رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋىمىز كەرەك, ىبى­رايىم مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاماعان جان, بىراق ءوز بەتىنشە ساۋات اشىپ, سول كەزدەگى قولدانىستاعى لاتىن الىپبيىمەن حات-حابار جازاتىنداي دارەجەگە جەتكەن. جامبىل وبلىستىق مۇراعاتىندا ونىڭ اتا-اناسىنا جازعان بىرنەشە حاتتارى ساقتالعان.

 

قوس قاھارمان

قىرىق ءۇشىنشى جىلدىڭ كۇزىنە قاراي ءۇشىنشى ەكپىندى ارميا نەۆەل باعىتىنداعى شابۋىلدى ۇدەتتى. بۇل كەزدە مەرگەن نىساناسىنا ىلىنگەن جاۋدىڭ ۇزىن سانى دا ارتا ءتۇستى. سول تۇستاعى مايدان گازەتتەرىندە سۇلەيمەنوۆ جايلى كوپتەگەن ماقالالار جاريالاندى. بارلىق جاۋىنگەرلەر مەن مەرگەندەردى ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتەن ۇلگى-ونەگە الۋعا شاقىرعان ارنايى جاۋىن­گەرلىك پاراقشالار شىعارىلدى.

قىرىق ءۇشىنشى جىلدىڭ قازان ايىندا ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى ەكپىندى ارميا اسكەري-اۋە كۇشتەرىنىڭ قولداۋىمەن نەۆەلدى ءبىرجولاتا جاۋدان ازات ەتۋ وپە­راتسياسىنا كىرىسەدى. تىڭعىلىقتى دايىن­دىق­پەن, تۇتقيىلدان باستالعان قۋاتتى سوق­قىنىڭ ناتيجەسىندە نەمىستەردىڭ جانتالاسا قورعانعانىنا قاراماستان كەڭەس اسكەرلەرى 6-7 قازاندا قالانى جاۋدان بوساتادى. ىبى­رايىم سۇلەيمەنوۆ بۇل شايقاستا دا العى شەپتەن تابىلدى.

نەمىستەر نەۆەلدى تاستاپ شىققانمەن ءىرى تەمىر جول تورابى ورنالاسقان قالانىڭ باتىس جاعىنداعى يزوچا ستانساسىنىڭ تۇ­بىنە توپتاسىپ, تاس-ءتۇيىن قورعانىسقا كو­شەدى. ءدال وسى ستانسانى بوساتۋعا ارنالعان كەسكىلەسكەن ۇرىستار تەمىر جول بويىنداعى ستۋپەنچاتايا ۆىسوتا دەپ اتالاتىن جوتادا 1943 جىلدىڭ 15 قازانىندا بولادى.

جوتانىڭ سول قاپتالىنداعى وكوپقا «ماك­سيم» پۋلەمەتىمەن قازاقتىڭ باتىر قىزى مانشۇك مامەتوۆا, ال وڭ قاناتىنداعى سناي­پەرلىك اتۋعا لايىقتالىپ قازىلعان ءۇش وكوپقا ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ جايعاسادى. كوپ ۇزا­ماي, «سىلكىنتىپ زەڭ­بىرەكتەر جەردىڭ ءجۇزىن, وق بوراپ, سناريادتار قاققاندا ىزىڭ», – دەپ اقىن جىرلاعانداي, الاپات ايقاس باستالادى. انتالاعان جاۋعا كەزەكتەسە وق جاۋ­دىرعان قوس قاھارمان اقىرعى دەمى بىتكەنشە ەرلىكتىڭ ماڭگى وشپەس ۇلگىسىن كورسەتەدى. قاۋمالاعان دۇشپانعا قىرعىن مايدان اشىپ, قايتا-قايتا شابۋىلعا شىققان نەمىس­تەردى باۋداي تۇسىرگەن مانشۇك پۋلەمەتىنىڭ داۋى­سى وشكەندە, ىبىرايىم بار ىزا-كەگىن بو­يىنا جيناپ, سوڭعى پاترونى قالعانشا ان­دىزداعان جاۋ­مەن ارىستانشا ارپالىسادى. وسى شايقاستا اعالى-قارىنداستى باتىرلار ەرلىكپەن قازا تابادى.

