ءوز حاتتارىنىڭ بىرىندە كافكا قوناقۇيدەگى بولمەسىنەن قاندالا تاۋىپ العانى تۋرالى جازادى. سوندا ونىڭ قوڭىراۋىنا الىپ-ۇشىپ كەلگەن ءۇي يەسى سۇمدىق تاڭعالىپ, بۇكىل قوناقۇيدە بىردە-ءبىر قاندالا كورىنبەيتىنىن ايتىپتى. ول نەگە ناق وسى بولمەدە پايدا بولدى؟ بالكي, بۇل سۇراقتى فرانتس كافكا وزىنە قويعان شىعار. بولمەسىندەگى قاندالا – ونىڭ ىشكى مەنى سياقتى. ياعني كافكانىڭ قاندالاسى: بوتەن ەمەس. وسى ءبىر وقيعادان كەيىن اۆتور ساناسىندا «قۇبىلۋ» رومانىنىڭ كەيبىر ۇزىكتەرىن شىرامىتا باستاعان بولار.
«قۇمىرسقاعا تيىسپەڭدەرشى, ىزدەگەنى ءومىر عوي».
فيردوۋسي
ال نابوكوۆتىڭ «بۇلت, كول, مۇنارا» حيكاياسىن جازۋ يدەياسىن قالاي تاپقانى تۋرالى ەشقانداي بولجام جوق. ويتكەنى ەكى شىعارمانى بايلانىستىراتىن ۇقساستىقتار ادام يلاندىرادى. القيسسا.
«قۇبىلۋدىڭ» كەيىپكەرى گرەگور زامزا – «اسىپ-تاسىعان بايلىعى جوق, قاراپايىم ءھام قارابايىر مۇددەلەرى بار ادامداردىڭ ۇلى». بەس جىل بۇرىن اكەسى بار اقشاسىن جوعالتقان سوڭ, گرەگور ونىڭ نەسيە بەرۋشىلەرىنىڭ بىرىنە جۇمىسقا تۇرىپ, كومميۆوياجيور (ساۋدا اگەنتى) بولىپ, وتباسىن اسىرايدى. ء«بىردe تاڭeرتeڭ مازاسىز ۇيقىدان oيانعان گرeگoر زامزا ءوزىنىڭ توسeكتe جاتىپ قۇبىجىق جəندىككe اينالىپ كeتكeنىن اڭعاردى. تاس قابىقتى ارقاسىمeن شالقاسىنان جاتقان oل باسىن كوتeرگeن سايىن قارنىن قاپتاي جاپقان قابىرشاق پeن سىرعىپ تۇسكeلى تۇرعان كورپeنى ءتəنىمeن سالىستىرعاندا, سoنشالىقتى قoراش, جىپىرلاعان سيراقتارىن كورىپ جاتتى». ءسويتىپ, بۇعان دەيىن وتباسىنىڭ بار اۋىرتپاشىلىعىن كوتەرىپ, اكە-شەشەسى مەن قارىنداسىن اسىراپ وتىرعان جىگىت ءبىر-اق تۇندە سۇيكىمسىز جاندىككە اينالىپ شىعا كەلدى.
نابوكوۆ اڭگىمەسىنىڭ كەيىپكەرى – قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ وكىلى, قاراپايىم, مومىن بويداق ۆاسيلي يۆانوۆيچ. ول بىردە رەسەيدەن كەلگەن ەميگرانتتار ۇيىمداستىرعان قايىرىمدىلىق بالىنا جولداما جەڭىپ الادى. بۇل ساپارعا اسا زاۋقى سوقپاسا دا بارۋعا تۋرا كەلەدى.
