حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ تۋىندىلارى بەسىكتەگى بالاسىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداعان انا تابيعاتى ارقىلى بۇكىل ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى, ۇرپاق پەن ۇلت, ءومىر مەن ءولىم اراسىنداعى ەكزيستەنتسيالدىق ماسەلەلەردى قوزعايدى. ارينە, مۇنداي كەڭ ماعىنالى, تەرەڭ تامىرلى وي تولعاۋ ءۇشىن اۆتورعا قازاقتىڭ عانا ەمەس, الەمدىك رۋحانياتتاعى ارعى-بەرگى اسىل قازىنالاردى اقتارىپ-توڭكەرەتىن, ولاردى يگەرەتىن ىنتا مەن ماقسات, ەڭ باستىسى تەلەگەي-تەڭىز ءبىلىم كەرەك. الەم ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىمەن جەتە تانىسقان جازۋشى ش.بەيسەنوۆا وتباسىمەن قاتار قوعامدا ايەل زاتىنىڭ ءوز جاراتىلىسى مەن بولمىسىنا ساي قاسيەتتى دە كيەلى ورنى بار ەكەندىگىن ءاربىر اڭگىمەسىنىڭ تەمىر قازىعى ەتىپ, ايەل-انا تابيعاتىنىڭ تىلسىم سىرلارىن, قۇپيا قالتارىستارى مول بولمىس-ءبىتىمىن شەبەر بەينەلەۋگە بەيىم.
ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ جازۋشىلىق شەبەرلىگى وسىناۋ قاراپايىم قازاق ءومىرىن, قازاق قىزدارىنىڭ تازا تابيعاتىن سول بيىكتە بەينەلەۋىندە جاتسا كەرەك. ءشاربانۋدىڭ شىعارمالارىنان قازاقتىڭ ءيىسى, اسىرەسە ايەل انالارىمىزدىڭ اقجاۋلىعىنىڭ, سول اقجاۋلىق سەكىلدى اقپەيىل, اقجارقىن اڭقىلداعان ادال دا تازا تابيعاتىنىڭ ءيىسى شىعىپ تۇرادى. «التاي-ەرتىس كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن جارىق كورگەن تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ «تۋعان ءۇيدىڭ ءتۇتىنى» توپتاماسىنداعى اڭگىمەلەرىندەگى (1-توم. استانا: فوليانت, 2011.-464 ب) الىستا تۇرساڭ دا ەسىڭنەن شىقپايتىن اتامەكەن ءيىسىنىڭ ءوزى قانداي ءتاتتى, ساعىنىشقا, سىرعا تولى. اۋىلداعى اق جايلاۋ دالانىڭ جۇپار اڭقىعان ءيىسى, كەۋدەسى ءسۇت اڭقىعان اڭقىلداعان اپپاق جەڭگەلەرىمىزدىڭ ءيىسى جازۋشىنىڭ ءاربىر اڭگىمەسىنىڭ تەمىرقازىعى, كوركەمدىكتىڭ كۇرەتامىرى, شەبەرلىكتىڭ شىڭى. شىنايى ءومىردىڭ شىندىعىن شىم-شىتىرىق وقيعالار شىرعالاڭىندا ەمەس, قاراپايىم ءبىر تىرشىلىك بارىسىن بەينەلەۋ ارقىلى اشاتىن اۆتور كەيىپكەرلەرىنىڭ جان دۇنيەسىن دە كۇردەلى كوركەمدىك بەينەلەۋ قۇرالدارىن پايدالانۋ ارقىلى ەمەس, بارىمىزگە تۇسىنىكتى ءۇشىنشى جاقتان بايانداۋ ارقىلى-اق اجارلاپ جەتكىزەدى. كەيىپكەرلەردىڭ باستان كەشكەن وقيعالارى, وزگە ءومىردى تانۋى, ولاردىڭ ويلارى مەن ءىس-ارەكەتتەرى دە تابيعي. كەيىپكەر مەن وقىرمانعا دا ورتاق ويلار, سەزىمدەر, تولعانىستار ءبىر كوركەمدىك قۇندىلىق اياسىندا ءوربيدى. وقيعاعا ەنىپ كەتكەن وقىرمان دا كەيىپكەرمەن بىرگە ويلانادى, ونداعى ويلار دا, سەزىمدەر دە, تاعدىرلار دا, مۇڭ مەن سىر دا, ءومىر ساباقتارى دا قاراپايىم تىلمەن, قاراپايىم تاسىلدەرمەن, نانىمدى ناقىشتالعان.