قارۋلاس دوستارى قازاقتىڭ قوس باتىرىن نەۆەلدىڭ قاق ورتاسىنداعى پارككە ارۋلاپ قويىپ, قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 1943 جىلعى 1 قاراشاداعى №1 شەشىمىمەن ەكى كوشەگە م.مامەتوۆا مەن ى.سۇلەيمەنوۆتىڭ ەسىمدەرىن بەرەدى جانە بۇل كوشەلەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسى باتىرلاردىڭ اتىندا.

ى.سۇلەيمەنوۆ ەرلىگىنە قاتىستى ماع­لۇ­مات تولىق بولۋى ءۇشىن ايتار بولساق: يزوچا ستانساسى ءۇشىن شايقاستا مەرگەن جاي­­راتقان جاۋىنىڭ سانىن 289-عا دەيىن جەت­­كىزسە دە ەشقانداي ماراپاتقا ۇسى­نىلمايدى.

وسىعان قاراپ, ءۇشىنشى ەكپىندى ارميا باسشىلىعى ءوز ۇسىنىستارىنىڭ تولىق قول­­داۋ تاپپاعانى, ماراپات دەڭگەيى ءبىر دا­­رە­جەگە تومەندەتىلىپ, لەنين وردەنىمەن شەك­­تەلگەندىگى جونىندە حاباردار بولماعان سياقتى دەگەن بولجام جاساۋعا بولادى. ولار وزدەرى ۇسىنعان جاۋىنگەردىڭ ەر­لىگى تاي­­عا تاڭبا باسقانداي انىق كورسەتىل­گە­ن­­­دىكتەن, كسرو جوعارعى كەڭەسى ءبارىبىر اۋەل­­­گى ۇسىنىستى قۋاتتاپ, ادىلەتتى شە­شىم قا­­بىلدايدى دەپ سەنگەن. ايتەۋىر, ىبى­را­يىم يزوچا ءۇشىن شايقاستا ەرلىكپەن قازا تاپ­­­قان­دا اسكەري كوماندوۆانيە مۇلدە ءۇنسىز قالعان.

وسى تۇستا ءبارىمىز بالا كۇننەن ەسىمىن جىرعا قوسقان اياۋلى مانشۇك اپامىز تۋرالى كەيبىر مۇراعاتتىق دەرەكتەر جونىندە وي بولىسە كەتكەندى ءجون سانادىق.

ارميا باسشىلىعى قازاقتىڭ باتىر قىزىن نەۆەل تۇبىندەگى ەرلىگى ءۇشىن اۋەلدە 1-دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىنە ۇسىنۋمەن شەكتەلگەن. بۇل كەزدە ونىڭ داڭقى ءوز ەلىنىڭ اسپانىندا اسقاقتاپ تۇرعان بولاتىن. باتىر قىزدىڭ ەرلىگىن كوپە-كورنەۋ تومەندەتۋ رەس­پۋبليكا باسشىلىعىن الاڭداتادى. ونىڭ ۇستىنە حالىق مانشۇكتى الدەقاشان باتىرلار قاتارىنا قوسىپ قويعان. سول كەزدە – 1944 جىلدىڭ 29 قاڭتارىندا كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى م.ي.كالينيننىڭ اتىنا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.سكۆورتسوۆ, قازاق سسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى ءا.قازاقباەۆ, قازاق سسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.وڭداسىنوۆ قول قويعان مانشۇك مامەتوۆانى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنۋ جونىندە قۇجات جىبەرىلەدى. قۇجاتتا باتىر قىزدىڭ مايدانداعى بارلىق ەرلىگى ەگجەي-تەگجەيلى باياندالا كەلىپ: ء«وزى­نىڭ جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن قاھارمان پۋلەمەتشى قايتىس بولعاننان كەيىن كوماندوۆانيە تاراپىنان 1-دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىنە ۇسىنىلدى», – دەپ جازىلعان (رفقم, 33-قور, 793756-ءتىزىم, 29-بەت).

