جاڭا مونوگرافيا جارىق كوردى

« ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن مادە­نيەتى» عىلىمي جوباسى اياسىندا جازىل­عان مونوگرافيادا قازاق حالقىنىڭ قۇرا­مىنا كىرگەن توپتاردىڭ ءداستۇرلى مادە­نيەتى مەن تاريحىنا جان-جاقتى تالداۋ جا­سالعان. ىرگەلى ەڭبەكتى جازۋعا تاريح ينس­تي­تۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن بولەك نۇر-سۇلتان, تۇركىستان جانە سەمەي زەرت­تەۋشىلەرىمەن بىرگە ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىم­دارى دا ءۇن قوسقان.

تۋىندى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولات سماعۇلوۆتىڭ سوزىنشە, بۇكىل جەر جۇزىندە «تازا» حالىقتى ەشكىم تابا المايدى. قازاق حالقى دا كەزىندە باسقا حالىقتاردىڭ ءبىر بولىگىن وزىنە ءسىڭىرىپ الدى.

 – XIX عاسىرداعى كورنەكتى ورىس عالىمى ۆ. رادلوۆتىڭ ايتۋىنشا, رۋلار­دىڭ اتاۋلارى قازاقتاردىڭ ءارتۇرلى تۇركى, موڭعول, ساموديلىك تايپالارى­نان قالىپتاسقانىن كورسەتسە دە, الەۋمەتتىك-ساياسي جانە ءتىل تۇرعىسىنان قازاقتاردىڭ ءبارى ابدەن بىرىگىپ, ءسىڭىسىپ كەتتى; سوندىقتان ءبىز ولاردى ءبىرتۇتاس حالىق دەپ ايتا الا­مىز, ال 1867 جىلى قازاق دالاسىنا قا­تىستى اكىمشىلىك ماسەلەلەرمەن اينا­لىسقان كوميسسيا كەلەسىدەي بايلامعا كەل­گەن. «جەرگىلىكتى جاعدايلار مەن حا­لىق تۇرمىسىن زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە شىعۋ تەگى, ءدىنى, ءتىلى, ءومىر سالتى جاعىنان قاراعاندا, قازاقتار ءبىرتۇتاس حالىق بولىپ تابىلادى دەگەن قورىتىندى شى­عار­دىق; سول سەبەپتەن ولاردىڭ بارىنە بىر­دەي باسقارۋ جۇيەسىنىڭ كەرەك ەكەنىنە كوزى­مىز جەتتى». ال كىرمەلەر مەن جۇزدەرگە كىرمەيتىن توپتارعا توقتالار بولساق, مونوگرافيادا بىرنەشە توپقا ايرىقشا كوڭىل اۋدارىلدى. مىسالى, تۇركى حالىقتا­رى­نا جاتپايتىن توپتاردىڭ ىشىندە قا­زاق­تاردىڭ قۇرامىنداعى قالماقتاردى ايتۋعا بولار ەدى. قالماقتارعا قاتىستى اق­پا­راتتى قازاقتىڭ 1824 جىلى جينالعان ءداستۇرلى زاڭدارىنان (وبىچنوە پراۆو) كورەمىز: وندا «قازاقتاردىڭ اراسىندا جالشى بولىپ جۇرگەن قالماقتار ءوز يەلەرىنە تولىقتاي باعىنادى; يەلەرى ولاردىڭ كىناسى بار ما, جوق پا, ءبارىبىر جازالاۋعا قۇقىلى, جالشى شاعىمدانسا دا, ونى ەشكىم تىڭدامايدى دا; بىراق سول جالشىعا بوستاندىق بەرىلسە, ولار باسقا قازاقتار سياقتى تەڭ قۇقىقتارعا يە» دەگەن جولدار بار, – دەيدى ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستي­تۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت بولات سماعۇلوۆ.