ايەل جانىنىڭ ادەمى الەمىن ادەبيەتىمىزگە وزىندىك ورنەگىمەن الىپ كەلگەن ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ شىعارمالارى, اسىرە قىزىل بوياۋسىز, ءدىلمارسۋدان ادا, ەرەكشە تاعدىردان تىسقارى كادىمگى بارىمىزگە بەلگىلى, كۇندەلىكتى ومىردە كەزدەسىپ جۇرگەن, سىرلاسىپ, كورىپ جۇرگەن كوپ قىز-كەلىنشەكتەردىڭ تابيعاتىن قاراپايىم عانا قازاقتىڭ قارا سوزىمەن مايىن تامىزىپ بايانداپ بەرەتىندىگىمەن باعالى. ونىڭ شىعارمالارىندا شىم-شىتىرىق وقىس وقيعالار شيەلەنىسى دە كەزدەسپەيدى. شەشەندىككە سالىنعان ماقال-ماتەلدەردەن دە ادا, داناسىنىپ وي قۋىپ كەتكەن پالساپاشىلدىقتان دا الىس, نەنى ايتقىسى كەلسە دە نەعۇرلىم قىسقا دا ناقتى, ەڭ باستىسى نانىمدى سۋرەتتەۋگە نيەت قويعان قالامگەردىڭ, بالكىم, شىعارماشىلىعىنىڭ ەرەكشەلىگى دە, ارتىقشىلىعى دا وسىندا جاتقان شىعار؟!
ءشاربانۋدىڭ كەيىپكەرلەرى كىمدەر دەسەك, ولار ءاربىر قازاق وتباسىندا كەزدەسەتىن ايەلدەر, سولاردىڭ تاعدىرى, تابيعاتى, تىرشىلىگى, ويى, قۋانىشى مەن مۇڭى, قايعىسى مەن قاسىرەتى. ول جونىندە اۆتوردىڭ ءوزى: «مەن قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن ءبارىن وقۋعا تىرىسامىن. سوندا كوڭىلىم قابىلداي المايتىن ءبىر نارسە: انا بەينەسىن جاساۋمەن بىرگە, ولاردى جەڭىلتەك, ۇيابۇزار, دۇنيەقور ەتىپ كورسەتۋ بەلەڭ الادى. ايەل ادام بولسا, مىندەتتى تۇردە ءبىر جاعىنان ءمىنى شىعىپ تۇراتىنداي. ال مەن ايەلدىڭ بويىنان تازالىقتى ىزدەپ, ونى كورە ءبىلۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. سوندىقتان دا كوپكە ۇلگى بولاتىن كەيىپكەرلەردى ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك دەپ ءتۇيدىم», دەيدى. راسىندا دا اۆتور ايتىپ وتىرعانداي قازىرگى قوعامداعى قاسىرەتتەردى, ۇرپاق تاربيەسىندەگى كەتكەن كەمشىلىكتەردى, وتباسى وشاق قاسىنداعى ءجيى ورىن الاتىن اجىراسۋ, ايەلدەردى قورلاۋ سەكىلدى سوراقى ارەكەتتەرگە تەك ايەلدەردى كىنالاۋ سەكىلدى جات مىنەزدەردىڭ, پىكىرلەردىڭ تۋ سەبەپتەرىن زەرتتەپ, زەردەلەۋگە ءومىرىن ارناعانى اڭعارىلادى. رۋحاني قۇندىلىقتار قۇلدىراپ قازاقتىڭ اتام زاماننان كەلە جاتقان ادام, ونىڭ ار-وجدانى, يمانى, ونىڭ جانى مەن تانىم-تۇسىنىگى, تۇيسىگى, سەزىمى مەن ءسوزى ت.ب ءوزىنىڭ تەكتىلىگىنەن, بەكزاتتىعىنان ايىرىلعان الماعايىپ داۋىردە, ادامزاتتىڭ ازعىندىققا جول بەرمەۋى ءۇشىن رۋحاني باستاۋلارعا كوز جىبەرىپ, تاريحىمىزدىڭ تامىرىنان ءنار, وتكەنىمىزدەن ونەگە الىپ, تاريحي تۇلعالارىمىزدى ءتىرىلتىپ, ولاردىڭ عيبراتتى عۇمىرلارىنان تاعىلىم الۋدى ناسيحاتتايدى اۆتور.
