باعدات ءابىلحانوۆ: ادامزاتتىڭ ورتاق قۇندىلىعىنا اينالعان اسپاپ

تاريحي دەرەككە سۇيەنسەك, سكريپ­كانىڭ بۇگىنگى ءتۇرى XVI عا­سىر­دىڭ اياعىندا پايدا بولىپ, XVII عاسىردان باستاپ كەڭ تۇر­دە قولدانىلا باستادى دەپ ءجۇرمىز. ەڭ تانى­مال سكريپكالار XVII جانە XVIII عا­سىر­لاردا جاسالعان. بۇل جاعىنان يتاليا شەبەرلەرىنىڭ داڭقىنا جەتە العان ازىرگە ەشكىم جوق. مىسالى, تەك ءسترادي­ۆاريدىڭ ءوزى 1116 اسپاپ قۇراستىرىپ شىق­قان دەي­دى. ونىڭ 540 ءتۇرى بىزگە ەتەنە تانىس, كوپ­شىلىگىنىڭ اتاۋى وندا ويناعان مۋزىكانت­تاردىڭ ەسىمىمەن سايكەس اتالادى.

– ال بىزدە سكريپكا اسپابىن جاساۋشىلار بار ما؟

– سكريپكا جاساۋ ءۇشىن, نەگىزىنەن ياۆور ۇيەڭكىسى پايدالانىلادى دەپ ەستىدىم. ۇيەڭكى باسقا اعاشقا قارا­عاندا قاتتى اعاش, وڭايلىقپەن كۇش­كە يلىگە بەرمەيدى. شەبەرلەر سكريپكانى وسى ۇيەڭكىدەن جونىپ جاسايدى, سوسىن اكۋستيكالىق قاسيەتى جوعارى شىرشا اعاشىمەن بەتى جابىلادى. مىسالى, ورىستار سكريپكاعا لايىقتى ياۆور ۇيەڭكىسىن كاۆكازدان الدىرادى. ودان باس­قا ايماقتان تابىلۋى قيىن. قازاق­ستان­دا دا ۇيەڭكىنىڭ 20 شاقتى ءتۇ­رى بار دەسەدى, الايدا ولار ياۆور ۇيەڭ­كىسىنىڭ ورنىن با­سا المايدى. بىزدە دە ولاردىڭ كەيبىر تۇر­لەرىن سى­ناپ كورگەن شەبەرلەردىڭ بار ەكە­­نىن ەستىدىم. سونىڭ ءبىرى – جو­لاۋ­شى ابىل­عازى ۇلى اعامىز. قا­زاق­ستانداعى شە­بەرلەردىڭ دەنى دوم­بىرا, قوبىز سياقتى ۇلتتىق اس­پاپتاردى جاساۋعا ماماندانعان. وكىنىشكە قاراي, سكريپكا جاساي­تىن شەبەرلەر جوقتىڭ قاسى. جىل سايىن سكريپكا ماماندىعى بو­يىنشا قانشاما مۋزىكانتتار ءبىتى­رىپ جاتادى. مۇنىمەن قا­تار سيمفونيالىق, كامەرالىق وركەسترلەر مەن كۆارتەتتەردە سكريپ­كادا وينايتىن مۋزىكانتتار قان­شاما؟! امال جوق, وزى­مىزدە جاسالماعان سوڭ, سىرتتان ساتىپ الۋ­عا ءماجبۇرمىز. قازىرگى تۇتىنىپ جۇر­گەن­دەرىمىزدىڭ كوبى – رەسەي مەن ەۋروپا ەل­دەرىنەن الدىرىلعان اس­پاپ­تار. ايتايىن دە­گەنىم, جولاۋ­شى ابىلعازى ۇلى اعامىز سكريپ­كانى وزىمىزدە جاساۋدى قولعا الا­يىق دەپ باستاما كوتەرگەن ەكەن. ول ءۇشىن بەلگىلى شەبەر الەكسەي پەر­شينمەن جولىق­قانىن, ودان كەيىن ماسكەۋدىڭ سكريپكا جاساۋ شەبەرلەرىنەن تاجىريبە جيناقتاپ قايت­قانىن ەستىپ ەدىم. بەرتىندە شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇر­عىنى, ۇلتى نەمىس پەتر كرۋچ ەسىم­دى ازامات سكريپ­كا جا­ساۋمەن اينا­لىسىپ ءجۇر دەگەن حابار­دى قۇ­­لاعىم شالدى. جالپى, وسىنداي ءبىرلى-جارىم مىسالدار كەزدەسەدى. الايدا بۇل كورسەتكىش اسپاپ جاساۋشى شەبەرلەر ماسەلەسىندە پروبلەما جوق دەگەن ءسوز ەمەس.