سىرتتاي قاراعاندا, اڭگىمەلەر ءبىر-بىرىنەن مۇلدەم وزگەشە, ماسەلەنكي, اۆتوردىڭ شىعارماداعى ورنىن الساق: كافكانىڭ پوۆەسىندە ءوزى كورىنبەيدى, ءتىپتى شىعارمانىڭ سوڭىندا دا اۆتوردى بايقامايسىز. جازۋشىلار: «كافكانىڭ بايانداۋشىسى – كەيىپكەرگە ەرىپ كەلە جاتقان كولەڭكە سياقتى, ال اۆتور ىلعي شەتتە تۇرادى» دەسەدى. ال نابوكوۆ جازۋىندا اۆتوردى العاشقى سويلەمنەن باستاپ («مەنىڭ كەيىپكەرلەرىمنىڭ ءبىرى, قاراپايىم, مومىن بويداق, كەرەمەت جۇمىسشى...»), سوڭعى جولدارعا دەيىن كورىپ, بىلۋگە بولادى («بەرلينگە ورالعان سوڭ, ول ماعان كەلدى. ...مەن ونى جىبەردىم, ارينە»). ادەبيەتشىلەردىڭ پىكىرىنشە, كافكانىڭ ءوز شىعارمالارىندا ءوزىن-ءوزى شەتتەتۋى «ونىڭ قاراپايىمدىلىعى مەن ومىردەگى وزىنە دەگەن سەنىمسىزدىگىنەن» ەكەن.
اۆتور فيگۋراسىنان كەيىپكەرلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىنا اۋىسساق, ەكى كەيىپكەر دە تۋرا ماعىناسىندا ارسىزدىق شىندىعىنا تارتىلعانىن بايقايمىز. نابوكوۆتىق ۆاسيلي يۆانوۆيچ بۇكىل ساياحات كەزىندە سول ارسىز ورتانى سەزىنىپ, جاتسىنعان سوڭ, «تيۋتچەۆتىڭ تومىنا» قاشىپ كەتۋگە تىرىسادى. ۆاسيلي ءيۆانوۆيچتىڭ سەرىكتەرىن سيپاتتاي وتىرىپ, نابوكوۆ ولارعا تەك تاندىك سيپاتتاما بەرەدى: «قوراز ايدارىنىڭ تۇسىندەي كۇنگە كۇيگەن, تيرول كوستيۋمىندەگى ۇزىن بويلى, اققۇبا, ۇلكەن, التىن-سارعىش تۇكتى تىزەسى بار ءھام جىلتىر مۇرىندى». ال باستى كەيىپكەر تۋرالى ايتقاندا, ءبىز ونىڭ بەت-الپەتىندەگى جىلى كوزقاراستى, «اقىلدى جانە مەيىرىمدى كوزدەردى» كورەمىز. ونىڭ ىشىندە كەزدەيسوق «جولداستارىندا» جوق جان پايدا بولاتىن سياقتى.
ۆاسيلي ءيۆانوۆيچتىڭ سەرىكتەرى ونىڭ «بارلىعى سياقتى» بولعانىن قالايتىن: ول ويىن ويناۋعا ءماجبۇر, ونى مازالايدى, اناۋ-مىناۋدى سۇرايدى... ۋاقىت وتكەن سايىن ونىڭ بۇل ورتادا تىم بوتەن ءھام ارتىق ەكەندىگى ايقىندالا تۇسەدى: «ۆاسيلي يۆانوۆيچ ءۇش رەت قارا تۇنەكتە جاتتى جانە ءۇش رەت ونىڭ استىنان شىققان كەزدە ورىندىقتا ەشكىم بولمادى. وسىلايشا, جەڭىلگەن سوڭ ول تەمەكى تۇقىلىن جەۋگە ءماجبۇر بولدى. اينالاسىنداعىنىڭ ءبارى بىرتىندەپ بىرىگىپ, ءبىرتۇتاس, كۇشتى جاراتىلىس قۇردى: ولاردان قاشىپ قۇتىلاتىن جەر قالمادى».
بارلىعى سياقتى بولۋ – قاراپايىم ادامنىڭ نەگىزگى «پوستۋلاتتارىنىڭ» ءبىرى. پوۆەستەگى ۆاسيلي ءيۆانوۆيچتىڭ سەرىكتەرىنىڭ ونىڭ دارا ەكەندىگىن جوققا شىعارۋعا تىرىساتىندارى قوعامدىق پوەزيا جىرلاۋدان انىق كورىنەدى: «ونى حورمەن ايتۋ كەرەك ەدى. ۆاسيلي يۆانوۆيچ بىرىكتىرىلگەن داۋىستاردىڭ انىق ەمەس ءۋىلىن پايدالانىپ, جاي عانا اۋزىن اشىپ, شىنىمەن ءان ايتقانداي ءسال عانا تەڭسەلىپ كەتتى, بىراق جەتەكشى جاعىمپاز شرام كەنەت جالپى ءاندى توقتاتىپ, ۆاسيلي يۆانوۆيچكە كۇدىكتەنە كوزىن قىسىپ, ونىڭ جەكە ءان ايتۋىن تالاپ ەتتى. ۆاسيلي يۆانوۆيچ تاماعىن ج ۇلىپ, ۇيالشاقتىقپەن باستادى. ءبىر مينۋتتىق جەكە ازاپتان كەيىن ءبارى قوسىلىپ كەتتى, بىراق ونىڭ شىعىپ كەتۋگە باتىلى بارمادى».
الدىمەن ۆاسيلي ءيۆانوۆيچتىڭ اينالاسىنداعى ادامدار زيانسىز كورىنەدى, الايدا ولاردىڭ ورتاسىنان شىققىسى كەلگەندە ءبارى كۇرت وزگەرەدى: ء«بىزدىڭ كەز كەلگەنىمىز, اسىرەسە, ءسىز بىرلەسكەن جولدى جالعاستىرۋدان باس تارتۋدى, ءتىپتى ويىڭىزعا دا الماڭىز. ءبىز بۇگىن ءبىر ءان ايتتىق – وندا نە ايتىلعانىن ەسىڭىزگە ءتۇسىرىڭىزشى». وسى ءاننىڭ سوزدەرىن ءبىز دە ەسكە تۇسىرەيىك:
«راسپروستيس س پۋستوي ترەۆوگوي,
پالكۋ تولستۋيۋ ۆوزمي
ي شاگاي بولشوي دوروگوي
ۆمەستە س دوبرىمي ليۋدمي».
نە دەسەك تە, ۆاسيلي ءيۆانوۆيچتىڭ «جولداستارى» ەشقاشان مەيىرىمدى بولعان ەمەس: «ۆاگونعا كىرىپ, پويىز قوزعالا باستاعاندا, ولار ونى ۇرا باستادى – ۇزاق جانە شەكتەن تىس ۇرىپ-سوقتى. ونىمەن قويماي, ونىڭ الاقانىن بۇراندامەن بۇراپ, كەيىن اياعىن بۇرعىلاۋدى ويلاپ تاپتى. رەسەيدە بولعان پوشتا قىزمەتكەرى تاياق پەن بەلدىكتەن قامشى جاساپ, ونى شايتان سياقتى ەپتىلىكپەن ۇستاي باستادى. جارايسىڭ!»
بۇل ادامداردىڭ مۇددەلەرى تىم شەكتەۋلى: «شرام جەتەكشىنىڭ الپەنشتوگىن اسپانعا كوتەرىپ, اۋەسقوي پوزيتسيالاردا شوپتە وتىرعان ەكسكۋرسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن نەگە اۋدارعانىن قۇداي ءبىلسىن, ال كوشباسشى اعاش تۇبىرىندە, كولگە كەرى قاراپ, تاماقتانىپ وتىردى». ولاردان بولەك, ۆاسيلي يۆانوۆيچ جولدا تيۋتچەۆتىڭ ءبىر تومىن الىپ, ماعىنا مەن ماعىناسىزدىقتىڭ شەگىندە تەپە-تەڭدىك ساقتاپ, «Silentium» ولەڭىنەن تاڭعالارلىق جولداردى وقىپ, راحاتتانىپ وتىردى. سويتسە, ول شىن تالانتتىڭ قالامىنان تۋعان شۋماقتاردان ءلاززات الىپ, كلاسسيكامەن جالعىز قالعاندى جاقسى كورەدى ەكەن.
گرەگور زامزانىڭ وتباسى دا ۆاسيلي ءيۆانوۆيچتىڭ ساياحاتشىلارىنىڭ ءبىر ءتيپى: «بارلىعى سياقتى» بولۋعا تالپىنادى. وسى كۇنگە دەيىن ءوز وتباسىندا قۇرمەتكە بولەنىپ كەلگەن ۇل اياقاستى كوزگە كۇيىك بولىپ, ءبارى ىشتەي ونىڭ ءولىمىن تىلەيدى. بۇعان دەيىن ۇلدارىنىڭ تاپقان-تايانعانىن جەپ, ۇلدارىنا ماسىل بولعان اكەسى دە, اناسى دا, اقساۋساق قارىنداسى دا جۇمىس ىستەپ, جانتالاسادى. ولار ەندى وزدەرىن اسىراي الادى, «اسىراۋشىمىزدان ايىرىلدىق» دەپ قان جۇتىپ قايعىرمايدى. ءھام ولار ءاردايىم الەمنىڭ وزدەرىنەن تالاپ ەتكەندەرىنىڭ ءبارىن مۇلتىكسىز ورىندادى: «اكەسى بانكتىڭ كىشىگىرىم قىزمەتكەرلەرىنە تاڭعى اس اپاراتىن, شەشەسى بەيتانىس ادامدارعا كيىم تىگۋ ءۇشىن زورىعىپ جاتتى, اپكەسى ساتىپ الۋشىلاردىڭ ايتقانىن تىڭداپ, سورەنىڭ ار جاعىندا ەرسىلى-قارسىلى جۇگىرەتىن». ءبىر قىزىعى, كافكا كەيىپكەرلەرگە گرەگورعا دەگەن جاناشىرلىقتان ارىلعان كەزدە «تاندىك» سيپاتتاما بەرە باستايدى.
وتباسى ۇلىنىڭ وزگەرۋىن جەككورىنىشتى اۋرۋ رەتىندە قابىلدايدى. الدىمەن قارىنداسى اعاسىن قۋانتۋعا تىرىسىپ, جاندىك-ءومىردىڭ ءبىرىنشى كۇنى وعان تاماقتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن الىپ كەلەدى. دەگەنمەن ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ, باۋىرىنىڭ كوزقاراسى وزگەردى: ەندى تاڭەرتەڭ جانە تۇستەن كەيىن, دۇكەنىنە جۇگىرمەستەن بۇرىن گرەگوردىڭ بولمەسىنە تاماقتى اياعىمەن يتەرە سالىپ, كەشكە سىپىرعىشپەن سىپىرىپ الادى. اناسى دا ءاۋ باستا ۇلىنا قامقورلىق جاسايدى: قارىنداسى گرەگوردىڭ بولمەسىندەگى جيھازدىڭ ورنىن اۋىستىرا باستاعاندا, اناسى «گرەگور جيھازدىڭ شىعارىلىپ جاتقانىنا ريزا ما ەكەن؟» دەپ ويلايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل وعان وتە جاعىمسىز بولىپ كورىنەتىن سياقتى. ماسەلەن, جالاڭاش قابىرعانى كورۋ گرەگوردى قاتتى جابىرقاتۋى مۇمكىن. ول وسى جيھازعا ۇيرەنىپ قالعان, سوندىقتان بوس بولمەدە ءوزىن بارلىعى تاستاپ كەتكەندەي سەزىنەدى.
الايدا ۋاقىت ءبارىن وزگەرتەدى. اسىرەسە, گرەگور زامزانىڭ تۋىسقاندارىن. ەندى ولار مۇنداي جانۋارمەن بىرگە ءومىر سۇرە المايتىندارىن تۇسىنەدى. گرەگور قايتىس بولعاندا, ونىڭ ەتجاقىن ادامدارى تىنىشتىق پەن جايلىلىقتان باسقا ەشتەڭە سەزبەدى, ءتىپتى جۇزدەرىندە ءسال-ءپال قۋانىشتىڭ تابى بايقالاتىنداي: «ولار ۇستەل باسىندا ىڭعايلانىپ وتىرىپ, بولاشاقتى تالقىلادى جانە الداعى جوسپارلارى دا تىم جامان بولمادى, ويتكەنى ولار ءبىر-بىرىنەن ءالى دە سۇراماعان جۇمىستارى بارىنە وتە ىڭعايلى بولدى». جاس جىگىتتىڭ جاندىككە اينالىپ, «ادامي فورماسىنىڭ» وزگەرىسكە ءتۇسۋىن بايانداپ وتىرىپ, ونى قورشاعان ادامداردىڭ ءبارىنىڭ وقيعاعا قاتىستى وزگەرىپ, قۇبىلۋىن بەينەلەگەن پوۆەستىڭ سوڭعى سويلەمىن اۆتور بىلاي جازادى: «...ولاردىڭ ساپارىنىڭ سوڭىندا قىزى ءبىرىنشى بولىپ كوتەرىلىپ, جاس دەنەسىن تۇزەدى». ادامدى ادام ەتەتىن بارلىق قاسيەت جوعالعاندا, تەك دەنە عانا قالادى. كافكا دا, نابوكوۆ تا توعىشار ارسىزدىقتىڭ بەلگىسى ەتكەن – ءدال سول بويالعان دەنە.