سوندىقتان دا بولار, سوڭعى جىلدارى قازاق تاريحىنداعى قاھارمان قىزدار, تاريحي ايەلدەر, دانا انالار بەينەسىن سومداۋعا كوپ كوڭىل ءبولىپ جۇرگەن قالامگەر ءشاربانۋ بەيسەنوۆا بۇرىندارى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ارحيۆ قويناۋىندا قالىپ قويعان قازىنالاردى قاۋزاپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاپ ءجۇر. قازاقتىڭ نەبىر دانا انالارى مەن ەلدىكتى ساقتاۋ جولىندا ەرلىك كورسەتكەن قاھارمان قىزداردىڭ ارمان-مۇراتىن, بيىك بەكزاتتىق بولمىس-ءبىتىمىن, اقىل-پاراساتىنا ساي سۇلۋ دا كوركەم كەلبەتىن زەرتتەپ, زەردەلەۋى كوڭىل قۋانتادى. قازاق تاريحىنداعى ويىپ الار ورنى بار تاريحي تۇلعالار, قاشاندا ۇلت تۇتقاسى بولا العان, بىراق وسى كۇنگە دەيىن قازاق رۋحانياتىندا كوركەم بەينە رەتىندە كورىنە قويماعان سۇيىنبيكە, سۇزگە, بوزوق, ت.ب سياقتى قاھارمان قىزداردىڭ تاريحىن, تاعدىرىن ءتۇرلى ارحيۆتەردەن ىزدەپ, جازىپ, ناسيحاتتاپ, جاريالاۋى ءسوز جوق, جازۋشىنىڭ ۇلتجاندىلىعىن تانىتادى.
ءشاربانۋ بەيسەنوۆا تاريحتا قازاقتىڭ قاسيەتتى دالاسىن دۇرىلدەتكەن نەبىر قاندى وقيعالار, تاريحي جورىقتار, تار جول, تايعاق كەشۋلەردە وتباسى, ۇرپاعى مەن ۇلتىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن تايسالماي قايرات كورسەتكەن قايسار قىزدارىمىزدىڭ سۇلۋلىعى مەن ايبارىن, اقىلى مەن دانالىعىن, باتىرلىعى مەن مارتتىگىن, ەرلىگىن جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋدى ءوزىنىڭ سۋرەتكەرلىك پارىزى سانايدى. سوناۋ ساق پاتشايىمى تۇمار, سۇيىنبيكە, سۇزگەلەردەن باستالعان قازاق قىزدارىنىڭ قاھارماندىق ەرلىكتەرىن, سولاردىڭ كەزىندەگى قازاقتىڭ جانىن اۋىرتقان احۋالداردى وقىرمانعا تانىستىرۋدى مۇرات تۇتادى. قازىرگى قازاق پروزاسىنداعى اقساپ جاتقان دا وسى, ادامزاتتىڭ جان دۇنيەسىنە شۋاق شاشار اتى اڭىزعا اينالعان ايەل-انالاردىڭ اسىل بەينەسى, ولاردىڭ ۋاقىتتىڭ رۋحاني قاجەتتىلىگىنە اينالۋى. تىڭ تاقىرىپتاعى جاڭا شىعارما جازۋ ءۇشىن سونىڭ كوركەمدىك اتموسفەراسىنا ەنىپ, ءوز ءستيلىن, فورماسىن, وزىندىك ورنەگىن تاپقانعا دەيىن ءبىر تىنىم تاپپايتىن قالامگەردىڭ «سۇيىنبيكە – ۇلى دالا ارۋى» اتتى تانىمدىق-كوپشىلىك باسىلىمىندا (قۇراست: ش.بەيسەنوۆا, ج.اسكەربەكقىزى. استانا: فوليانت, 2016.-192 بەت) بۇكىل تۇركى الەمىنە تانىمال تاريحي تۇلعالار سۇيىنبيكە حانىم مەن سۇزگە جايلى تاريحي دەرەكتى ماتەريالدار نەگىزىندە جازىلعان تۋىندىلارى توپتاستىرىلعان. «مەنىڭ سۇيىنبيكەم», «سۇيىنبيكە وسكەن ورتاداعى حانىمدار», «سۇيىنبيكە مۇناراسى», «سۇيىنبيكەنىڭ ماسكەۋگە اتتانارداعى ساپاگەرەيدىڭ رۋحىمەن قوشتاسۋ مونولوگى», «سۇيىنبيكەنىڭ قازانمەن قوشتاسۋى», «سۇيىنبيكەنىڭ كورەگەندىگى», «سۇيىنبيكە بىلەزىگى», «سۇيىنبيكەنىڭ ارمانى» دەگەن تاريحي دەرەكتى حيكايات تولعاۋلاردان تۇراتىن توپتامادا قازاقتىڭ تاريحىندا بۇرىندارى كەڭىنەن تانىلماعان تۇلعا ارۋدىڭ بەينەسى جان-جاقتى اشىلىپ, ءومىر تاعدىرى ءسوز بولادى. بۇكىل شىعىستىڭ تاريحىندا اقىل-پاراساتىنا سۇلۋلىعى ساي كەلەتىن سۇيىنبيكەدەي حانشا سيرەك