دسۇ: وتپەلى كەزەڭ اياقتالدى

اشىق تا ءادىل باسەكەگە بەتتەۋ

قازاقستان بيىلدان باستاپ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ تالاپتارىن تولىق ورىنداۋى شارت. ءبىرىنشى كەزەكتە شەكاراداعى شەكتەۋلەردى ازايتىپ, سالىقتىق كەدەرگىلەردى جويۋى كەرەك. يمپورت پەن ەكسپورتقا قاتىستى توسقاۋىلداردى دا رەتتەۋگە ءتيىس. ءونىمىن شەكارا اسىرىپ جۇرگەن وتاندىق كومپانيالار دا وندىرىستەرىن دسۇ تالاپتارىنا سايكەستەندىرۋى قاجەت. بەس جىلدىق وتپەلى كەزەڭ وسىنداي جۇمىستاردى تىندىرۋ ءۇشىن ءارى ۇلكەن ۇيىمنىڭ اتموسفەراسىن سەزىنۋ ءۇشىن بەرىلدى. مۇنى كەيبىر ەكونوميستەر «جەڭىلدىكتى كەزەڭ» دەپ تە اتايدى.

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ پىكىرىنشە, ۇيىمعا مۇشە بولعانعا دەيىنگى جىلداردا جانە ودان كەيىنگى وتپەلى كەزەڭدە قازاقستاننىڭ ساۋدا زاڭناماسى دسۇ-نىڭ نورمالارى مەن ەرەجەلەرىنە تولىقتاي سايكەستەندىرىلگەن. بۇل ءوز كەزەگىندە وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا, ۇلتتىق ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا, ەكونوميكانىڭ وڭدەۋشى جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر سەكتورىنا ينۆەستيتسيا تارتۋعا, سول ءۇشىن قولايلى احۋال جاساۋعا جول اشتى.

رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازاقستان دسۇ-عا كىرگەن ساتتەن باستاپ بارلىق شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ شامامەن 50 پايىزى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, ينۆەستيتسيالاردىڭ 30 پايىزى قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىنا, 18 پايىزى وڭدەۋشى ونەركاسىپكە تارتىلعان. بۇل قازاقستان بيلىگىنىڭ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرىپ, شيكىزاتتىق باعىتتان ىرگەنى اۋلاق سالۋ تۋرالى ماقسات-مىندەتتەرىمەن ۇندەسىپ جاتىر.

البەتتە, دسۇ-عا مۇشە بولۋدىڭ ارتىقشىلىعى كوپ. مينيستر باقىت سۇلتانوۆ وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا وتكەن رەسمي جيىنداردىڭ بىرىندە ەڭ ماڭىزدى ءۇش باسىمدىققا توقتالدى. «بىرىنشىدەن, بيزنەس ەكسپورتتىق الەۋەتىن تولىق كورسەتۋگە مۇمكىندىك الدى. ەكىنشىدەن, ۇيىم ەرەجەلەرى كەمسىتپەۋ قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن. ۇشىنشىدەن, قازاقستان باسقا ەلدەردىڭ دە ساۋدا ساياساتىنا ىقپال ەتەتىن بولدى. ساۋدا جۇرگىزۋدەگى ءدال وسىنداي قولايلى جاعدايلار 2019 جىلى ەل ەكسپورتىن 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 26 پايىزعا وسىرۋگە ىقپال ەتتى», دەدى باقىت سۇلتانوۆ.

«وتپەلى كەزەڭدى قالاي وتكەردىك؟» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. ەكو­نوميست تالعات دەمەسىنوۆتىڭ ايتۋىن­شا, ونىڭ ناتيجەسى الداعى ەكى-ءۇش جىل­دىڭ كولەمىندە انىق بايقالماق.

– وتپەلى كەزەڭ – قازاقستاننىڭ ەكسپورت-يمپورت باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىندارىنا بەرىلگەن دايىن­دىق مەرزىمى. وتاندىق كومپانيا­لاردىڭ بۇل جەڭىلدىكتى قالاي پاي­دالانعانى ولاردىڭ وزدەرىنە عانا ءمالىم. دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى الا­ڭىندا كىمنىڭ قالاي دايىندالعانىن الداعى ءبىر-ەكى جىل ناقتى كورسەتىپ بەرەدى. دسۇ-عا كىرۋ – اشىق ءارى ادال باسە­­كە­لەستىككە بەتتەۋ. سوندىقتان بۇعان كومپانيالاردىڭ ءجۇردىم-بار­دىم قاراماعانى انىق. جالپى, قازاق­ستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا دەر ۋاقىتىندا كىردى. البەتتە, وعان مۇ­شە بولماساق تا, ساۋدا-ساتتىق جال­عاسا بەرەرى انىق. الايدا ەكسپورت­تاۋ­شىلار مەن يمپورتتاۋشىلار جاسان­دى كەدەرگىلەرگە تاپ بولار ەدى. دۇنيە­جۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى ءبىزدىڭ سىرتقى ساۋدامىزدى جەڭىلدەتتى, ەسپورتتىق ءارى يمپورتتىق الەۋەتىمىزدى ارتتىردى. ۇيىمعا مۇشە بولۋدىڭ وڭتايلى تۇسى وتە كوپ, – دەدى تالعات دەمەسىنوۆ.