– وزگە مەملەكەتتەردىڭ بۇل جا­عىنان ءوسۋ-وركەندەۋ دەڭگەيى قا­لاي؟

– مىسالى, اقپارات قۇرالدارى جا­پو­نيانىڭ نارا مەديتسينا­لىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ قىزمەتكەرى سيگەيوسي وساكي ور­مەكشى ءجىبىنىڭ مەحانيكالىق قاسيەتتەرىن كوپتەن بەرى زەرتتەپ جۇرگەنىن جازدى. ول ورمەك تالشىقتارىنىڭ تابيعاتىنا ءۇڭىلىپ, ونىڭ باسقا ماتەريالدارعا قاراعاندا وتە بەرىك ءارى ساپالى بولىپ كەلەتىنىن انىقتاپتى. قولدا وسىرىلگەن ورمەكشىلەردەن الىنعان تالشىقتاردى جەتىلدىرۋ ءادىسىن ويلاپ تاپقان ونەرتاپقىشتىڭ ەڭبەگىنە سەنسەك, كەلەشەكتە بۇل سالادا عاجايىپ وزگەرىس بولاتىن سياقتى. وساكي Nephila maculate ورمەكشىسى ورمەگىنەن تالشىقتار العان. ودان جاسالعان ورمەك تال­شىقتارى نەيلوننان دا مىقتى ما­تەريال ەكەنى بەلگىلى بولعان. سكريپكاعا تاعىلعاندا الگى شەكپەن وسىعان دەيىنگىلەردىڭ ەشقايسىسى تەڭەسە الماعان. كاسىبي مۋزىكانتتار بۇل شەكتەردىڭ دىبىستالۋى دا عاجاپ ەكەنىن ءبىراۋىزدان قولداعان. ازىرگە بۇلار تەك عىلىمي جاڭالىق رەتىندە عانا كوپشىلىك قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعانى بولماسا, جاپپاي قولدانىسقا ەنىپ كەتە العان جوق.

– رەپەرتۋارىڭداعى شوقتى­عى بيىك تۋىندى دەپ قاي شىعار­مانى اتاعان بو­­لار ەدىڭ؟

– «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ سيم­فونيالىق وركەسترى قۇرامىندا ءارى جەكە سوليست رەتىندە رەسەيدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, تانىمال ديريجەر الەكساندر تيتوۆتىڭ (سانكت-پەتەربۋرگ) جەتەكشىلىگىمەن ونەر كورسەتكەن بولاتىنمىن.

كونتسەرتتىك باعدارلاما ت.قا­جى­عا­­­­ليەۆ­­تىڭ «دالا اڭى­زى» سيۋيتاسىنان «قىز قۋ» سيمفونيا­لىق سكەرتسوسىمەن اشىل­­­دى. بوياۋى عا­لامات پەسا ءتۇرلى ەل تىڭ­­دار­مان­­دارىنىڭ جۇرەگىن زاماناۋي ستي­لى­مەن, ۇلتتىق ناقىشقا تولى ۇنىمەن ءسۇي­سىنتتى. ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, 2016 جىل­دىڭ اقپان ايىندا «استانا وپەرا» سيم­فو­نيالىق ور­كەسترى اتاقتى «دالا اڭىزى» تۋىن­­دىسىن ماريا تەاترىنىڭ كون­تسەرت زا­لىندا جوعارى دەڭگەيدە ۇسىن­عان بولاتىن.

