فوتوگرافيا ونەرى ەرتە دامىعاندا, قانشاما تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ بەت-بەينەسى كوز الدىمىزدا ساقتالار ەدى؟! تاريحي دەيمىز, ۇيىڭىزدەن ارعى اتاڭىزدىڭ فوتوسىن تاپپايسىز عوي. ال الەۋەتى كوش ىلگەرى ەلدەردە بۇل ماماندىق ەرتە قولعا الىنعاندىقتان تاريحى دا دالەلدى.
باسقانى قايدام, الەۋمەتتىك جەلىدە شىعىس تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن وسپان باتىردىڭ ەشقايدا جاريالانباعان فوتوسى كوزگە وتتاي باسىلدى. دەرەۋ جازبا اۆتورى, جازۋشى – ءجادي شاكەن ۇلىنا حابارلاسقانمىن. جازۋشىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قۇندى سۋرەتتەردى قىتايدىڭ مۇراعاتىنان العان ەكەن.
– بۇل فوتونى 1951 جىلى 19 اقپاندا قىتايدىڭ گانسۋ ولكەسى, حايزى دەگەن جەرىندە وسپان باتىر قولعا تۇسكەندە, قىتايدىڭ فوتوگرافى تۇسىرگەن, – دەدى ءجادي شاكەن ۇلى.
دەمەك, بۇل باتىردىڭ دۇنيەدەن وتەرىنەن ەكى اي بۇرىنعى فوتوسى. وسپان 1951 جىلدىڭ 29 ساۋىرىندە, 52 جاسىندا اتىلعان. فوتودا ءىرى دەنەلى, مىنەزدى كىسى بولعانى كورىنىپ تۇر.
«وسپاندى ۇستاۋ». قىتاي اسكەرىنىڭ ەستەلىگى
وسى سۋرەتتىڭ تاريحى تۋرالى سىر سۋىرتپاقتاعانىمدا, ءجادي شاكەن ۇلى «الاشتىڭ اقيىق باتىرى» اتتى ماقالاسىنىڭ ءبىر ءبولىمىن ۇسىندى. سونى ىقشامداپ, قالىڭ وقىرمانعا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك: «وسپاندى ۇستاۋعا ەرەكشە ەڭبەك كورسەتكەن قىتاي اسكەرى كۇڭ چيڭيۇن «وسپاندى ۇستاۋ» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «1951 جىلى 19 اقپان كۇنى تاڭ سارىدە اتتى اسكەرلەر بريگاداسى وسپاننىڭ 30 نەشە كيىز ۇيىنە 3 باعىتتان تۇتقيىلدان شابۋىل جاسادى. شىرت ۇيقىدا جاتقان 100-دەن اسا باندىنى تۇتقىنعا الدى. وسپاننىڭ ورىنباسار قولباسشىسى جانارقاندى تۇرا قاشقاندا, قۋا اتىسىپ, وققا ۇشىردى. شتاب باستىعى قاپاستى جارالى كۇيدە قولعا ءتۇسىردى. باندى اتامانى وسپان اقبوز اتىنا ءمىنىپ, باندىلاردان بىرنەشەۋىن ەرتىپ, قاشىپ كەتتى. ول كەزدە اتتى اسكەر بريگاداسىنىڭ 3 ۆزۆودىندا مادەنيەت مۇعالىمى ەدىم. اتقا مىقتى بولعاندىقتان, وسپاندى قۋعانداردىڭ قاتارىندا مەن دە الدا كەلە جاتتىم. الدىمدا قاشىپ بارا جاتقان وسپاندى انىقتاپ كورگەن تۇستا جىگەرلەنىپ, قايراتىما ءمىنىپ, دالدەپ اتا بەردىم. باندىلاردىڭ بىرنەشەۋى اتتان دومالاپ ءتۇستى. ال وسپان شاۋىپ بارا جاتىپ, وق جاۋدىرۋمەن بولدى. جيىرما جاستاعى تەپسە تەمىر ۇزەتىن شاعىم ەدى. اتىمدى تەبىنە قامشىلاپ ۇشتىرتتىم. اتىم وسپاننىڭ اقبوز اتىنا جاناسالاي جاقىنداعاندا, وسپانعا قاراي ۇمتىلا سەكىرىپ, قۇشاقتاي باس سالىپ, قۇلاتتىم. جەرگە تۇسكەن سوڭ, ارپاق-قۇرپاق الىسىپ سىلكىلەستىك. وسپان مەنەن بويشاڭدىعىنا, دەنەلىگىنە سۇيەنىپ, مىلتىعىنىڭ نايزاسىمەن باسىمدى قاسقالاي جاردى. جارانىڭ جانىما باتقانىنا قاراماي, مەن دە بار پارمەنىممەن جۇدىرىقتاپ, تەپكىلەي بەردىم. كەنەت وسپان جانىنداعى كەزدىگىن سۋىرىپ الىپ, مەنى وقتى كوزىمەن اتىپ, جارىپ جىبەرمەك بولىپ, تۇرا ۇمتىلدى. ءدال وسى كەزدە ءبىزدىڭ بريگادانىڭ اسپازى ليۋ حۋالين شاۋىپ جەتىپ, جالما-جان مىلتىعىنىڭ دۇمىمەن وسپاندى باستان ۇرىپ ۇلگەردى. قىلمىسى باسىنان اسقان قۇيىرشىق اتامانى پىشاعى قولىنان ۇشىپ, ەسەڭگىرەپ ۇزىنىنان ءتۇستى. بارلىعىمىز جابىلىپ بايلاپ الدىق». («شىنجاڭدا بەلەڭ بەرگەن شىنايى ىستەر», 3-توم. ءۇرىمجى, 2009 ج., 190-بەت).