قازاقستان نارىعى نەسىمەن قىزىقتىرادى؟

قازىر كارتادا جوق كسرو-نىڭ قۇرا­مىندا بولعان 15 مەملەكەتتىڭ ىشىنەن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ قىرعىزستان مۇشەلىككە ءوتتى. بۇل 1998 جىل بولاتىن. قازىرگە دەيىن پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى 11 مەم­لەكەت دسۇ-عا مۇشە. ازىرشە ەڭ سوڭ­عى بولىپ قازاقستان قابىلداندى. رەسەي 2012 جىلى, ۋكراينا 2008 جىلى ۇيىمنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. بەلا­رۋس, ازەربايجان, تۇرىكمەنستان مەن وزبەك­ستان كەزەگىن كۇتىپ ءجۇر. وسى ورا­ي­دا كوپشىلىكتى «ۇلكەن ۇيىمعا وركەنيەتتەن ادا افريكانىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرى مەن الەۋەتى بىزدەن الدەقايدا تومەن ىرگەدەگى قىرعىزستان قالاي مۇشە بولدى؟» دەگەن ساۋال تولعاندىرادى.

UIB بيزنەس مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ ايتۋىنشا, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردى ەكى توپقا ءبولىپ قاراستىرۋ كەرەك. ءبىرىنشىسى دايىن ءونىم شىعارىپ, ەكسپورتتاسا, ەكىنشىسى  شيكىزات ۇسىنادى. جوعارىدا ايتىل­عان افريكا قۇرلىعىنىڭ كەيبىر مەملەكەت­تەرى مەن قىرعىزستان الەم ەلدەرىن شي­كى­زات كوزى رەتىندە قىزىقتىرىپ وتىر.

– قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋ­دا ۇيىمىنا كىرۋ پروتسەسى ۇزاق ءجۇردى. بىرىنشىدەن, ءبىزدى مەملەكەتتەردىڭ كوبى قولداي قويعان جوق. ەكىنشىدەن, ەل ۇكىمەتى ۇيىمعا ۇلكەن دايىندىقپەن كىرۋدى كوزدەدى. اۋەلى وتاندىق نارىق­تى دامىتىپ, ءوندىرىس ورىندارىن كو­بەيتىپ, دايىن ءونىم شىعارۋدى جولعا قويۋ باعىتىن ۇستاندى. سول ءۇشىن ين­دۋس­تريالاندىرۋ باعدارلاماسىن قا­بىلدادى. بۇل دۇرىس قادام بولدى, ارينە. الايدا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى ءبىز كۇتكەن ناتيجەنى بەرگەن جوق. جوبا-جوسپارلاردىڭ كوبى قاعاز كۇيىندە قالدى. مۇنىڭ سەبەپتەرى دە سان الۋان. 2007-2009 جىلدارى داعدارىستى وتكەردىك. يننوۆاتسيالىق جوبالارعا باعىتتالعان قارجى سول تۇستا ەلدەگى الەۋمەتتىك جاعدايدى جاق­­سارتۋعا, ەكونوميكانى رەتتەۋگە جۇم­­سال­دى. 2014, 2015, 2016 جىلدارى دا ەكو­نوميكالىق قۇلدىراۋ ورىن الدى. مۇنى جۇيەلىك داعدارىس دەدىك. وسىن­­داي توسىن جاعدايلاردىڭ سال­دارى­نان قازاقستاندا عىلىمعا, تەحنو­لوگيا­عا بولىنەتىن قارجى كولەمى ازايدى. دەسە دە, الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى مۇن­داي قىسىلتاياڭ شاقتا عىلىم مەن تەحنو­لو­گياعا كوپ قارجى جۇمسايدى. سەبەبى ەكونوميكانى العا سۇيرەيتىن وزىق يدەيا­­لار ءدال وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدەردە دۇنيەگە كەلەدى, – دەدى ماقسات حالىق.

ەكونوميستىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان الەم ەلدەرىن شيكىزات كوزى رەتىندە ءالى دە قىزىقتىرادى.

– تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى ەلىمىزگە 350 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلىپتى. سونىڭ 90 پايىزى شيكىزات سەكتورىنا باعىتتالعان. قازاقستان شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. الايدا ءبىزدىڭ ەلدىڭ سىبايلاس جەم­قورلىق رەيتينگىندە الدىڭعى ورىنداردا تۇرۋى ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرەتىن سەكىلدى. ولارعا كەرەگى – زاڭنىڭ ۇستەمدىگى. بۇل رەتتە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەك. احقو سوتىنىڭ اعىلشىن قۇقىعى قاعيداتتارىنا ساي جۇمىس ىستەۋى ينۆەس­تورلاردى قىزىقتىرارى داۋسىز, – دەدى ەكونوميست.

سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە شەتكە شيكىزات شىعارۋدى ازايتىپ, ءوندىرىس سەكتورىن وركەندەتۋگە ماڭىز بەرى­لىپ وتىر. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا ارناعان جولداۋىندا اتالعان ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋداردى. مۇنايعا يەك ارتۋدى دوعاراتىن ۋاقىت كەلگەنىن جەتكىزدى.

تالعات دەمەسىنوۆ دسۇ قازاقستان­نىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا سەرپىلىس اكەلەدى دەگەن سەنىمدە.

– اسىرەسە, ەت جانە ەت ونىمدەرىن وندى­رە­تىن وتاندىق كومپانيالاردىڭ ايى وڭىنان تۋماق. شارۋا قوجالىق­تارىنا مەملەكەت تاراپىنان مالدى اسىلداندىرۋعا قوماقتى كولەمدە سۋبسيديا بەرىلەدى. ونىڭ يگىلىگىن كورەتىن ۋاقىت جەتتى. الىس-بەرىستەگى جاساندى كەدەرگىلەر الىنىپ تاستالعان سوڭ, ەتتى ەركىن ساۋدالاۋعا جول اشىلادى. بۇدان تۇسەر تابىس تا قوماقتى. بارا-بارا ەتتى تەرەڭ وڭدەۋگە دە مۇمكىندىك تۋادى, – دەدى ساراپشى.

قىتاي مەن رەسەيدىڭ ىقپالى قانداي؟

قاراپايىم قيسىنعا سالساق, قازاق­ستان ەكونوميكاسى الىستاعى اقش پەن شالعايداعى شۆەتسيانى قىزىقتىرادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ەسەسىنە ءبىزدىڭ نارىق ىرگەدەگى قىتاي مەن رەسەيگە ءتيىم­دى. وسى ورايدا قازاقستان ەكونوميكاسى ەكى الىپ مەملەكەتتىڭ ىقپالىندا كەتۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس.

– قىتاي مەن رەسەي تاراپىنان قى­سىم بولاتىنى تۇسىنىكتى, – دەيدى ماق­سات حالىق. – قازىردىڭ وزىندە رەسەي قازاق­ستان نارىعىنا ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداق اياسىندا ۇلكەن ىقپال جاساپ وتىر. بۇل وداققا دا مۇشە بول­عانىمىزعا بەس جىل. وسى ارا­لى­ق­تاعى رەسمي ستاتيستيكاعا نازار اۋدارساق, ساتقانىمىزدان ساتىپ ال­عانىمىز كوپ. دەمەك, ازىرشە ەۋرا­­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداق ءبىز­دىڭ ەلگە ءتيىمدى ەمەس. دەسە دە, وداق دۇ­نيە­جۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرگەن قازاقستانعا ۇلكەن تاجىريبە الاڭى بولعانى داۋسىز.

ەكونوميست ساپارباي جوباەۆ «قىتاي مەن رەسەيدىڭ ىقپالىنان سەزىك­تەنەتىندەي ەشتەڭە جوق» دەگەن پىكىردى العا تارتىپ وتىر.

– دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ ەرەجەسى مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بارىنە ورتاق جانە بارىنە تەڭدەي مۇم­كىن­دىك قاراستىرىلعان. البەتتە, مەم­لەكەت­تەردىڭ بارلىعى ۇيىمنىڭ ارتىق­شىلىقتارىن ءتيىمدى پايدالانعىسى كەلەدى. ءيا, قازاقستان نارىعى ءبىرىنشى كەزەكتە رەسەي مەن قىتايعا تارتىمدى. اتالعان ەلدەرمەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋدان قاشپاۋ كەرەك. تۇپتەپ كەلگەندە, ءتيىمدى شارتتار جاساۋ اركىمنىڭ ءوز قولىندا ەمەس پە؟! – دەيدى ساپارباي جوباەۆ.