«استانا وپەرا» سيمفونيالىق ور­كەسترىنىڭ ءسوليسى رەتىندە الەمنىڭ ەڭ تا­نى­­مال سكريپكاشىلارىنىڭ رەپەرتۋارى­نان لايىقتى ورىن ال­عان شىعارمالار – م.برۋح­تىڭ وركەستر مەن سكريپكاعا ار­نال­عان №1 كونتسەرتىن ورىندادىم. رو­مان­­­­تيكالىق جاۋھار تۋىندى ەڭ تانىمال سكريپ­كالىق كونتسەرتتەردىڭ قاتارىنا ەنەدى.

– جاقىندا حالىقارالىق فەس­­­تي­ۆالعا قاتىسىپ, ونەر كور­­­­سەتىپ قايت­قانىڭدى ەستىدىك. بۇل جول­­عى ساپاردىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟

 – «استانا وپەرا» سيمفونيالىق ور­كەسترىنىڭ ءبىرىنشى سكريپكاشىسى رەتىندە اسا كورنەكتى ۆيولونچەليست ءارى بورودين اتىنداعى الەمگە ايگىلى كۆارتەتتىڭ نەگى­زىن قالاۋشى, كسرو مەملەكەتتىك سىي­لىعىنىڭ لاۋرەاتى ۆالەنتين بەرلين­سكيگە ارنالعان «ۆالەنتين بەرلينسكي FOREVER!» ءىى حالىقارالىق مۋزى­كالىق فەستيۆالىنە قاتىستىم.

تانىمال تالاي مۋزىكانتتار­دى تار­بيەلەگەن ۆالەنتين الەك­ساندروۆيچ بەر­لينسكيدى ۇستاز تۇ­تامىن. ول – رەسەي ىشەك­تى اسپاپ­تار كۆارتەتى, «كاپريس-كۆار­تەت», «دومينانت-كۆارتەت», «ۆەرو­ني­كا-كۆار­تەت» (اقش) سىندى بەل­گىلى كۆارتەتتەردىڭ نەگىزىن قا­لاۋ­شىلاردىڭ ءبىرى. ونىڭ شىعار­ماشىلىعى كوپتەگەن ماراپاتپەن اتالىپ وتكەن. وسىناۋ ايگىلى مۋزىكانتقا ارنالعان فەستيۆالعا ەكىنشى مارتە قاتىسۋ – مەن ءۇشىن زور مارتەبە.

– فەستيۆالدا كىمدەر ونەر كورسەتتى؟

– جوبانىڭ باعدارلاماسى دميت­ري شوستاكوۆيچتىڭ كۆار­تەت­تەرىنەن تۇ­رادى. بورودين اتىن­داعى كۆارتەت ۇلى كوم­پو­­زيتور شى­عارمالارىن ءدال ءارى ۇزدىك ­ورى­ن­­­­دا­ۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇدان بو­لەك كون­تسەرتتەردە كۆارتەت ىسىمەن جيىرما جىل­­دان بەرى اينالىسىپ جۇرگەن ارتىستەر ونەر كورسەتتى. ولاردىڭ قاتارىندا ۆا­لەن­تين الەك­ساندروۆيچتىڭ ءوزى قىزمەت ەت­كەن ۇجىمدار «رومانتيك-كۆار­تەت», «مو­تسارت-كۆارتەت» جانە ت.ب. بار. سونىمەن بىر­گە فەستيۆالعا ماەسترو ۆلاديمير سپي­­ۆا­كوۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى «ۆيرتۋوزى موس­كۆى» كامەرالىق وركەسترى, پيا­نيست شيو وكۋي (جاپونيا) جانە ت.ب. قاتىستى. فەس­تيۆالدىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى – رەسەيدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, «ۆيرتۋوزى موسكۆى» كامەرالىق وركەسترىنىڭ ءبىرىنشى سكريپكاشىسى ءارى ءسوليسى الەكسەي لۋندين. ونەر كەشى ماس­كەۋدىڭ «زاريادە» زالىندا ءوتتى.