كەزدەسەرى حاق. حيكاياتتاعى سۇيىنبيكە پاتشايىم التىن وردانىڭ ايگىلى اسكەرباسى اتاقتى ەدىگەنىڭ شوپشەگى, نوعاي ورداسىنا حان سايلانعان ءجۇسىپتىڭ قىزى. 1533 جىلى قازان حانى – ۇلىق مۇحامەدتىڭ ۇرپاعى ءجانالى حانعا ۇزاتىلىپ, الايدا كوپ ۇزاماي اڭشىلىقتا كۇيەۋى قازا تاۋىپ, حان جيەنى, قىرىم حانزاداسى ساپاگەرەيدى حان سايلاپ, سۇيىنبيكە وعان تۇرمىسقا شىعۋى حيكاياتتا تاريحي دەرەكتەر نەگىزىندە ادەمى, كوركەم كەستەلەنەدى. شىعارما سيۋجەتىنىڭ جەلىسىن التىن وردانى قۇرتۋدى كوزدەگەن ءتورتىنشى گروزانىڭ (تاريحتا قاھارلى يۆان, يۆان گروزنىي) قۇپيا قىلمىسىنىڭ ناتيجەسىندە بەلگىسىز جاعدايدا قايتىس بولعان ساپاگەرەيدىڭ ورنىنا سۇيىنبيكە حانىمنىڭ بيلىككە كەلۋى شيراتىپ, باعاسىن ارتتىرادى. مىنە, وسى تۇستاعى حانىمنىڭ اقىل-پاراساتى, ءوز ەلىن قورعاعان ەرلىگىن بايانداۋ اۆتوردان بەلگىلى ءبىر ازىرلىكتى, ءبىلىمدى قاجەت ەتكەن. تاريحي تۇلعا تۋرالى جازۋ تەك ۇيدە وتىرىپ, قيالعا نەمەسە سۋرەتكەرلىك شەبەرلىككە سەنىپ قالام سىلتەۋ ەمەس, ول جىلدار بويى جابىق جاتقان قازىنانى قاۋزاپ, تالماي, تاباندى تۇردە تەر توگۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل ىنتا-تالاپ جازۋشىنىڭ قيىندىقتان ىقپايتىن ىجداھاتتىلىعىن, ىزدەنىمپازدىعىن تانىتسا كەرەك. شىنىندا دا سۇيىنبيكە كىم, ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيتىن تاريحي تۇلعانى ءوز ۇرپاعىنا تانىستىرۋ ءۇشىن قالامگەر تالاي كىتاپ, ارحيۆ اقتارىپ, تالاي جەرگە بارىپ, ونىڭ ەلىن, جەرىن, ت.ب. ءوز كوزىمەن كورىپ, بەس عاسىر بۇرىنعى تاريحي وقيعالارمەن تانىسىپ باسى ءبۇتىن تاريحتى تانىتاتىن تۋىندىنى تارتۋ ەتىپ وتىر. جوعارىدا اتالعان ءاربىر تاراۋداعى تاريحي وقيعالار مەن ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن قۇندى فاكتىلەردى نىساناعا العان كوركەم تۋىندىلاردىڭ بارىنە ءبىر ماقالادا توقتالىپ, تالداۋ مۇمكىن ەمەس. تەك وقىرمان بۇكىل تۇركى جۇرتىنا ورتاق ءىرى كىتاپحانا جيناقتاپ, تاريحتا تۇڭعىش رەت «عاشىقتار ساياباعىن» جاساپ, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن نەشە ءتۇرلى اعاشتار مەن گۇلدەر, وسىمدىكتەر, بۇتالاردىڭ تۇقىمىن الدىرىپ كوز تارتار كوركەم قالالار سالعان اقىل-پاراساتى مول, ءومىرى ونەگە, ەرلىگى ەرەسەن تاريحي ارۋ اپامىزدى تەرەڭىرەك تانىعىسى كەلسە, ارينە, بۇل ەڭبەك ەڭ كەرەك, قۇندى دۇنيە. تاتار عالىمى فاتيح ۋرمانچە جيناپ, زەرتتەگەن سۇيىنبيكەنىڭ جوقتاۋلارىنىڭ («ليرو-ەپوس تاتار سرەدنەگو پوۆولجيا») ءوزى قازاق ادەبيەتى ءۇشىن تىڭ ماتىندەر, ءار تاراۋدا قامتىلعان قۇندى عىلىمي, ادەبي مالىمەتتەر, ءسوز جوق, ءبىزدىڭ رۋحانياتقا قوسىلعان قوماقتى قازىنا. قالامگەردىڭ تاقىرىپ تاڭداۋداعى, كەيىپكەردىڭ مىنەز-قۇلقىن مۇسىندەۋدەگى وزىندىك ورنەگى, كاسىبي شەبەرلىگى, كوركەمدىك تالعام تانىمى دا كوڭىل اۋدارارلىق. تاريحي شىندىقتىڭ شەڭبەرىنەن شىقپاي وتىرىپ تا ويلى دۇنيە جازۋعا, مازمۇن مەن ءپىشىننىڭ ىشكى تۇتاستىعىن, كوركەمدىك-ەستەتيكالىق ۇندەستىگىن ۇيلەستىرۋدەگى ۇلكەن كاسىبيلىك تە كوڭىل اۋدارتپاي قويمايدى.