دسۇ ءھام ەاەو

قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى اياسىندا دا, ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق وداق الاڭىندا دا ۇلكەن جەتىستىكتەردى باعىندىرۋعا نيەتتى. الايدا ەكى ۇيىمنىڭ دا تۇپكى ماقساتى ءبىر – ەركىن ساۋدانى دامىتۋ. وسى ورايدا كوپشىلىك اراسىندا «قازاقستان ىرگەلى ەكى ۇيىمنىڭ بىرەۋىنە عانا باسىمدىق بەرسە قايتەدى» دەگەن اڭگىمە دە اراگىدىك ايتىلىپ قالادى.

ماقسات حالىقتىڭ ايتۋىنشا, دسۇ مەن ەاەو اراسىندا قۇقىقتىق كەدەر­گىلەر بار. بۇل ەڭ الدىمەن ەكى ۇيىم­نىڭ تاريفتەرىنىڭ ارتۇرلىلىگىنە بايلانىستى.

– بىراق دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ءبىر-ءبىرىنىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەل­تىر­مەيدى. مۇنداي وداقتار الەمدە وتە كوپ. ءبىر مەملەكەت بىرنەشە وداققا مۇ­شە بولۋى دا قالىپتى دۇنيە, – دەيدى ول.

ساپارباي جوباەۆ قازاقستان ەكى ۇيىمنىڭ تىزگىنىن قاتار ۇستاۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى دسۇ دا, ەاەو دا ەكونوميكالىق ەركىندىكتى قولدايدى.

– ەاەو قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسىمەن قۇرىلدى. ەلباسى ونىڭ ءبىز ءۇشىن ءتيىمدى ەكەنىن بىلگەن سوڭ وسىنداي قادامعا باردى. ەندەشە ونىڭ جۇمىسىن اقساتۋعا استە بولمايدى, – دەيدى ول.

راس, سوڭعى جىلدارى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ءرولى السىرەپ كەتتى. ەكونوميستەر بۇ­عان اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپ ۇستانعان پروتەكتسيو­نيزم سايا­ساتى كەرى اسەر ەتتى دەپ ەسەپ­تەيدى.

– دونالد ترامپ اقش-تىڭ ىشكى نارىعىن عانا ويلادى. ەۋروپاعا وكپە ايتتى, قىتايمەن ارادا «ساۋدا سوعىسى» تۇتاندى, مەكسيكامەن بايلانىستى ءۇزدى. وسىدان كەيىن مەملەكەتتەردىڭ كوبى وقشاۋلانۋعا كوشتى. ونىڭ ۇستىنە بىلتىر كوروناۆيرۋس پاندەمياسى دا ەلدەر اراسىنداعى بايلانىسقا سالقىنىن تيگىزدى. وسىلايشا, ءار مەملەكەت ءوز بەتىنشە كۇن كورۋگە كوشتى. ءبىر جاعىنان دۇرىس تا بولعان سەكىلدى. مەملەكەتتەر ءوز الەۋەتىن بايقاپ كوردى, – دەيدى ماقسات حالىق.

دونالد ترامپتىڭ ورنىن دجو باي­دەننىڭ باسقانى بەلگىلى. ساراپشىلار جاڭا پرەزيدەنتتىڭ كەلۋىمەن دۇنيە­جۇ­زى­لىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ الەمدىك ەكونو­مي­كاداعى ءرولى قايتا كۇشەيەدى دەگەن سەنىمدە.

شەتەل بانكتەرىنە شەكتەۋ جوق

دسۇ تالاپتارىنا سايكەس, 2021 جىلدان باستاپ شەتەلدىك بانكتەر ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا قازاق­ستاندا فيليالدارىن اشا الادى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ بانكتىك رەتتەۋ دەپار­تامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى باقىتبەك رىسىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, شەتەلدىك بانكتەردىڭ فيليالدارى قازاقستاننىڭ بانكتىك رەتتەۋ باعىتىنداعى تالاپتارىنا باعىنۋى ءتيىس.

ەكونوميستەر ءبىزدىڭ نارىققا الەم­دىك قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قيىن­دىق­سىز قادام باسۋىنان قازاقستان­نىڭ ۇتارى كوپ ەكەنىن العا تارتتى.

– شەتەلدىك بانكتەرمەن بىرگە قازاق­­ستانعا ولاردىڭ كورپوراتيۆ­تىك ەتيكا­سى مەن مادەنيەتى دە كەلەدى. وتان­دىق بانكتەرگە باسەكەلەس اتانىپ, ولار­دىڭ جۇمىسىن شيراتادى. سوڭعى جىل­دارى قازاقستاندا بىرقاتار بانك جابىل­دى. ولار وسى نارىقتاعى ءالسىز ويىن­شىلار ەدى. ءىرى بانكتەر نارىقتا مەيلىن­شە ورنىعا ءتۇستى. باسەكەلەستىك بولما­سا, مونوپوليالىق سيپات ەتەك الادى. شەتەل­دىك ويىنشىلاردىڭ كەلۋى مۇنداي جاع­دايعا جول بەرمەيدى, – دەدى ماقسات حالىق.

دەسە دە, شەتەل بانكتەرى قازاقستان نارىعىنا قىزىعۋشىلىق تانىتپاۋى دا مۇمكىن عوي. ويتكەنى بىزدە حالىق سانى از. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەسى جوعارى.

– قازىر ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەسى 9 پايىزعا تەڭ. بۇل سىرتتان كەلگەن بانكتەر تەڭگەنى قارجىلىق رەتتەۋشىدەن ءدال وسىنداي پايىزدىق مولشەرلەمەمەن الادى دەگەن ءسوز. ال­بەت­تە, ولار حالىققا نەسيەنى 9 پايىز­بەن بەرمەسى انىق. ويتكەنى, وزدەرى دە تابىس تابۋى كەرەك. بۇل ءۇشىن وزدەرىنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن قوسادى. سوندىقتان شەتەلدىك بانكتەردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى تومەن بولادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. بانك شەتەلدىكى بولعانىمەن, ەرەجە قازاقستاندىكى عوي, – دەيدى ەكونوميست.

ساپارباي جوباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا شەتەلدىك قارجى ينس­تي­تۋتتارى ءۇشىن ءتيىمدى جاعدايلار جاسالعان.

– وسىدان ءبىرشاما جىل بۇرىن اشىلعان الماتى وڭىرلىك قارجى ورتا­لىعى ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىمىزدى ارت­تىر­دى. سونىڭ ناتيجەسىندە ورتا­لىق ازيا ەلدەرىنە سالىنعان 450 ملرد دوللار كولەمىندەگى ينۆەستي­تسيا­نىڭ ەداۋىر بولىگى قازاقستانعا باعىت­ت­الدى. وسىناۋ وڭ تەندەنتسيانى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتا­لىعى جالعاستىرىپ وتىر. ەندەشە قازاق­ستاننىڭ قارجى نارىعى الەم ەلدەرى ءۇشىن الدەقايدا تارتىمدى, – دەيدى ەكونوميست.

Wikipedia-داعى دەرەككە سۇيەنسەك, قازىر قازاقستاندا 26 بانك جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ 12-ءسىنىڭ جارعىلىق كا­پي­تالىندا شەتەل كاپيتالىنىڭ ۇلەسى بار. اتاپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ نارىقتا رە­سەي, اقش, قىتاي, پاكىستان, بىرىك­كەن اراب امىرلىكتەرى, تۇركيا, وڭتۇستىك كورەيا سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ قارجىسىمەن قۇرىلعان بانكتەر جۇمىس ىستەۋدە. بىراق ولاردى شەتەل بانكتەرى دەۋگە كەلمەيدى. ويتكەنى, ولار ءبىزدىڭ ەلدە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن جەكە زاڭدى تۇلعا رەتىندە تىركەلىپ, ۇلتتىق بانكتىڭ ارنايى ليتسەنزياسىن العان.

– شەتەل بانكتەردى قازاقستانعا كەلۋگە ىنتالاندىرۋىمىز كەرەك. مۇنداي ساياسات ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسادى. باسەكەلەستىكتەن بۇرىن كاپيتال كوبەيەدى جانە قارجىلىق قىزمەتتىڭ ساپاسى جاقسارادى, – دەيدى ساپارباي جوباەۆ.

ءتۇيىن: قازىرگى ۋاقىتتا دسۇ-عا مۇشە 164 مەملەكەت الەمدىك تاۋار اينالىمىنىڭ 98 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋداداعى ۇلەسىنىڭ كوپ بولىگى دە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەرگە تيەسىلى. دەسەك تە, جەڭىلدىكتى كەزەڭدى وتكەرگەن قازاقستان ءۇشىن ىرگەلى ۇيىمنىڭ ىقپالى ەندى انىق سەزىلە باستايدى. ونىڭ تەرىس يا وڭ ىقپال ەكەنىن ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە قالدىردىق. ءبىر انىعى ەلدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن, وتاندىق كومپانيالار ءۇشىن ناعىز باسەكەگە تۇسەر سىندارلى ءسات ەندى تۋعانداي.