مونوگرافيادا حح عاسىردىڭ باس كە­­زىندە قازاق جەرىندە تۇرعان ورىستار­دىڭ دا ءبىر بولىگىنىڭ اسسيميلياتسياعا ۇشى­­راعانى ايتىلعان. ماسەلەن, اۋليە اتا ۋەزىنىڭ شۋ جانە ارعىن بولىستا­رىن­­دا شۋ وزەنىنىڭ جاعاسىنا شامامەن 1880-ءشى جىلدارى كوشىپ كەلگەن, با­لىق, اڭ اۋلاۋمەن اينالىسقان ورىس­تار­دىڭ (جەتىسۋ قازاقتارى, اۋليە اتا قالا­­سى­نىڭ تۇرعىندارى) بىرنەشە وتباسى قا­زا­قىلانىپ كەتكەنى دايەكپەن كەلتىرىلەدى.

حح عاسىردىڭ 20 جىلدارىنا دەيىن قازاقتاردىڭ ەتنيكالىق قۇرامىندا سارت­تاردىڭ بار بولعانى دا بەلگىلى. اقمولا وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك مۇرا­عا­تىنىڭ قورىندا ساقتالاتىن دەرەكتەرگە سۇيەنگەن تاريحشىلار, 1926 جى­لى اقمولا وبلىسىندا سارت بولىسى بولعانىن العا تارتادى.

«بۇدان بۇرىن سارتتار 1916 جىلى جەتىسۋدا دا تۇرعان. سول كەزدەگى ورىس قۇجات­تارىندا سارتتار ءالى دە قا­زاق­تاردان بولەك كورسەتىلسە دە, ولار بالالارىنا قازاقشا ەسىمدەر قوياتىن. سارت­تاردىڭ ءبىر بولىگى «شالا قازاق» دەگەن توپتىڭ قۇ­رامىنا كىرگەنى دە ءمالىم. مىسالى, حح عاسىردىڭ باس كەزىندە سە­مەي وبلىسىنىڭ وسكەمەن ۋەزىندە ش­الا قازاقتاردىڭ مە­شىت دەگەن ەلدى مەكە­نىندە ساۋدامەن اينا­لىساتىن سارتتار تۇردى, ال سودان كەيىن سارتتاردىڭ بو­كەن مەن احميروۆو سياق­تى ەلدى مەكەن­دەرى قۇرىلدى. شىعىس قازاق­ستاننان باسقا, سارتتاردىڭ جەتىسۋ جەرىندە دە ورنالاسقانى بەلگىلى. اتاپ ايتقاندا, الماتىعا (سول كەزدە ۆەرنىي) جاقىن جەردە XIX عاسىردىڭ 60-جىلدارى بايسەركە دەگەن سارتتار تۇرعان كەنت, ال 1904 جىلى زاكيروۆسكوە ەلدى مەكەنى قۇرىلدى. حح عاسىردىڭ باس كەزەڭىنە جاتاتىن دەرەككوزدەرگە قاراساق, اتال­عان ەكى ەلدى مەكەننىڭ سارتتارى وزدە­رىن بىلاي سيپاتتادى: ء«بىز قا­زاقشا سوي­لەيمىز, قازاقتار قالاي, ءبىز دە سولاي شارۋاشىلىعىمىزدى جۇر­گىزەمىز, بىراق سارتتارداي ساۋدا جاساۋدى ۇنا­تامىز». سونىمەن قاتار كورسەتىلگەن كە­زەڭدە قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا قىر­عىزداردىڭ ءبىر بولىگى دە كىرگەنى بارشاعا ءمالىم», دەيدى بولات سماعۇلوۆ.

 البەتتە, اتالعان مونوگرافيا قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق تاريحىن باستان- اياق زەرتتەدى دەپ ايتۋعا بولماس. تاريحشىلار بۇل باعىتتاعى ىزدەنىستەر بۇدان ءارى دە جالعاسا بەرەتىنىن جەتكىزدى. ال جارىق كورگەن كىتاپ كوپتەگەن عىلىمي دەرەكتەردى قامتۋىمەن قۇندى.

الماتى