قولىندا ۇلكەن بيلىگى بار كالينين اقساقالدىڭ بۇل ۇسىنىستى سوعىس جىلدارىندا قورعانىس حالىق كوميسسارى قىزمەتىن اتقارعان ءستاليننىڭ ورىنباسارىنا نەمەسە باس شتاب باستىعىنا جولداۋىنا ابدەن بولاتىن ەدى. بىراق سونىڭ وزىنە جۇرەگى داۋالاماعان دارمەنسىز توراعا حاتتى 1944 جىلى 7 اقپاندا قورعانىس حالىق كوميسسارياتىنىڭ كادر باسقارماسىنىڭ باستىعى ف.ن.گوليكوۆكە جولدايدى. ارادا ءبىر كۇن وتكەندە زنامەنسكي ەسىمدى پودپولكوۆنيك قول قويعان, م.مامەتوۆانىڭ ەرلىگىن راستايتىن انىقتاما كسرو جوعارعى كەڭەسىنە جونەلتىلەدى (مەملەكەتتەگى ەكىنشى ادامنىڭ بەدەلىنىڭ سيقى وسى انىقتاماعا قول قويعان كىسىدەن-اق ايقىن كورىنىپ تۇر).

حالقىمىزدىڭ تىلەگىنە ساي رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ بارىنشا قوزعاۋ سالۋىنىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ ەرجۇرەك قىزىنا كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ 1944 جىلدىڭ 1 ناۋرىزداعى جارلىعىمەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. بۇل كەزدە ىبىرايىمدى لەنين وردەنىنە ۇسىنعان قۇجات كالينين اقساقال تاراپىنان ءالى قارال­ماعان دا ەدى.

سۇرمەرگەندى دارىپتەۋدى ماسكەۋ كەشە­ۋىلدەتكەنمەن جەرلەستەرى ۇمىتقان جوق. جامبىل وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 1944 جىلعى 21 قاڭتارداعى قاۋلىسىمەن جامبىل قالاسىنداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنە, جامبىل اۋدانىنداعى ۇجىمشار مەن اۋىل­دىق كەڭەسكە ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ ەسىمى بەرىلىپ, مەرگەننىڭ اتا-اناسىنا ارناپ ۇلىنىڭ اتىنداعى كوشەدەن جاڭا ءۇي تۇر­عىزىلدى. بۇل ناعىز باتىرعا لايىق قۇرمەت ەدى.

مانشۇك مارتەبەلى اتاققا جەتكەن سوڭ جەرلەستەرى «ەندىگى كەزەك ىبىرايىمعا دا كەلدى-اۋ» دەپ ماسكەۋدىڭ شەشىمىن تاعات­سىزدانا كۇتتى. اقىر سوڭىندا ونىڭ ما­را­پاتقا ۇسىنىلعانىنا تۋرا ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە كسرو جوعارعى كە­ڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ 1944 جىلعى 4 ماۋ­سىم­دا­عى جارلىعىمەن ستارشينا ىبى­را­يىم سۇ­لەي­مەنوۆكە لەنين وردەنى بەرىلدى. اري­نە, بۇل دا ۇلكەن ناگرادا, بىراق بۇكىل ەل كۇت­كەن التىن جۇلدىز ەمەس ەدى.