باتىردىڭ ۇلى – ءنابيدىڭ ەستەلىگى
وسپان توڭكەرىسىندە اكەسىمەن تىزە قوسا شايقاسقان باتىر ۇلدارى – شەرديمان, نيعىمەتوللا جانە ءنابي ەدى. شەرديمان 1970 جىلى قۇلجادا تۇرمەگە قامالىپ, ۇرىپ-سوعۋمەن, اشتان ءولدى. نيعىمەتوللا 1972 جىلى ناۋقاستان قايتىس بولدى. ءنابي تالاي تارعالاڭ تاريحتى كەشىپ, 2000 جىلى ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلى ءور التايدىڭ كوكتوعايىندا قۇداي اجالىنان كوز جۇمدى. سول ءنابي ءوزىنىڭ كەيىنگە قالدىرىپ كەتكەن ەستەلىكتەرىندە اكەسىنىڭ قولدى بولۋىن بىلايشا اڭگىمەلەيدى: «1951 جىلى 19 اقپاندا تاڭ ەندى اعارىپ كەلە جاتقاندا جاۋ باسىپ, ازان-قازان بولدى دا كەتتى. اكەمنىڭ اق ورداسى مەن مەنىڭ شاتىرىم ىرگەلەس بولاتىن. جۇگىرىپ شىعىپ, بىردەن اكەمنىڭ ءۇيىنىڭ بەلدەۋىنە قارادىم. كۇندىز-ءتۇنى بەلدەۋدە قاڭتارۋلى تۇراتىن اقبوز اتى جوق. كەتىپ قالعان ەكەن دەپ ءتۇيدىم ىشتەي. ءۇيدىڭ الدىندا سۋ اعار جىراشىق بار بولاتىن, دومالاپ سول جىراشىققا ءتۇسىپ باس كوتەرمەستەن بۇكشەڭدەپ قۇلداپ جۇگىردىم. اللا ءساتىن سالعاندا الدىمنان ەكى اعام – شەرديمان مەن نيعىمەتوللانى كەزىكتىرىپ, ۇشەۋىمىز تابىستىق. ولار مەنەن بىردەن اكەمنىڭ جاعدايىن سۇرادى, مەن «سىرتقا شىققاندا بەلدەۋدە ات جوق, قۇتىلعان بولار» دەگەن جورامال ايتتىم. ولار «ۇزاپ كەتپەي تۇرىپ ناقتى كوز جەتكىزىپ الايىق» دەدى. الايدا ول كەزدە قىتاي اسكەرلەرى اۋىلدى تۇگەلدەي قورشاپ العان بولاتىن. اعالارىم ماعان ء«بىز امالىن تاۋىپ قويدى اۋىلعا قاراي بەتتەتەيىك, سەن قوي ىشىمەن ەڭبەكتەپ, ءتىل الىپ قايت» دەگەن سوڭ, سول ايلامەن قايتا اۋىلعا كىرىپ اكەمنىڭ كەتىپ قالعانىن ءبىلىپ شىقتىم. سوسىن اعالارىم «تاڭ اعارماي تۇرىپ, تاۋ جاققا جەتىپ, بوي تاسالايىق, قورشاۋ بۇزعانداردىڭ ءبارى سول جاققا بەت العان بولار, امان بولساق تابىسىپ, اقىل قوسارمىز» دەدى. سۋ اعاردى قۇلداي ءسال جۇگىرىپ, ەندى الاڭقايعا شىققانىمىز سول ەدى, ارتتان ءبىزدى بايقاپ, قۋعان شەرىكتەردىڭ داۋىسى ەستىلىپ, اسپانعا وق اتتى. اعام شەرديمان: ء«سال قاشىپ بارىپ ءبىر-بىرىمىزگە ارقا بەرىپ تۇرا قالايىق, ولار ءبىزدى ءتىرى قولعا تۇسىرمەك, سول ءۇشىن كوزدەپ وق اتپايدى. اينالا قورشايدى, سول كەزدە ۇشەۋىمىز بىرگە اينالدىرا شايقايىق, جالعىز امال سول», دەدى. راسىندا ولار كەلىپ باسىمىزدان اسىرا وق اتىپ شىر كوبەلەك اينالىپ قورشاپ, بىلدىرلاپ ايعايلاپ جاتىر. شەرديماننىڭ داۋىسى شىعا ۇشەۋىمىز قاتار شايقاپ ەدىك, 10 ات ويناپ شىعا كەلدى. ۇشەۋىمىز ءۇش اتتى ءمىنىپ, قالعانىن ايداپ, ولگەن شەرىكتەردىڭ قارۋ-جاراعىن الىپ, تەز بوي تاسالاپ ۇلگەردىك.