وسى كىتاپتىڭ ءۇشىنشى ءبولىمىن قۇرايتىن ش.بەيسەنوۆانىڭ «التىن كومبەدەن تابىلعان اسىل ارۋ. تاريحي بايان», «سۇزگە-داستان. كوركەم بايان» دەگەن جەكە حيكاياتتارىنىڭ دا بەرەرى مول تاريحي تاعىلىمدى تۋىندى دەسە بولادى.
«تۋعان ءۇيدىڭ ءتۇتىنى» دەگەن جيناقتاعى «سۇزگەنىڭ سوڭعى كۇندەرى» حيكاياتى مەن «سۇيىنبيكە – ۇلى دالا ارۋى» دەگەن تانىمدىق-كوپشىلىك باسىلىمىنداعى «سۇزگە-داستان» اتتى جانرى «كوركەم بايان» دەپ انىقتالعان تۋىندىنىڭ ماتىندەرى ءبىر. سوندىقتان ءبىز العاشقى جيناقتاعى «سۇزگەنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە» توقتالدىق. وقيعانىڭ تاريحي كەزەڭى مەن كەيىپكەرلەرى, وقيعا جەلىسى وقشاۋ قالعان كوشىم حاننىڭ جاس حانىمى سۇزگە سۇلۋدىڭ تاعدىرى مەن باستان كەشكەن جان كۇيزەلىستەرى, جالعىزدىق كۇيى, بايبىشەدەن كورگەن كۇندەستىگى, باقتالاستىق, ىشتارلىق, سەكىلدى دەرتتەردەن تۋىندايتىن ادامدار اراسىنداعى ارپالىستار, قاقتىعىستار مەن قايشىلىقتار ارقىلى تەرەڭدەپ, قالامگەردىڭ سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگىن تانىتاتىن ەرەكشەلىككە ۇلاسادى. سۇزگە سۇلۋدىڭ باستان كەشەتىن كۇدىك پەن ۇمىتكە تولى ءومىر وتكەلدەرى مەن تاعدىر تالكەگى قالامگەردىڭ وزىندىك, قولتاڭباسىن, شىعارماشىلىق ۇستانىمىن تانىتادى.