 

ەل ەسىندەگى ەرلىك

جارلىق جاريا ەتىلگەندە سوعىس قيمىل­دارى كسرو شەكاراسىنان اسىپ, ەۋروپا تورىنە قاراي اۋىسقان بولاتىن. جاڭا جەڭىستەرمەن جىگەرلەنگەن كەڭەس اسكەرلەرى قاشقان جاۋدى تىقسىرا قۋىپ, ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىلەرىن كورسەتەدى. جاڭا باتىرلار, كەۋدەسىنە التىن جۇلدىزدى قوس-قوستاپ قاداعان قاھارمان ەرلەر شىقتى. جەڭىس كۇنى جاقىنداعان سايىن وتان قورعاۋشىلاردىڭ ومىراۋلارى وردەن, مەدالدارعا تولىپ, سوعىستىڭ العاشقى كەزەڭىندە ەسىمدەرى جار­قىراپ شىققانداردىڭ ەرلىگى كومەسكى تارتا باستادى. بىراق نەبارى ءبىر جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىت ىشىندە 289 جاۋدى جالعىز ءوزى جەر جاستاندىرعان ىبىرايىمنىڭ تاڭعاجايىپ ەرلىگىن جەرلەستەرى دە, قارۋلاستارى دا, ءتىپتى داڭقتى قولباسشىلار دا ۇمىتقان جوق.

سوعىستان كەيىن اتاق-داڭقى كۇللى الەم­گە جايىلعان جەڭىس مارشالدارى – گ.جۋ­كوۆ, ي.كونەۆ, س.تيموشەنكو, ك.روكوسسوۆ­سكي, ۆ.سوكولوۆسكيلەردىڭ ەستەلىكتەرى­نەن قۇرالىپ, كەيىن جيىرما شاقتى رەت قايتا باسىلعان «بيتۆا زا موسكۆۋ» اتتى بەدەلى زور, بەرەرى مول, ابىرويلى جي­ناق جارىققا شىقتى. داڭقتى قولباس­شى­لار جازعان وسى كىتاپتاعى ەستەلىگىندە گەنەرال-لەيتەنانت ف.ليسيتسىن: «مەنىڭ قويىن داپتەرىمدە مىنا ءبىر وقيعا تۋرالى جازبالار ساقتالىپتى. ۆەليكيە لۋكيدىڭ ماڭىندا جاز ايىندا وتكەن مەرگەندەردىڭ ارميالىق جيىنىندا داڭقتى مەرگەن سۇلەيمەنوۆ ءسوز سويلەدى. ول: «مەن نەگە موسكۆانى قورعادىم؟ مەن قازاقپىن, مە­نىڭ قازاقستانىم موسكۆادان الىستا. موسكۆا – بارلىق كەڭەس ادامدارىنىڭ استاناسى. ول مەنىڭ دە استانام. مىنە, مەنىڭ موسكۆانى قورعاۋىم وسىدان شىعادى. مەن ەگەر جاۋدى توقتاتپاسا, قۇرتپاسا, ولار مەنىڭ قازاقستانىما دا جەتۋى مۇمكىن دەپ ويلادىم. مەن ءبىزدىڭ توپىراعىمىزدى تاپ­­تاعان سوڭعى گيتلەرشىلدى جەر جاستان­دىر­مايىنشا تىنىم تاپپايتىن بولا­مىن. قازىر 239 ءفاشيستىڭ كوزىن جويدىم. بار­شالارىڭىزدى باسقىنشى جاۋدى اياۋسىز قىرىپ-جويۋعا شاقىرامىن», – دەدى. مىنە, جەڭىس تۋىن موسكۆادان بەرلينگە دەيىن جەتكىزگەن ءدال وسىنداي ەرلەر بولاتىن», – دەپ جازدى («بيتۆا زا موسكۆۋ, م., 1958, س. 290-بەت).

قولباسشى ەستەلىگىنەن ءبىز جۇرەگى «مەن قازاقپىن», «مەنىڭ قازاقستانىم» دەپ سوق­قان اڭقىلداعان اقجۇرەك باتىردىڭ, جاۋمەن قاسىق قانى قالعانشا شايقاسقان قاھار­ماننىڭ بەينەسىن كورەمىز. ول بەرلينگە جەتە المادى, بىراق وشپەس ەرلىگىمەن جەڭىس تۋىن جەلبىرەتكەندەرگە جارقىن جول اشتى.

كەڭەس وداعى سياقتى ورتاق وتان مەن ونىڭ استاناسى ماسكەۋدى ورىستارمەن قاتار, ەرلىك پەن جانقيارلىقتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەن باۋىرجان مومىش ۇلى, ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتەي ۇلى دالا ۇلاندارىنىڭ قورعاعانىن قازاق جەرىنە كوز الارتۋشىلار ۇمىتپاۋى كەرەك.

«ەل ءۇمىتىن ەر اقتار, ەر اتاعىن ەل ساقتار» دەيدى حالىق دانالىعى. ىبىرايىم ەلىنىڭ ءۇمىتىن مولىنان اقتادى. تۋعان حالقى دا ونىڭ ەر اتاعىن ەسىندە ساقتاۋمەن كەلدى. وعان ۇلى جىراۋ جامبىل اتامىز باستاعان اقىن­دار جىر ارناپ, بالتاباي ادامباەۆ داس­تان جازدى. بەلگىلى جۋرناليست, سوعىس جىل­دارىنىڭ وزىندە ىبىرايىم تۋرالى ماي­داندىق گازەتكە العاش ماقالا جازعان قاسىم ءشارىپوۆ اعامىز «ىبىرايىم سۇ­لەيمەنوۆ» اتتى كىتاپشا شىعاردى. مەرگەندى تالاي كورىپ, سىز وكوپتا سىرلاسقان, حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعامىز ءوزىنىڭ كوپتەگەن مايدان جازبالارىندا ىبىرايىم دوسىنىڭ ەرلىگىن تامىلجىتا تارقاتتى.

قازاق – وتكەن تاريحتا ەسەسى كوپ كەتكەن حالىق. التىن جۇلدىز ىبىرايىمعا عانا ەمەس, ەسىمى اڭىزعا اينالعان باتىر باۋىرجان مومىش ۇلىنا, رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن قاداعان راقىمجان قوشقارباەۆقا, داڭقتى پارتيزان قاسىم قايسەنوۆكە دە بۇيىرمادى. مۇنداي ادىلەتسىزدىككە ءار قازاقتىڭ ءىشى قازانداي قايناعانىمەن, ول زاماندا اقىرىپ تەڭدىك سۇرايتىن مۇمكىندىگى بولمادى.

ادىلدىك قازاقستان باسشىلىعىنا ن.ءا.نا­­زارباەۆتاي ەلىن سۇيگەن, ەلى سۇيگەن قاي­راتكەر كەلگەن سوڭ عانا ورنىعا باستادى. ول ءوزىنىڭ زور بەدەلىن سالا ءجۇرىپ, 1990 جىلى باۋىرجان مومىش ۇلىنا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن اپەردى.

كوپ ۇزاماي قولىمىز تاۋەلسىزدىككە جەت­تى. ەلىنىڭ ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىرىن ەركىن ۇستاعان ەلباسى اۋەلى رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن ءبىرىنشى بولىپ تىككەن راحىمجان قوش­قارباەۆقا «حالىق قاھارمانى» اتا­­عىن بەرىپ, كەيىن پارتيزان جازۋشى قاسىم قايسەنوۆتىڭ كەڭ كەۋدەسىنە باتىر جۇل­دىزىن ءوز قولىمەن تاعىپ, بار قازاقتىڭ رۋحىن اسقاقتاتتى.

ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆ: « ۇلىم دەيتىن ەل بولماسا, ەلىم دەيتىن ەر قاي­دان ­تۋادى», – دەگەن ەكەن. ىبىرايىم سۇلەي­مەنوۆ سوڭعى دەمى بىتكەنشە «قازاعىم, ەلىم» دەپ ءوتتى. ەندى سول جۇرەگى «ەلىم» دەپ سوققان ەسىل ەردىڭ جوعىن ىزدەۋ ءداستۇرى ءبىزدىڭ بۋىنعا دا كەلىپ جەتتى.