– مۇنداي جوبالار نەسىمەن قۇندى؟

– ەسترادا بولسىن, كونتسەرتتىك الاڭ نەمەسە وپەرا تەاترى بولسىن, كەز كەلگەن ونەر كەشى – مۋزىكانت ءۇشىن دامۋ ساتىسى بولىپ سانالادى, سەبەبى ءبىز اسپاپتا ويناۋدا الەمدەگى بارلىق ارىپتەستەرىمىزبەن ىن­تىماقتاستىقتا ارەكەت ەتۋگە ءتيىس­پىز, بۇل ءبىزدىڭ شىعارماشىلىق كوكجيەگىمىزدى كەڭەيتەدى, تۇلعالىق دامۋىمىزعا مۇم­كىندىك بەرەدى, جەكە جوبالارىمىزدى جۇزەگە اسى­رۋعا شابىتتاندىرادى.

مەنىڭشە, مۋزىكانتتىڭ باس­تى ماقسا­تى – ورىندايتىن شىعارما­لارىنىڭ رەپەر­تۋارىن كەڭەيتىپ, كوبىرەك ءارى ساپالى ويناۋ. ومىرلىك تاجىريبەمنەن كوپ نارسەنى ءتۇسىن­دىم, بىراق ءبارىن ورىنداۋعا مۇم­كىندىك بولا قويمادى. سونداي-اق ماعان XX عاسىردىڭ ۇلى سكريپكاشىسى ياشا حەيفەتستىڭ: «ەگەر مەن بۇگىن دايىندالماسام, ونى ءوزىم عانا بىلەمىن, ەگەر مەن ەكى كۇن دايىندالماسام, ول جايلى كورشىلەرىم بىلەدى, ال ەگەر ءۇش كۇن دايىندالماسام, ول جايلى بۇكىل الەم بىلەدى» دەگەن سوزدەرى ويىما ورالادى. سوندىقتان ءوز كاسىبىڭ­نىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ مەڭگەرۋ جولىندا توق­تاپ قالماۋ وتە ماڭىزدى. كىمدە-كىم كۇن سايىن وقىپ-ۇيرەنسە, ونىسى كەيىنگىلەر ءۇشىن تاۋسىلماس ازىققا اينالادى, سەبەبى ومىردەگى ماقساتىڭا تەك سولاي عانا قول جەتكىزۋگە بولادى.

– العا قويعان جوسپارلارىڭ بار ما؟

– ماقساتىم – ليۋدۆيگ ۆان بەت­حو­ۆەن­­نىڭ بارلىق سوناتالارىن ورىنداۋ, سون­­داي-اق بيىل 265 جىل­دىعى اتالىپ وتەتىن ۆولف­­گانگ امادەي موتسارتتىڭ شى­­عار­ماشىلىعىنا تەرەڭ بويلاي ءتۇ­سۋ. مو­تسارت­تىڭ شىعارمالارىن زەرتتەپ جۇر­گەن ماماندار ونى سى­ناق تاپسىرار ال­دىندا, شى­عار­ماشىلىق شابىت تالاپ ەتكەن كەزدە, جاۋابى جوق شەشىمدەردى ويلا­عان كەزدە تىڭداۋ كەرەك دەپ كەڭەس بە­رەدى. موتسارتتىڭ كلاس­سيكالىق نوتالارى ميدىڭ جۇ­مى­سىن جاقسارتادى دەيدى. ءتىپتى دو-ما­جور سوناتاسى ميدى تىنىش­تاندىرىپ قانا قويماي, تىڭ سەر­پىن بەرسە, رە-ماجور سوناتاسى قازىرگى ەمى جوق كەي اۋرۋدى ەمدەۋگە كومەكتەسەدى دەيدى. قا­لاي دەسەك تە مۋزى­كانىڭ ادام ومىرىنە جاق­سى جاعىنان اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. ونەر سونىسىمەن عاجاپ!

اڭگىمەلەسكەن

قاراشاش توقسانباي,

«ەgemen Qazaqstan»