ەلىن جاۋ شاۋىپ حان ءۇرىم بۇتاعىمەن كوشىپ مۇنى جالعىز تاستاپ كەتۋى, سونىڭ سالدارىنان سالىنعان سارى ۋايىمى, ءبارى-ءبارى كەيىپكەردىڭ ىشكى مونولوگى, سانا اعىمى, ءتۇس كورۋ تاسىلدەرى سەكىلدى پسيحولوگيالىق كۇردەلى كوركەمدىك بەينەلەۋ قۇرالدارى ارقىلى باياندالادى. جالعىزدىق كاتەگورياسى كوركەم شىعارماداعى پسيحولوگيالىق تالداۋ تاسىلدەرىنە تاۋەلدى. حاننىڭ بىلايعى جۇرتتان جاسىرىن سەزىمى, ونى باعالاۋداعى قۇرمەت-ىزەتى جونىندەگى سۇزگەنىڭ تولعانىستارى دا نانىمدى ءارى ناقىشتى. سۇزگەنىڭ وزىنە ىرىق بەرمەگەن ىشكى سەزىمدىك قۇبىلىستارىن تابيعي تۇرعىدان جاقسى تانيتىن سۋرەتكەر ايەل تابيعاتىنا ءتان پسيحولوگيالىق قۇبىلىستاردى دا قالت جىبەرمەي قىراعىلىقپەن قاداعالاي زەرتتەپ, سۋرەتتەيدى. اسىرەسە, جاپادان جالعىز جىلدار بويى تۇرىپ, قوساعىن سارىلا كۇتكەن سۇزگەنىڭ تاعدىرى, ءنارراتيۆتى ناقىشتار, ساناسى مەن بويىن بيلەگەن ازازىلمەن ارپالىسى, سانا قاقتىعىسى, وي قايشىلىعى, سەزىم سەرگەلدەڭدەرى دە قالامگەر قولتاڭباسىن ايشىقتاپ, ەرەكشەلەندىرە تۇسەدى. كۇردەلى جان ارپالىستارىن پسيحولوگيالىق تالداۋ تاسىلدەرى ارقىلى تەرەڭدەي سارالاپ, ءسات سايىن سان الۋان كوڭىل كۇيگە اۋىسقان كەيىپكەردىڭ سەزىمدىك ەموتسيالىق قۇبىلىستارىن كاسىبي شەبەرلىكپەن بەينەلەگەن اۆتور حيكايات سوڭىندا پەندەشىلىك تىرشىلىكتەن بيىكتەگەن ەل مەن جەر, ۇلت پەن ۇرپاق, نامىس پەن ار-ۇجدان سياقتى ماڭگىلىك مۇراتتاردى ماقسات تۇتقان سۇزگەنىڭ تۇلعالىق تابيعاتىن تۇعىرلاندىرا تۇسەدى. كوشپەندى ەلدەگى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ قاباق قاعىستان تانىلاتىن قۇپيا ىشكى سەزىمدەرىنىڭ سىلەمدەرىن سۇيىسپەنشىلىككە تولى سوزدەرسىز-اق شىنايى بەينەلەگەن, ءساتتى وبرازدار جاساعان جازۋشىنىڭ شىعارمالارى ادامعا ۇلتتىق رۋحتىڭ تىزگىنىن ۇستاتىپ, ۇلى اپالارىمىزدىڭ ارۋاقتارىنا تاعزىم ەتكىزەدى.
قالاداعى ءبىر ادامدى دا شىعىنداماي ەلىنە جەتكىزىپ, ءوزىنىڭ دە ار ۇياتىنا سىنىقتاي دا سىنا قاقتىرماي پاك كۇيىندە, ەلىنە, جارىنا, ارىنا دەگەن ادالدىعىن ءولىم قۇشۋ ارقىلى دالەلدەگەن تاريحي تۇلعا سۇزگە ارۋدىڭ ەرلىگىن سۋرەتتەگەن ش.بەيسەنوۆانىڭ بۇل تۋىندىسى قازىرگى ادەبيەتىمىزدەگى جاقسى جەتىستىكتىڭ ءبىرى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
«تۋعان ءۇيدىڭ ءتۇتىنى» دەگەن جيناققا ەنگەن ء«بىر ماحابباتتىڭ بايانى» دەگەن تۋىندىسى ساياسي رەپرەسسياعا ۇشىراپ ۇزاق جىلعا سىبىرگە ايدالعان جۇبايى مۇقاننىڭ تاعدىرىنا ورتاقتاسىپ, يت جەككەنگە ساپار كەشكەن مارعۋانىڭ اينالاسىنداعى ادامداردان كورگەن قاسىرەتىنەن سىر شەرتەدى. جۇرەك اۋرۋىنان ەمحاناعا تۇسكەن كەيۋانا مارعۋانىڭ ەسكە الۋى, نارراتيۆتىك ماتىندەر ارقىلى بۇكىل وتكەن ومىرىنە ساياحات كەشۋى جازۋشىنىڭ جاقسى تاپقان ءتاسىلى.تاريحي شىندىققا نەگىزدەلگەن تۋىندى بولعاندىقتان وندا ومىردە بولعان, كوز كورگەن كەيىپكەرلەردىڭ بوي كورسەتۋى, ولاردىڭ وبرازدارى ءومىر شىندىقتارىنا جاناسىمدى بولۋى, اۆتوردىڭ ادەبي ورتاداعى احۋالدى, پسيحولوگيالىق, مورالدىق اۋرانى جاقسى بىلەتىندىگى بايقالىپ وتىرادى. قالامگەردىڭ ءوز كەيىپكەرلەرىنىڭ تاعدىرىمەن ەتەنە تانىستىعى, ولار تۋرالى ويلارى رومانعا جاڭاشا رەڭ, كوركەمدىك كۇش-قۋات بەرگەن. ادەبيەت الەمىندەگى ءبىلىمى, كوزبەن كورىپ, كوڭىلگە توقىعان ءومىر شىندىعى كوركەم شىندىققا كورىك سىيلايدى. جالعان جالانىڭ قۇربانى بولىپ, ساياسي رەپرەسسياعا ۇشىراعان قازاق زيالىلارىنىڭ باستان كەشكەن تراگەدياسى, وتباسى مۇشەلەرىنە كەلگەن كەسەپات, قازاق ايەلدەرىنىڭ باسىنا تۇسكەن تاعدىر تاۋقىمەتتەرى مارعۋانىڭ ەستەلىكتەرى, نارراتولوگيالىق ماتىندەر نەگىزىندە نانىمدى ناقىشتالعان.