ەكىنشى جاھان سوعىسىندا قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندەر از بولماعان. سولار­دىڭ قاتارىندا قيىر شىعىستىڭ قارلى-بوراندى نۋ ورماندارىن مەكەندەيتىن, بارلىق سانى قازاقتىڭ ءبىر اۋىلىنان اسپاي­تىن ناناي دەگەن وجەت حالىقتىڭ ماك­سيم پاسسار دەگەن مەرگەن ۇلى بار ەكەن. كوز­دەگەنىن ءمۇلت جىبەرمەيتىن اتاقتى دەرسۋ ۋزا­لانىڭ ءىنىسى ءبىر ءوزى 237 نەمىستى اتىپ ءتۇسى­رىپ, 1943 جىلى ستالينگراد شايقاسى كەزىندە ەرلىكپەن قازا تابادى. وسى ەرلىگى ءۇشىن ول «قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتالىپتى.

نانايلار نامىسقوي حالىق بولىپ شىق­­تى. ەرلىگىمەن وزگەدەن وزىپ تۇرعان باتىر ۇلىن ۇمىتپاعان. ۇزدىكسىز سۇراۋ سالعان. ادىلدىك ىزدەپ, كسرو-نىڭ, رەسەيدىڭ كەشەگى-بۇگىنگى باسشىلارىنا باستىرمالاتا, توقتاۋسىز ءوتىنىش جولداۋمەن بولعان. اقىر سوڭىندا, ىزدەگەن مۇراتىنا جەتىپ, رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيننىڭ 2010 جىلعى 16 اقپانداعى جارلىعىمەن م.پاسسارعا «رە­سەي باتىرى» اتاعىن اپەرگەن.

وسىدان ەكى جىلداي ۋاقىت بۇرىن ەلى­مىزدەگى جوعارعى بيلىك اۋىستى. ەلبا­سىنىڭ سەنىمدى سەرىگى, الەم تانىعان قايراتكەر ازامات ق.ك.توقاەۆ بۇكىلحالىقتىق سايلاۋدا ەل پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى «ساباقتاستىق. ادىلدىك. ورلەۋ» دەگەن ءار قازاقتىڭ جۇرەگىنە جاقىن ۇراندارمەن قازاق ەلىن جاڭا بيىكتەرگە باس­تادى.

ءوزى دە جەڭىمپاز اكە, مايدانگەر جازۋ­شىنىڭ ۇلى قولىنداعى بيلىكتىڭ پارمەنى­مەن ەسىمدەرى ءاردايىم ەل جۇرەگىنىڭ تورىنەن ورىن العان جوعارىداعى قاھارماندار قاتارىنا وشپەس ەرلىك جاساپ, ولمەس داڭققا بولەنگەن ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتى قوسار بولسا, اتا ءداستۇرىنىڭ تاماشا ساباقتاستىعى جاراسىمدى جالعاسىن تاۋىپ, ەل اڭساعان ادىلدىك سالتانات قۇرار ەدى. بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزدى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋعا ۇمتىلعان جاس ۇرپاقتى جاڭاشا ورلەۋگە باستار ەدى.

«ەجەلدەن ەر دەگەن داڭقى شىققان» ەلىمىزدىڭ جاسامپاز رۋحى ءاردايىم بيىك بولىپ, بابالار ەرلىگىمەن ورنەكتەلگەن كوك تۋىمىز تەك اشىق اسپان استىندا عانا جەل­بىرەسىن, اعايىن!

 

مۇحتار قۇل-مۇحاممەد

 

سۋرەتتەردە: «بۇدىرايعان ەكى شەكەلى, مۇزداي ۇلكەن كوبەلى» مەرگەن ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ; ى.سۇلەيمەنوۆتى «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنعان ماراپات قۇجاتى; ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتىڭ مايدان دالاسىن شارلاپ كەتكەن فوتوسۋرەتى; ى.سۇلەيمەنوۆتى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە ۇسىنعان ماراپات پاراقشاسى.