ال اكەم جاۋ كەلىپ باسقاندا قورشاۋدى بۇزىپ شىعىپ كەتىپتى. «وسپان قاشسا, اقبوز اتپەن قاشادى, سول اق اتىنىڭ ارتىنان قالماي, قۋالاۋ كەرەك» دەگەن قاتاڭ تاپسىرما العان شەرىكتەردىڭ توبى ءاۋ دەگەندە-اق باتىردىڭ سوڭىنان وكشەلەي قۋادى. وسپان باتىر قاشا سوعىسىپ, حايزى كولىنە كەلىپ تۇسەدى. ات تاعاسى توزعاندىقتان, كول ورتاسىنا بارعاندا شاتقالاقتاپ بارىپ, جىعىلىپ تۇرماي قالادى. قىتاي اسكەرلەرى جاقىنداي بەرەدى. موينىنداعى اعىلشىن اۆتوماتىن الىپ, ءبىر اينالدىرىپ شايقاعان سوڭ اۆتومات قاقالىپ, وق شىعارماي قالادى. جان قۇرالىنىڭ وعى تاۋسىلادى. وسى ساتتە قاپتاعان سارىلا شەرىكتەر كەلىپ باسادى. باتىر قونىشىنداعى قانجاردى سۋىرىپ, ءبىر قانشاسىن سۇلاتقان. الايدا شيەبورىشە قاپتاعان قالىڭ شەرىك قويسىن با؟! قولعا تۇسكەن باتىردى كۇن شىعا تۇيەگە ماتاپ بايلاپ, قول-اياعىن كىسەندەپ, اۋىل جانىنان الىپ وتەدى. ونى كورگەن قىزى ءپانسيا داۋىس سالىپ, تۇيە ۇستىندە بايلاۋلى وتىرعان اكەسىنىڭ اياعىن قۇشىپ جىلايدى. سول ساتتە وشىڭ (وسپان) ءوزىنىڭ باتىر قىزىنا: ء«وشىر ءۇنىڭدى, دۇشپاننىڭ الدىندا كوز جاسىڭدى كورسەتپە! مەنى قىتاي مىقتىلىعىنان ۇستاعان جوق, قۇدايدىڭ بۇيرىعىمەن ۇستادى. اللا بۇيىردى, مەنى بايلاپ الدى. مەن وكىنبەيمىن, قايت كەيىن!» دەپ پاڭ كۇيىندە اياق-قولى كىسەندەۋلى تۇيە ۇستىندە قايقايىپ كەتە بارادى».
جىلاپ-شۋلاعان اۋىل ادامدارىنا دا قاراپ: «كوز جاستارىڭدى كول قىلعانشا, ەستەرىڭدى جيناپ, ەرتەڭدەرىڭدى ويلاڭدار!» دەپ قاتال ءامىر ەتەدى».
وسپاندى ۇستاۋعا ەرەكشە ەڭبەك كورسەتكەن قىتاي اسكەرى كۇڭ چيڭيۇن «وسپان باندىنى تىرىدەي ۇستاۋ» اتتى ماقالاسىنا وسپاننىڭ ۇستالعاننان كەيىنگى, قوس الدىندا تۇسىرىلگەن سۋرەتى مەن ونى ۇستاۋعا ەرەكشە ەڭبەك كورسەتكەن كۇڭ چيڭيۇن باستاعان 7 ادامنىڭ ماراپاتتالعان ساتتەگى توپتىق سۋرەتىن ۇسىنىپتى. سۋرەتتىڭ استىنا «1951 جىلى 2 ايدىڭ 19 كۇنى باندىلاردىڭ اتامانى وسپان نانشانداعى (وڭتۇستىك تاۋ – ج.ش) حايزى وڭىرىندە ازاتتىق ارميانىڭ ءۇش قوسىنى جاعىنان تىرىدەي قولعا ءتۇستى» دەگەن انىقتاما بەرگەن.