باياندالعان وقيعانى كوزبەن كورىپ, باستان كەشكەن كۋاگەردىڭ كوزىمەن بەرۋ وقىرماننىڭ وقيعاعا سەنۋىنە سەبەپكەر بولارى دا ءسوزسىز. ءۇشىنشى جاقتان, ياعني اۆتورلىق بايانداۋ مۇندا باستى ءرول اتقارسا دا ءماتىن سىرشىلدىعىمەن, سەنىمدىلىگىمەن, شىنايىلىعىمەن وقىرمانعا وي سالادى. اڭگىمەلەۋشى نارراتور مارعۋانىڭ ەسكە الۋ ءتاسىلى ارقىلى باياندالعان ء«بىر ماحابباتتىڭ بايانى» حيكاياتى قازاق ايەلىنىڭ قانداي قيىندىقتا دا قايرات كورسەتىپ, اقىل-پاراساتپەن جول تاۋىپ تىرشىلىكتىڭ تىزگىنىن ءوز قولىنا الاتىن قايسارلىعىن, رۋحاني جان تازالىعىن تابيعي بەينەلەگەن. تاعدىر تالكەگىنە تاس ءتۇيىن بوپ بەكىنگەن قازاق زيالىلارىنىڭ قوساقتارىنىڭ تيپتىك بەينەسىن تانىتاتىن كەيىپكەر – مارعۋا مۇندا جاڭا ساپادا, بيىك ورەدە كورىنگەن. ىشكى-سىرتقى مادەنيەتىمەن, قازاقى يبالى تاربيەسىمەن, ومىرلىك تاجىريبەدەن جيناعان اقىل-پاراساتىمەن تانىلعان ايەل تاعدىرىن سۋرەتكەر ش.بەيسەنوۆا بۇگىنگى ۋاقىت تالعامىنا ساي وي تارازىسىنا سالىپ, سالماقتايدى. جازۋشى وقيعا وربىتۋدە, كەيىپكەردىڭ مىنەز-قۇلقىنا اشۋدا كوركەمدىك دەتالداردى ۇتىمدى پايدالانۋعا شەبەر.
ايەل تابيعاتىن, پسيحولوگياسىن, جان-جاقتى زەرتتەپ جۇرگەن ش.بەيسەنوۆا كەشەگى «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلى اتانىپ, كوپشىلىككە كوزگە شىققان سۇيەلدەي «سۇيكىمسىز» كورىنگەن ايەلدەردىڭ تاعدىرىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, ءبۇتىن ءبىر حالىق باسىنان كەشكەن كەزەڭنىڭ زاردابىن, قيلى قاسىرەتىن, ولاردىڭ ۇرپاعىنا, بۇكىل ءۇرىم-بۇتاعىنا كەلگەن كەسەپاتتى تاريحي شىندىق تۇرعىسىنان ادەمى سۋرەتتەگەن. تۋىندىنىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى, فيلوسوفيالىق وي-يدەيالارى, نارراتولوگيالىق ماتىندەر, ۋاقىت پەن كەڭىستىك, مونولوگ, ديالوگ, سويلەۋ تاسىلدەرى ت.ب سەكىلدى كوپتەگەن كوركەمدىك كاتەگوريالار, ادەبي ديسكۋرستار قالامگەردىڭ وزىندىك قولتاڭباسىن تانىتارى ءسوزسىز.كوبىنە ءنارراتيۆتى ماتىنگە, ەسكە الۋ, ەلەستەتۋ سەكىلدى ادەبي تاسىلدەرگە اۋەس اۆتور وتكەن ءومىر مەن بۇگىننىڭ بەينەسىن ءوزارا سالىستىرا وتىرىپ, ەكى ۇداي سەزىم كەشە وتىرىپ وي تالاستىرۋدى دۇرىس كورەدى.
قازىرگى قازاق پروزاسىندا بايانداۋدىڭ دا, بەينەلەۋدىڭ دە ءتىلى وزگەرگەنى بەلگىلى. ۇزاق سونار ماتىندەر وقۋشىنى تارتپايدى, ول ۋاقىت تالابى. مەيلىنشە ىقشام, ناقتى, نانىمدى ماتىندەر ماڭىزدى. بۇرىنعى ولشەممەن الساق, ءشاربانۋدىڭ حيكاياتتارى كۇردەلى دە كولەمدى روماندارعا لايىق. الايدا ۋاقىت سۇرانىسىنا ساي حيكاياتتىڭ ءوزى سول دەڭگەيدەن شىعىپ وتىر.
اباي اتامىز ايتقانداي, «قازاقتىڭ جاۋى قازاق» دەگەندى وسى شىعارماداعى مۇقاندى جازىقسىز جالعان جالامەن يتجەككەنگە ايداتقان اينالاسىنداعى ادامدار الاۋىزدىعى (جانە ولار جالعىز ەمەس ەدى), شولاق قول ۋاكىل كەكشىلدىگى, كۇندەستىك پەن باقتالاستىق سەكىلدى كەنەدەي جابىسقان جىمىسقى دەرتتەر كوركەم كەستەلەنسە دە جۇرەكتى قارىپ تۇسەر قاسىرەتىمەن ويدا قالادى. اۆتوردىڭ ايتپاعى «بۇرىنعىلاردان قالعان بۇل جالعان دۇنيە بىزدەن دە قالاتىنىن» ۇعىندىرۋ.
ءشاربانۋ ايتىپ وتىرعان مۇقان مەن مارعۋانىڭ ماحابباتى اتاقتى ء«لايلى-ءماجنۇن» جىرىنداعى ەكىگە بولىنبەگەن ءبىر نەگىزدەگى تۇلعالاردىڭ اڭىزعا بەرگىسىز تاڭعاجايىپ, قانداي قيىندىق كەشسە دە العاشقى اسقاقتىعىنان اينىماعان, سول كيەلى كۇيىندە ماڭگى قالعان قىمبات تا قۇندى قاسيەتتەرگە قۇرىلعان ادامي سەزىمدەر سيمۆولى سيپاتتى دۇنيە.
قازاقتىڭ وجەت, ەرەكشە تاعدىرلى قىزى اتانعان مارعۋا تۋرالى م.اۋەزوۆتىڭ ءوزى: «مەن ءالى سەن تۋرالى كىتاپ جازامىن» دەسە, باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى: «بۇل قازاقتا مارعۋاداي ايەل كەم دە كەم», دەگەن شاربانۋ بەيسەنوۆا سومداپ وتىرعان مارعۋاسى شىن مانىندە قازاق ادەبيەتىندەگى سونى كەيىپكەر تىڭ بەينە بولسا كەرەك. ساياسي رەپرەسسياعا ۇشىراپ يتجەككەنگە اۋدارىلعان ۇلىلاردىڭ ارتىنان بارىپ قوساقتارىنا قىسىلعاندا قولداۋ, مۇڭايعانعا مەدەۋ بولعان تاريحتا بەلگىسىز بولىپ قالعان تالاي اپالارىمىزدىڭ اسىل بەينەسىن مارعۋا ارقىلى بەينەلەپ, ۇلت تاريحىندا, ادەبيەت الەمىندە, كوركەم دۇنيەدە قالدىرا ءبىلدى.
تالانتتى قالامگەر ش.بەيسەنوۆانىڭ شىعارمالارى قازاق ادەبيەتىنە سۇيىنبيكە, سۇزگە حانىم, مارعۋا, زاعيپا سەكىلدى ەستەن كەتپەس وبرازداردى اكەلدى. ءوزىنىڭ بيازى دا مادەنيەتتى ماتىندەرىمەن قازاقتىڭ ادەبي ءتىلىن بايىتىپ, كەسەك كەيىپكەرلەرىمەن ۇلتتىق پروزامىزدىڭ ينتەللەكتۋالدى دەڭگەيىن كوتەرۋگە كوپ ۇلەس قوستى.
ولاي بولسا, ش.بەيسەنوۆانىڭ دا شىعارمالارى, ءنارراتيۆتى ماتىندەرى ءومىر شىندىعىن كاسىبي شەبەرلىكپەن بەينەلەۋى ناتيجەسىندە كيەلى ءسوز ونەرى كەڭىستىگىنەن وزىنە تيەسىلى زاڭدى ورىنعا يە.
گۇلزيا ءپىرالى,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى «اۋەزوۆ ءۇيى» عمو-نىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى