قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءتاڭسارى شاعىندا تاعايىندالعان پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتى مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ جاڭا قۇرىلىمىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك جاسادى جانە ەكونوميكاداعى وتپەلى كەزەڭدى ەڭسەرۋگە, رەسپۋبليكانىڭ ساياسي جۇيەسىن رەفورمالاۋعا قاجەتتى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتتى. سونىمەن بىرگە, پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتىنىڭ قالىپتاسۋى وتە-موتە كۇردەلى احۋالدا جۇزەگە اسىرىلدى. درامالىق كەرنەۋى كۇشتى سول ءبىر كۇندەردى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باستىعى ماحمۇت بازارقۇل ۇلى قاسىمبەكوۆ بىلايشا ەسكە الادى.
1990 جىلعى 24 ساۋىردە قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت قۇرىلىپ, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەل پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. ودان كەيىنگى كەزەڭ پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا شەشۋشى ىقپال جاساپ, كسرو ىدىراعان سوڭ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتكەن اسا ماڭىزدى وقيعا بولعانىن كورسەتتى.
قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ باستاۋى كەڭەس قوعامى مەن مەملەكەتىنىڭ بارلىق سالاسىن قامتىعان كسرو-داعى اسا تەرەڭ داعدارىس كەزەڭىنە سايكەس كەلدى. ول ەكونوميكا سالاسىندا اسا وتكىر بايقالدى. كەڭەس ەكونوميكاسى قۇرىلىمدارىنىڭ ديسپروپورتسياسىنان ايقىن كورىنگەن ءداستۇرلى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى, جوسپارلى ەكونوميكانىڭ ءىرىپ-ءشىرۋى تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە, الەۋمەتتىك شيەلەنىستىڭ ورشۋىنە الىپ كەلدى.
قۇدايعا شۇكىر, ءبىزدىڭ جاستارىمىزعا تاۋار جانە ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى بەلەڭ العان ەلدە تۇرۋ بۇيىرعان جوق. ءبىر رەسەي جۋرناليسىنىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, ول كەزدە “ەشتەڭە بولعان جوق – تەك كوممۋنيستىك يدەولوگيا عانا ەرنەۋىنەن اسىپ-توگىلىپ جاتتى”.
1990 جىلدىڭ كوكتەمىندە الماتىدا وركەنيەتتىڭ كوپتەگەن يگىلىكتەرىنىڭ سوڭىنان ءتىپتى... اق سابىن دا جوعالىپ كەتكەنى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. سول جىلدىڭ جازىندا ەتەك جايعان تەمەكى تاپشىلىعىن دا كوپشىلىك ۇمىتا قويماسا كەرەك. ماسەلەن, “مەدەۋ” تەمەكىسىنىڭ ءبىر قورابىن وتە جوعارى باعاعا, وندا دا تەك گوركي مەن پۋشكين كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا, تۋراسىن ايتقاندا, گۇلدى كەڭ كويلەك كيگەن الىپساتارلاردىڭ ەتەگىنىڭ استىنان عانا ساتىپ الا الاتىنسىڭ. سۇيىق “قاتتى ۆاليۋتانى”, ياعني اراقتى بەيمەزگىل ۋاقىتتا ءۇش ەسە قىمبات باعاسىنا مەيرامحانالاردان نەمەسە تاكسيستەردەن نە بولماسا الماتىنىڭ شەتكى جاقتارىنداعى ءبىر قاباتتى ستيحيالىق زاڭسىز ساۋدا ورىندارىنان – كىشى ستانيتسانىڭ, تاتاركانىڭ, تاستاقتىڭ قاراڭعى تۇپكىرلەرىنەن عانا ساتىپ الۋعا بولاتىن. وزدەرىنىڭ ۇزاق عۇمىرلارىندا كوپتى كورگەن ارداگەرلەر ءتىپتى سوعىس كەزىندە دە بوي كورسەتپەگەن وسىنداي قاراپايىم ازىق-ت ۇلىكتىڭ جوقتىعىنا اشىق كەيىستىك ءبىلدىرىپ جاتتى. بۇعان كەڭەس ءرۋبلىنىڭ قۇنسىزدانۋىن, سونداي-اق ءىس جۇزىندە ەكسپروپورتسيونالدى جانە حالىققا قارسى بولىپ شىققان ءارى سوڭى وكىنىشكە ۇرىندىرعان “پاۆلوۆتىق” اقشا رەفورماسىن قوسىڭىز. وسىلايشا بولشەۆيكتەر ءوز بيلىگىنىڭ سوڭىندا نەدەن باستاسا سوعان – ازىق-ت ۇلىك سالىمى مەن كارتىشكە جۇيەسىنە قايتىپ كەلدى.
ونسىز دا كۇردەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال بۇكىل كەڭەس وداعى اۋماعى بويىنشا جىلدام تۇتانعان ەتنوسارالىق جانجالدار ورتىمەن تەرەڭدەي ءتۇستى. ونىڭ ۇستىنە وداقتىق ورتالىق پەن كەزىندە قۋاتى تاس جارعان كوكپ بەينەسىندەگى بيلىك نە نارسەنى دە دۇرىس جاعىنا قاراي وزگەرتۋگە قابىلەتسىزدىك تانىتىپ, ءوزىنىڭ السىزدىگىن مويىنداعان سياقتى-تىن.
سوندىقتان ورتالىقتىڭ مىڭگىرلەگەن, قاراما-قايشى ساياساتى, ونىڭ كسرو-داعى ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردى جۇرگىزۋدەگى اشىق قاتەلىكتەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى سول جىلدارداعى ستراتەگيالىق كۇن ءتارتىبىن ناقتى ايقىنداۋعا يتەرمەلەگەنىنە: كومپارتيامەن ارا جىكتى اجىراتۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا فورمالارىن ىزدەۋ مەن قازاقستان ەگەمەندىگىن وداقتىق ورتالىققا قاتىستى نىعايتۋ بولعانىنا تاڭقالاتىن ەشتەڭە جوق.
ايىرىقتا
1989 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلانعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ العاشقى ۋاقىتتاردا كەزىندە ءوزىنە جاھاندىق الەم قۇرىلىسىن ءوزگەرتۋ ميسسياسىن العان پارتيا ءالى دە بولسا ءوزى دە وزگەرۋگە قابىلەتتى دەگەن ۇستانىمعا شىنايى سەنىمىنەن اۋىتقىعان جوق-تىن. مۇنى تازا ادامي تۇرعىدان تۇسىنۋگە دە بولاتىن ەدى. ويتكەنى, ول كوپتەگەن كەڭەس ادامدارى سياقتى كوممۋنيستىك پارتيا شينەلىنەن شىققان-تىن.
ونىڭ 1989 جىلدىڭ 18 تامىزىندا وتكەن قالالىق جانە اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرى ءبىرىنشى حاتشىلارىنىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسىندە سويلەگەن ءسوزى ءوز پارتيالاستارىنا ۇندەۋ سياقتى اسەر قالدىرعان ەدى:
“پارتياعا قوعامدى ءوزىنىڭ سوڭىنان ەرتۋگە مورالدىق قۇقىعى بولۋى ءۇشىن العا قويعان مىندەتتەردى شەشۋدە تىم بولماسا ءبىر قادام ونىڭ الدىندا ءجۇرۋى ءتيىس.
ءبىز كوپ جاعدايدا ءبىر جەردى تاپتاپ تۇرامىز, شۇعىل دامۋ ۇستىندەگى قوعامدىق ءومىردىڭ جارقىن مىسالىنا اينالعان ۇدەرىستەردەن قالىس جۇرەمىز. ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل پارتيا كوميتەتتەرى جۇمىسىنىڭ دەموكراتيالاندىرۋ مەن جاريالىلىق, ولاردىڭ دەموكراتيالىق تسەنتراليزم شەڭبەرىندەگى ءوز بەتىنشە قىزمەت ىستەي الۋى, سىنعا اشىقتىعى ماسەلەلەرىنە قاتىستى.
كونسەرۆاتيۆتىلىكتىڭ تامىرىن ىزدەپ, ورالىمسىزدىقتاردىڭ, قانداي دا ءبىر پارتيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاڭا تالاپتارعا باياۋ رەاكتسياسىنىڭ سەبەپتەرىن ساراپتاي باستاساڭ-اق جىلدار بويى پارتيا ورتاسىندا ايتقانعا كونگىش, ايداعانعا جۇرگىش, ورىنداۋشىلىق قابىلەتتەن جۇرداي, جوعارىدان تۇسەتىن كەز كەلگەن تاپسىرمانى قاشاندا جيناقى, ءدال, بىراق بوساڭ ورىنداۋعا ءازىر ادامدار قالىپتاسقانىنا كوز جەتكىزەسىڭ. مۇنداي ادام-اۆتومات اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيەنىڭ ناعىز ورىنداۋشى يدەالى بولدى.
ءباز بىرەۋلەر بۇگىندە ونداي ادامداردى ەشقانداي پارتيا كوميتەتتەرىندە كەزدەستىرمەيسىڭ, ولار باياعىدا-اق جوعالعان دەپ قارسىلىق بىلدىرۋلەرى مۇمكىن. شىن ءمانىندە, قايتا قۇرۋ جىلدارىندا كادرلار قۇرامىن تەرەڭنەن “قايتا سىلكىلەپ”, توقىراۋ كەزەڭىن جانىنا جاقىن كورگەندەردەن ارىلۋعا قول جەتكىزىلدى. الايدا, ادامدار كەتكەنىمەن, داستۇرلەر قالاتىنى بەلگىلى”.
وسىدان كەيىنگى 10 ايدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىر عانا يلاندىرۋ, ۇگىتتەۋ ۇدەرىستەرىمەن شەكتەلىپ قالماي, پارتيالىق جانە مەملەكەتتىك, شارۋاشىلىق ورگانداردى بولۋگە باعىتتالعان, ءسويتىپ, ناقتى بيلىكتى كەڭەستەرگە, ىشكىپارتيالىق ءومىردى دەموكراتيالاندىرۋعا, وكتەمشىل-ءامىرشىل تاسىلدەردى الاستاۋعا, رەسپۋبليكا پارتيا ۇيىمدارىنىڭ ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەۋىن جوعارىلاتۋعا باعىتتالعان بەلسەندى ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستاردى باستاپ كەتكەنى قازىر كۇنى كەشەگىدەي ەسىمدە. پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ جەتەكشىلەرىن بالامالى نەگىزدە قۇپيا جانە تىكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاۋ تەتىگى كەڭىنەن قولدانىلدى. ەكى جانە ودان دا كوپ ۇمىتكەردەن 141 قالالىق جانە اۋداندىق كوميتەتتەر حاتشىلارى, ونىڭ ىشىندە 59 ءبىرىنشى حاتشى سايلاندى. سونداي-اق بالامالى نەگىزدە گۋرەۆ, قاراعاندى, كوكشەتاۋ جانە شىمكەنت وبلىستىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارى سايلاندى. ناتيجەسىندە وبلىستىق كوميتەتتەر 70 پايىزعا, قالالىق جانە اۋداندىق كوميتەتتەر 80 پايىزعا جاڭاردى. 1985 جىلمەن سالىستىرعاندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندەگى نومەنكلاتۋرالىق لاۋازىمدار 2/3-كە, وبلىستىق, قالالىق جانە اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرى 50 پايىزعا قىسقاردى.
“نومەنكلاتۋرالىق مەحانيزمدى دەمونتاجداۋ جونىندەگى جۇمىستار ءسوزسىز جالعاستىرىلۋى ءتيىس, – دەپ مالىمدەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 1990 جىلدىڭ 8 ماۋسىمىندا وتكەن قازاقستان كومپارتياسى ءحVىى سەزىنىڭ مىنبەرىنەن. – بۇل قاندايدا ءبىر ديكتاتتى, ۇمىتكەردى تىقپالاۋ, كادرلاردى ورنالاستىرۋدا اكىمشىلەندىرۋ دەگەندى ەش بىلدىرمەيدى... اپپارات قاجەت, بىراق ول جاڭارعان, ءوز قىزمەتىن جان-جاقتى ورىنداۋعا قابىلەتتى اپپارات بولۋى ءتيىس”.
الايدا, كوكپ-نىڭ ىدىراۋ ۇدەرىستەرى ونى ساۋىقتىرۋعا دەگەن بارلىق ارەكەتتەردىڭ الدىن وراپ وتىردى.
ورالىمسىزدىقتار, كەي تۇستاردا پارتاپپاراتتىڭ رەاكتسياشىلدىعى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كوپتەگەن جاڭاشىلدىق ويلارى مەن باستامالارىن تۇسىنبەۋشىلىكتەرگە, قابىلداماۋلارعا ۇشىراتىپ قانا قويماي, ءتىپتى كەيبىر جاعدايلاردا دۇشپاندىق كوزقاراس تۋىنداتتى. كونسەرۆاتيۆتىك لاگەردەگىلەردىڭ كەلەسى ءبىر بولىگى كوپتەگەن جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ بەينەسىندە ونى ءسوز جۇزىندە قولداعانىمەن, ءىس جۇزىندە ەسكىلىكتىڭ پۇشپاعىنا جارماسىپ, دەموكراتيالىق وزگەرىستەر مەن نارىققا ءوتۋدى بارىنشا تەجەپ باقتى. نارىقتىق ەكونوميكاعا سانالى تۇردە قارسى شىعۋشىلاردىڭ قاتارىنا بيلىكتەگى رەفورمالار جۇرگىزۋگە قابىلەتسىز كوپتەگەن ديلەتانتتار كەلىپ قوسىلدى.
“ەشتەڭەنى وزگەرتپەڭدەر. بىزگە قالعان عۇمىرىمىزدى تىنىش وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرىڭدەر. سودان كەيىن نە ىستەسەڭدەر, سونى ىستەڭدەر!” – وكىنىشكە قاراي, بىزدەن كەيىن توپان سۋ قاپتاسا دا ءبارىبىر دەگەن ۇستانىم سول كەزدەگى كوپتەگەن باسشى ادامدارعا ءتان ەدى.
1991 جىلدىڭ 30 مامىرىندا كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى م.گورباچەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكالىق اكتيۆىنىڭ جينالىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءىس جۇزىندە سوڭعى دياگنوز قويدى دەسەك بولادى: “بۇگىندە “تازا” سوتسياليزم دەگەندى جاندارى قالماي جاقتاۋشىلار حالىقتىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا ءتىپتى دە باس اۋىرتپايدى. يدەولوگيالىق دوگمالارمەن قارۋلانعان ولار وزدەرىنىڭ جەكە بيلىكتەرى, ءوز ارتىقشىلىقتارىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كۇرەسۋدە.
مەملەكەت باسشىسى رەتىندە ءسىز, ميحايل سەرگەەۆيچ, مۇنى كورمەۋىڭىز مۇمكىن ەمەس. بۇگىن ناقتى تاڭداۋ جاساۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. قاي جاققا ءجۇرۋ كەرەك ەكەنىن ءسىز ايقىنداپ بەردىڭىز: جاڭعىرۋلار ارقىلى ءجۇرۋ, ال ەكونوميكادا – رىنوكقا باعىت الۋ. ەندى ەكىنشى قادام جاساۋ – وسى قوزعالىسقا كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋگە قاراي ۇمتىلۋ قاجەت سەكىلدى”.
جانە ەڭ باستى كەدەرگى پارتيانىڭ ءوزى بولىپ قالىپ وتىر. سوندىقتان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سول جەردە ايتقان كەلەسى ءسوزى كورەگەندىك بولىپ شىقتى:
“بيلىكتى باسىپ الۋدىڭ كەز كەلگەن ارەكەتى, ونىڭ ۇستىنە اسكەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن پايدالانۋ ارقىلى جاسالعان ارەكەت زورلىق-زومبىلىقتىڭ جاڭاشا سيپات الۋىنان باسقا ەشتەڭە بەرمەيدى جانە ەشقانداي تۇراقتىلىققا دا الىپ كەلمەيدى. كەرىسىنشە, مۇنداي جاعدايدا, قۇداي ساقتاسىن, ارينە, بىزدە جاپپاي تولقۋلار ەتەك الادى – تۇرعىندار تاراپىنان ساياسي كۇرەستىڭ ەڭ شەتىن فورمالارى, ساياسي پليۋراليزم تاجىريبەسىن تولىقتاي الاستاۋ كورىنىس بەرەدى. ال بۇل قورىتىندىسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ قازىرگى جۇيەسى جويىلىپ, كەڭ اۋقىمدى رەپرەسسيالار باستالادى, ەلىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىق ساناسىنداعى وڭ وبرازى تۇپكىلىكتى قيراتىلادى دەگەندى بىلدىرەدى”.
اراعا بار-جوعى 2,5 اي سالىپ, ن.نازارباەۆتىڭ ەڭ جامان دەگەن كۇدىگى شىندىققا اينالدى. 1991 جىلدىڭ 19-21 تامىزىندا ەلىمىزدە تاريحقا “تامىز ب ۇلىگى” دەگەن اتپەن كىرگەن, توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت (تجمك) دەگەن بيلىكتىڭ بارلىعىن تولىقتاي ءوز قولىنا الاتىنى تۋرالى جاريالاعان وقيعالار ەتەك الدى. كوكپ باسىنداعىلاردىڭ رەاكتسيالىق بولىگى ۇيىمداستىرعان مەملەكەتتىك توڭكەرىستىڭ بۇل ارەكەتى كوممۋنيستىك پارتيانى تۇبەگەيلى ماسقارالاپ, كسرو-نىڭ ىدىراۋىن تەزدەتتى. وسىلايشا كوكپ تاريحى مەن كەڭەستىك الىپ دەرجاۆانىڭ تاريحىنا نۇكتە قويىلدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول كەزدە قازاقستان حالقىنا شۇعىل ۇندەۋ جاريالاپ, ءسوز سويلەدى. وندا ول ب ۇلىكشىلەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن شەشىمدى تۇردە ايىپتاپ, ءوزىنىڭ رەفورمالار مەن دەموكراتيا باعىتىنان اينىمايتىنىن قۋاتتادى. وسىمەن ءبىر مەزگىلدە ءوزىنىڭ كوكپ قاتارىنان شىعاتىنىن مالىمدەدى.
بۇل كەيىننەن بولعان جايتتەر ەدى. ال وعان دەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءۇشىن مىنالار باسى اشىق ماسەلەلەر ەدى: مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ قاعيداتتى جاڭا قۇرىلىمدارىن قۇرۋ قاجەت, رەسپۋبليكادا بولاشاققا سەرپىندىلىكتى قامتاماسىز ەتە الاتىن جاس باسشىلار مەن اتقارۋشى كادرلار شوعىرىن قالىپتاستىرۋ كەرەك.
جانە مۇنداي قۇرىلىم ءىس جۇزىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاۋشىسى, ونىڭ نەگىزگى قۇرىلعىسى رەتىندە كورىنگەن پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت بولدى.
قارسى تۇرۋ
كسرو-دا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتى 1990 جىلدىڭ ناۋرىزىندا كسرو پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا ميحايل گورباچەۆتىڭ سايلانۋىمەن پايدا بولعانى بەلگىلى. مۇنداي ينستيتۋتتار قازاق كسر-ءىن قوسا العاندا وداقتاس رەسپۋبليكالاردا دا قۇرىلا باستادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءۇشىن بۇل ەگەمەندىككە جاسالعان العاشقى ماڭىزدى قادام, سونىمەن قاتار, كوكپ-نىڭ پايداسىز دا ماعىناسىز ىقپالىنان الشاقتاۋدىڭ ىڭعايلى مۇمكىندىگى بولدى. ونىڭ پرەزيدەنتتىك كەڭەستى – قۇرامىنا جوعارعى كەڭەس توراعاسى ە.اسانباەۆ, پرەمەر-مينيستر ۇ.قارامانوۆ, دەپۋتاتتار س.دروججين, ي.جاڭعورازوۆ, س.سارتاەۆ, بوساتىلعان نەگىزدە م.جولداسبەكوۆ پەن د.سەمباەۆ كىرگەن مەملەكەت باسشىسى جانىنداعى القالى ساياسي-كونسۋلتاتيۆتىك ورگان قۇرۋ ىسىنە ۇلكەن ەنتۋزيازممەن كىرىسكەنى سوندىقتان. بۇل ورگاننىڭ تيىمدىلىگىنە باعانى پرەزيدەنت ءبىرشاما كەيىنىرەك بەردى. وسى ارالىقتا ءىس جۇزىندە پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ىسكە قابىلەتتى قۇرىلىمدارى جوق كەزدە پرەزيدەنتتىك كەڭەس مەملەكەتتىك قۇرىلىس, دەموكراتيالىق جانە نارىقتىق رەفورمالار جۇرگىزۋ بويىنشا ساراپتامالىق-تالدامالىق قىزمەت كورسەتۋ مەن ۇسىنىستار جاساۋدا ايتارلىقتاي باعالى قىزمەت اتقاردى.
باسشىلىعىنا ن.ابىقاەۆ, ونىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلىعىنا ۆ.ني تاعايىندالعان, بولىمدەر مەڭگەرۋشىلەرى ق.سۇلەيمەنوۆ, ع.شالاحمەتوۆ, م.بابۋشكين, ت.ساۋرانبەكوۆ, گ.بەرديۋگين جانە باسقالار بولعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەڭسەسى (كەيىننەن پرەزيدەنت پەن مينيسترلەر كابينەتىنىڭ اپپاراتى, بۇگىندە پرەزيدەنت اكىمشىلىگى) قۇرىلىسى دا سونداي “نولدىك ساتىدا” تۇردى.
ول كەزدە اپپارات قۇرامىندا قازىرگى كەزدە, ماسەلەن, حاتتاما جانە پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى سياقتى فۋنكتسيالاردى ورىندايتىن قۇرىلىمدار بولعان جوق. ءيا, ونداي قۇرىلىمدار سول شاقتا سونشالىقتى قاجەت تە ەمەس ەدى ءارى ولار وزدەرىنىڭ “جوبالىق قۋاتىنا” بىردەن شىققان جوق: بۇل ءۇشىن جىلدار قاجەت بولدى. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋشىلىق-حاتتامالىق جانە اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىن مەن جەتەكشىلىك ەتەتىن جالپى سەكتور قىزمەتكەرلەرى اتقاردى. ماسەلە “تەمىر شىمىلدىقتىڭ” قۇلاۋى جاعدايىندا جۇمىستىڭ ەسكى ءادىسى مەن تاسىلىنەن شەشىمدى تۇردە كەتۋ قاجەت بولسا, ساياسي مەنەدجمەنتتىڭ جاڭا ەستەتيكاسى تۋعان توپىراققا ءالى سىڭىرىلە قويماعان ەدى: وعان ءبىز اۋىر, ۇياڭ دا باياۋ جولمەن كەلدىك. ونىڭ ۇستىنە, كەڭەستىك جۇيەنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن, ءتىپتى جەردىڭ ءوزىن تىرەپ تۇر دەپ ەلەستەتىلەتىن مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋدىڭ كوكپ سياقتى باستى مەحانيزمىنەن باس تارتا سالۋ, بۇل قالاي دەگەندەي, كوپتەگەن ادامداردىڭ ساناسىنا سىيمادى...
جالپىلاي العاندا, جۇمىستىڭ شەتى مەن شەگى كورىنبەيتىن. بۇعان قوسا, پرەزيدەنت جاڭا باسقارۋ قۇرىلىمدارىن جاساقتاۋ بارىسىندا جان-جاعىنان جاپپاي كيمەلەگەن تۇپكىلىكتى قارسىلىقتارعا تاپ بولدى. ءبىرىنشى كەزەكتە, ارينە, تۇياق سەرپۋ ۇستىندەگى كوكپ تاراپىنان. بۇل ارادا 1990 جىلدىڭ ءساۋىرى مەن 1991 جىلدىڭ تامىزى ارالىعىندا رەسپۋبليكانىڭ بيلىك وليمپىندە ەكى اپپارات قاتار جۇمىس ىستەگەنىن قاپەرگە سالا كەتۋ قاجەت: قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اپپاراتى مەن قازاق كسر پرەزيدەنتىنىڭ اپپاراتى. بۇل جەردە كۇرەس ىمىراسىز سيپات الدى.
سول كەزەڭدەگى وتكىر پروبلەمالاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا كادرلار تاپشىلىعى تۇردى. ءبىر جاعىنان, پرەزيدەنتتىكتىڭ يدەياسىن بولىسەتىن, حالىقتىڭ جاعدايىن بىلەتىن جانە ولارمەن جۇمىس ىستەي الاتىن بىلىكتى قىزمەتكەرلەر مۇلدەم جەتىسپەدى. ەكىنشى جاعىنان, كوپتەگەن كاسىبي ماماندار مۇنداي جۇمىسقا كەلگىسى كەلمەدى. مۇنىڭ دا بىرقاتار سەبەپتەرى بار ەدى. ونى ەگور گايدار تۋرالى ەستەلىگىندە اناتولي چۋبايس بىلاي دەپ كورسەتتى: “سول شاقتاردا “اقىلدى ادامدار بيلىككە كەلمەدى” – ويتكەنى, شەشىلمەگەن پروبلەمالار شاش ەتەكتەن بولعانى ءوز الدىنا, ادامدار پايداسىز گورباچەۆتىك كوپىرمە سوزگە ابدەن ىقىلىق اتا تويىپ بىتكەن بولاتىن”.
سوندىقتان, كادرلاردى كۇندىز شىراق الىپ ىزدەۋگە تۋرا كەلدى. پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە مەن وسى پروبلەمامەن بەتپە-بەت قالىپ وتىردىم. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە مەن ءوزىم باسقاراتىن سەكتورعا الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە ىستەيتىن, ءوزىم مىقتى كاسىبي مامان رەتىندە بىلەتىن تاجىريبەلى اپپاراتشى جانە تاماشا ءسوز زەرگەرىن جۇمىسقا شاقىرۋعا شەشىم قابىلدادىم. قانداي دا ءبىر قىزمەتكەرگە “قۇدا تۇسكەن” جاعدايدا ەتيكەت اۋەلى ونىڭ باستىعىنىڭ كەلىسىمىن العاندى ءجون سانايدى. ويىمدا ەش نارسە جوق, سول كەزدەگى الماتى وبكومىنىڭ حاتشىسىمەن بايلانىسقا شىعىپ, مەن دە سولاي جاسادىم. مەنىڭ وتىنىشىمە قايتارعان ونىڭ جاۋابى ەسىمنەن تاندىرا جازدادى.
“نەمەنە, سەندەر ءالى وزدەرىڭنىڭ “پرەزيدەنتتىك” ويىندارىڭدى ويناپ بولعان جوقسىڭدار ما؟.. سەن ماعان حابارلاسىپ وتىرعان ءبىرىنشى ادام ەمەسسىڭ, پرەزيدەنتتىڭ جىگىتتەرى ماعان تەلەفون شالىپ, بىرەسە انانى, بىرەسە مىنانى سۇرايدى. وقاسى جوق, جاقىندا ءبىز سەندەردى قۋىپ تاراتامىز. ال قۇندى قىزمەتكەرلەرىمىزدى سەندەرگە بەرمەيمىز”, – بولدى ونىڭ ايتقاندارى.
بۇل كىسىنى مەن بۇرىننان تانۋشى ەدىم. سوندىقتان دا بولار, ودان مۇنداي جاۋاپ ەستۋ شىن مانىندە وزەگىمدى ورتەدى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ ەسكىدەن كەلە جاتقان ءوزارا قۇرمەتىمىزگە سىزات ءتۇستى.
ءسويتىپ, مەن پرەزيدەنت اپپاراتى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۆلاديمير نيگە قايىرىلدىم. مەنىڭ ارگۋمەنتتەرىمدى تىڭداپ العان ۆلاديمير ۆاسيلەۆيچ پىشاقپەن كەسكەندەي ەتىپ بىلاي دەدى: “بۇل جەردە قانداي اڭگىمە بولۋى مۇمكىن؟ وزىڭىزگە پايداسى تيەدى-اۋ دەگەندەردىڭ بارلىعىن الا بەرىڭىز”.
ەگەر وسىنداي كادرلار ءۇشىن تالاستاعى قالجىڭعا بەرگىسىز “كوكپار” (باتىستا مۇنى “اقىلدى باستار ءۇشىن كۇرەس” دەپ اتايدى) پرەزيدەنت كومانداسىنا, ەش ارتىق ايتقاندىق ەمەس, ءاربىر ساۋاتتى مامان مەن ءاربىر بىلىكتى قىزمەتكەردىڭ كەلۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. قوسارلانعان ساياسي بيلىك جاعدايىنداعى مۇنداي كۇرەس بۇكىل كەڭەس قوعامىنا ءتان ەدى. ال مۇنداي درامانىڭ سيۋجەتى كۇن وتكەن سايىن بارىنشا وتكىر سيپات الا ءتۇستى.
مۇنداي جاعدايلار تۋرالى سول كەزدەرى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى جالپى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان ۆلاديمير شەپەل بىلاي دەپ ەسكە الادى: “1990-1991 جىلدارى, قازاق كسر پرەزيدەنتى سايلانعاننان كەيىن, سىرت قاراعاندا وك جانە پرەزيدەنت اپپاراتتارى اراسىندا قانداي دا ءبىر كەلىسپەۋشىلىكتەر بولماعان سياقتى كورىنەدى. بىراق ماسەلەگە تەرەڭىرەك قاراساڭ, كوپتەگەن پارتيا فۋنكتسيونەرلەرى ء“بىر ءۇزىم ناندارىن”, ياعني بيلىك وكىلەتتىكتەرىنىڭ ءبىر بولىگىن الىپ قويعانىمەن كەلىسە المادى. مىسالى, وك اپپاراتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى نەمەسە سەكتور مەڭگەرۋشىسى وزدەرىن مارتەبەلەرى بويىنشا پرەزيدەنت اپپاراتىنداعى سونداي قىزمەتكەرلەردەن جوعارى سانادى. وسىدان كەلىپ مەنمەندىك پەن تاكاپپارلىق وقيعالارى ورىن الدى. سوندىقتان ولار بىزدەرگە دە باسشىلىق جاساۋعا ۇمتىلىپ, ولارىن پرەزيدەنت اپپاراتىندا دا كوممۋنيستەر جۇمىس ىستەيدى, دەمەك, بارلىعى پارتيالىق تارتىپكە باعىنۋى ءتيىس دەگەن ۇستانىممەن تۇسىندىرگىلەرى كەلدى”.
لاۋازىمدىق مىندەتتەرىمە سايكەس مۇنداي جايتتەردى مەنىڭ پرەزيدەنتتىك كەڭەس ماجىلىستەرىن دايىنداۋ بارىسىندا ءوز باسىمنان تالاي مارتە وتكىزۋىمە تۋرا كەلدى. سول ماجىلىستەرگە شاقىرۋسىز كەلەتىن وك-نىڭ ەكىنشى حاتشىسى ۆ.انۋفريەۆتىڭ تۋرا پرەزيدەنتتىڭ قارسىسىنداعى ورىنتاققا كەلىپ جايعاساتىنى كۇنى كەشەگىدەي ەسىمدە.
وداقتاس رەسپۋبليكالار كومپارتيالارى ورتالىق كوميتەتتەرىنىڭ ەكىنشى حاتشىلىعىنا تاعايىندالعان ادامعا قاتىستى كەڭەستىك قوعامدا ەجەلدەن مىناداي كوزقاراس قالىپتاسقان بولاتىن: ولاردىڭ نەگىزگى ميسسيالارى – ءبىرىنشى حاتشىعا كومەكتەسۋ ەمەس, ورتالىقتىڭ “قۇلاعى جانە كوزى” رەتىندە ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن باقىلاۋ.
پرەزيدەنتتىك كەڭەستىڭ العاشقى ماجىلىستەرىنىڭ بىرىنە ۆ.انۋفريەۆ تە كەلگەن بولاتىن. پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ باسشىسى ن.ابىقاەۆ وعان كوپ ماعىنالى كوزقاراسپەن قاباق كوتەردى. سودان سوڭ ماعان سۋىق قاراپ, تۋرا مىنا سوزدەردى ايتقانداي بولدى: “نەگە زالدا بوتەن ادامدار وتىر؟”. مەن انۋفريەۆتىڭ جانىنا جاقىنداپ بارىپ, رەنجىتىپ الماۋعا تىرىسقان باسەڭ داۋىسپەن:
– كەشىرىڭىز, ۆلاديسلاۆ گريگورەۆيچ, ءسىز پرەزيدەنتتىك كەڭەستىڭ مۇشەسى ەمەسسىز. وكىنىشكە قاراي, ءسىز شاقىرىلعاندار تىزىمىندە جوقسىز, – دەدىم.
وسىنى كۇتىپ وتىرعانداي-اق ول داۋىس كوتەرۋدىڭ دورەكى تۇرىنە كوشتى:
– جىگىتىم, بۇل جەردە ماعان ءجون سىلتەيتىندەي سەن كىمسىڭ؟!
مەن ءوزىمنىڭ اتى-ءجونىمدى, قىزمەتىمدى ايتىپ, ناقتى جاۋاپ قايتاردىم.
سول ساتتە ول ابىقاەۆقا سول سۇراقپەن قايتا قايىرىلدى:
– بۇل كىم ءوزى؟
سالقىنقاندى نۇرتاي ابىقاي ۇلى ونىڭ سۇراعىن جاۋاپسىز قالدىرىپ, وتكىر كوزىمەن ءبىر قاراپ-اق ساباسىنا ءتۇسىردى.
ءتىپتى وسىنداي “كەت دەگەندە, يت تە كەتەدى” دەگەن تۇرعىداعى كوزقاراستارعا قاراماستان, ول پرەزيدەنتتىك كەڭەستىڭ ماجىلىستەرىنە كەلۋىن توڭمويىندىقپەن جالعاستىرىپ قانا قويماي, پرەزيدەنتتىڭ سوزدەرىنە قىستىرىلا كەتىپ, ءسوزىن ءبولۋ سياقتى قادامدارعا دا باردى.
ارينە, ەگەر پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتىنا قاتىستى وسىنداي وبسترۋكتسيونيستىك وقيعالار ءبىردى-ەكىلى عانا كەزدەسسە, ولار تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق بولار ەدى. شىن مانىندە, “تاباندى لەنينشىلدەر” وزدەرىنىڭ بولىنبەس ۇستەمدىكتەرىن اۋەلى حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزىندە جوعالتقانىمەن, ەسە قايتارۋ يدەولوگياسىمەن قارۋلانىپ, العان بەتتەرىنەن قايتقىلارى كەلمەدى.
1990 جىل بويى كوكپ وك-نىڭ جەكەلەگەن حاتشىلارى بۇكىل وداقتان ىرىكتەلىپ شاقىرىلعان پارتيانىڭ وبلىستىق كوميتەتتەرى حاتشىلارى, ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلەرى جانە وزگە دە شەشۋشى ءبولىم قىزمەتكەرلەرى دەڭگەيىندە ونداعان سەمينارلار, كەڭەستەر مەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىردى. ولار ۇندەۋىنىڭ باستى ارقاۋى: “وكوپتاردا وتىرعانىمىز جەتەدى! ءبىزدىڭ دە كۇنىمىز تۋادى. پرەزيدەنتتىك قۇرىلىمدارعا تويتارىس بەرۋگە دايىندالىڭدار...” بولدى. باسقوسۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ ەڭ وتكىرلەرى وسى ۇستانىمدى ماقۇلداپ, قولداۋ كورسەتۋدىڭ بەلگىسى رەتىندە پىكىرتالاستاردا وزدەرىنىڭ وپپونەنتتەرىنە ۋلى تىلدەرىن بەزەپ: “پرەزيدەنتتىك ويىندارىن ويناپ بولسىن. سودان كەيىن ءبىز ولارعا كوكەسىن تانىتامىز!” دەپ قايتالاۋدان جالىققان جوق.
ورىن الىپ وتىرعان وقيعالاردى سەزىنۋ جانە وسىنداي تۇتاسقان كونسەرۆاتيزمنىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا ءبىز سەنىم كورسەتۋگە تۇرادى-اۋ دەگەن ادامدارمەن كوپ اڭگىمەلەستىك. وكىنىشكە قاراي, كوپ جاعدايدا ولاردىڭ جاقتىرمايتىن سيپاتتاعى جانە اشىق جەككورۋشىلىك تۇرعىسىنداعى ۇنقاتۋلارىنا تاپ كەلىپ وتىردىق: “بارىنە سەندەر جانە سەن سياقتىلار كىنالى! سەندەر كوممۋنيستىك پارتيانى, كەڭەس وداعىن قۇلاتقىلارىڭ كەلەدى! بالتىق جاعالاۋى ىرگە اۋلاقتادى, كاۆكاز كەتىپ بارادى... سەندەر ءبىزدى نەمەن قالدىرعىلارىڭ كەلەدى؟”. ادەتتە, قوعامدى ساياسي قايتا قۇرۋعا جوعالتاتىندارى بارلار – بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ساياسي كاپيتال جيناقتاپ ۇلگەرىپ, مانساپ باسپالداعىمەن ودان ءارى كوتەرىلۋدەن ءۇمىتتى جانە قوماقتى زەينەتاقىعا قول جەتكىزىپ, كارىلىكتەرىن باياعىدان ۇناتىپ, بەلگىلەپ قويعان ءبىر وڭىرلەردە قارسى الۋدى ارمانداعان ورتا جانە اعا جاستاعى پارتيا, كەڭەس جانە شارۋاشىلىق قىزمەتكەرلەرى قارسىلاسىپ باققان-تىن. ونىڭ ۇستىنە ورتالىقتاعى شەفتەر مەن كوريفەيلەر مىنا جايتتەرگە ساراڭدىق تانىتقان جوق: ۆ.لەنيننىڭ ۋاقىتىنان بەرى بولشەۆيكتەر پارتياسى ءوز مۇشەلەرىنە ىقپال ەتۋ تەحنولوگيالارىندا الدىنا ادام سالماس شەبەرلەر بولاتىن. تۇرمىس-تىرشىلىك تۇرعىسىنان قاراعاندا, ولاردى دا تۇسىنۋگە بولادى: كسرو-دا “ويىن ەرەجەسىنىڭ” قانداي دا ءبىر ەلەسى بار ەدى, ال مۇندا ۇيرەنشىكتى بارلىق داستۇرلەر ءوشىرىلىپ, سىزگە جاڭا قۇرىلىستا جانە ولاردىڭ ويلارىنشا, ەلدى بەلگىسىز بولاشاققا الىپ باراتىن پرەزيدەنتتىڭ باسشىلىعىمەن ءومىردى قايتا باستاۋ ۇسىنىلادى... بىراق ماسەلە سوندا, ۇلى دەرجاۆانى نازارباەۆ تالقانداعان جوق قوي! وسىنداي قاراما-قايشىلىقتاردىڭ سالدارىنان ءبىز بىرقاتار ەسكى دوستارىمىز بەن ارىپتەستەرىمىزدى جوعالتتىق. بۇرىنعى قارىم-قاتىناستارىمىز سالقىن تارتىپ, جولدارىمىز ەكى جاققا ايىرىلدى. ايتپاقشى, بۇل ەلىمىزگە جانە سول سياقتى ءبىزدىڭ ارقايسىمىزعا ءوز تاڭداۋىمىزدى جاسايتىن كەز ەدى. مەن جاڭا داۋىرگە وتكەن تاريحىمىزدا اتا-بابالارىم مەن وتانداستارىمنىڭ كوپتەگەن بۋىندارىنىڭ قولى جەتپەگەن نارسە – ءوز تاعدىرىمدى تاڭداۋ قۇقىن بەرگەنى ءۇشىن ريزامىن.
ءبىر تاڭقالارلىعى, ەندى قالىپتاسا باستاعان پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ كەلەسى ءبىر كۇتپەگەن يدەولوگيالىق قارسىلاسى جوعارعى كەڭەس بولدى. قايتا قۇرۋلار تولقىنىندا “بارلىق بيلىك كەڭەستەرگە” ۇرانىمەن ەكىنشى تىنىستارى اشىلعان جوعارعى كەڭەس باسشىلىعىنداعى حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسى ءبىر قاراعاندا پرەزيدەنتتىڭ تابيعي وداقتاسى بولۋى ءتيىس ەدى. بىراق ولاي بولعان جوق.
سول كەزەڭدە قالىپتاسقان ساياسي احۋالعا تۇسىنىكتەمە بەرگەن بەلگىلى قىرعىز ساياساتشىسى جانە قوعامتانۋشىسى, قىرعىزستاننىڭ قازاقستانداعى بۇرىنعى ەلشىسى جۇماعۇل ساادانبەكوۆ ءوزىنىڭ “نۇرسۇلتان نازارباەۆ. كوشباسشىلىق زاڭدىلىقتارى” كىتابىندا بىلاي دەپ جازدى: “جوعارعى كەڭەستىڭ ءبىرپارتيالى ديكتاتۋرا رەجىمىنە گەنەتيكالىق جاقىندىعى ونى پرەزيدەنتتىك بيلىككە, دەموكراتيالىق رەفورمالارعا وپپوزيتسيانى ۇيىمداستىرۋدىڭ بازاسى مەن فورماسى ەتتى. داعدارىستىڭ ادۋىندى تولقىندارىندا ءجۇزۋ جوعارعى كەڭەستىڭ مەملەكەتتىك بيلىك پەن قوعامدى جۇمىلدىرۋعا قابىلەتسىز ەكەنىن كورسەتتى. جاڭا دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار قۇرىپ, سولار ارقىلى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ قاقپاسىن اشۋدىڭ ورنىنا, پارلامەنتتىڭ ءوزى بيلىك ءۇشىن كۇرەستىڭ كەسكىلەسكەن ارەناسىنا اينالدى...”.
بيلىكتىڭ بارلىعىن ءوزىنىڭ قولىنا شوعىرلاندىرعانىمەن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق داعدارىس ءورشي ءتۇسىپ وتىرعان جاعدايدا ودان شىعۋدىڭ جولىن كورسەتە الماعانى ءوز الدىنا, ەلدىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا ءوتۋىن قامتاماسىز ەتە الماعان كەڭەستەر جۇيەسى ءىس جۇزىندە قازاقستاندى ودان ءارى دامىتۋ جولىندا تەجەگىشكە اينالدى.
وسىنىڭ سالدارىنان “رەسپۋبليكادا بيلىكتىڭ ەكى پوليارلىق ورتالىعى, ياعني قوسوكىمەتتىك پايدا بولدى. ونىڭ بىرەۋى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى كەڭەستىك مەكەمەلەردىڭ بارلىق ۆەرتيكالدارىمەن بىرگە جوعارعى كەڭەس (ەسكى كادرلاردىڭ باراتىن ورنىنا اينالعان) ماڭىنا شوعىرلانسا, ەكىنشىسى پرەزيدەنتتىڭ (مۇندا دەموكراتيالىق جانە نارىقتىق جاڭارۋلاردىڭ جاقتاستارى توپتاستى) توڭىرەگىنە شوعىرلاندى”, – دەپ جالعاستىرادى ج.ساادانبەكوۆ.
ءدال وسى كەزەڭدە كوپ جاعدايدا قازاقستانداعى ساياسي ءومىردىڭ ودان ارعى مازمۇنىن ايقىنداعان پرەزيدەنت پەن جوعارعى كەڭەس اراسىنداعى قارسى تۇرۋشىلىقتىڭ نەگىزگى جەلىسى كورىنىس بەردى. پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك قارسى تۇرۋشىلىقتىڭ اپوفەوزى جوعارعى كەڭەستىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋت رەتىندەگى جويىلۋىمەن اياقتالعان 1993-1995 جىلدارداعى پارلامەنتتىك ەكى داعدارىس بولعانى بەلگىلى.
“ەرتەڭگى كۇنگە سەنىممەن”
پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ قۇرىلۋى يدەولوگيالىق قانا ەمەس, ءتىپتى ەتنوسارالىق جارىلۋ شەگىندەگى كەسكىلەسكەن كۇرەس جاعدايىندا ءجۇردى.
شىندىعىندا, قازاقتاردىڭ “ەتنوكراتيكالىق مەملەكەت” قۇرۋ جولىندا “ەتنوستىق تازالاۋعا” تۇپكىلىكتى كىرىسۋگە دايىندالۋى تۋرالى وسەك-اياڭ, وسىعان سايكەس كورىنىس بەرگەن جەرگىلىكتى ەمەس ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ قاۋپى مەن ۇرەيى پارلامەنت الاڭىن عانا ەمەس, بۇكىل ەل اۋماعىن قامتىدى. ال جەكەلەگەن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىلارى مەن ءىرى وندىرىستىك بىرلەستىكتەردىڭ ديرەكتورلارى, اسىرەسە, رەسپۋبليكانىڭ ءسولتۇستىك وڭىرلەرىندە اشىق بوپساعا كوشكەن جەرگىلىكتى كوسەمسىماقتار تۋعان وتانىمىزدى بولشەكتەۋگە كەتارى ەمەس نيەت تانىتقاندىقتان, رەسپۋبليكانى جوعالتىپ الۋدىڭ شىن قاۋپى قىلاڭ بەردى.
2009 جىلدىڭ 4 تامىزىندا ۆورونەجدىڭ “كوممۋنا” گازەتىندە ل.سۋركوۆانىڭ قوستاناي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى ءبىرىنشى حاتشىسى, بۇگىندە ماسكەۋدە تۇراتىن (ونىڭ اتى-ءجونىن ادەيى اتاماي وتىرمىن, وقىرمان بۇعان تۇسىنىستىكپەن قارايدى عوي دەپ ويلايمىن) ۆورونەجدىك جەرلەسىنە ارناعان ماقالاسى شىقتى. “ول گورباچەۆتىڭ كوزىنە ۇنامايتىن نارسەلەرىن شۇقي كورسەتىپ, ن.نازارباەۆپەن تالاسا الاتىن, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, ءوز پىكىرىندە قالاتىن”, دەلىنەدى ماقالادا. جۋرناليسپەن اڭگىمەسىندە ونىڭ سۇحباتتاسى سىپايىگەرشىلىك تانىتقان سىڭاي بىلدىرسە, ال جۋرناليست ساياسي ادەپتىلىكتەن بولار, كەيبىر ماسەلەلەردىڭ تىگىسىن جاتقىزا جازعان سەكىلدى. ويتكەنى, ماقالا كەيىپكەرى جانە ونىمەن ىنتىماقتاستىقتا بولعاندار سول كەزەڭدەردە ن.نازارباەۆپەن ءجاي تالاسىپ قانا قويماي, وعان اشىق قارسى شىقتى جانە سوعان سايكەس ءىس-قيمىل تانىتتى. نەسىن ايتامىز, اپانىندا مازالانعان ايۋ سەكىلدى مىنەز تانىتقاندار سول تۇستا بارشىلىق ەدى.
ونىڭ ۇستىنە, بۇكىل كەڭەس وداعىن قامتىعان سىرتقا تەبۋشىلىك ءۇردىسى جاعدايلارىندا ادامداردى سەپاراتيستىك جانە يررەدەنتيستىك پارتيزاندىققا يتەرمەلەگەن ارانداتۋشى-سۋفلەرلەر دە جەتكىلىكتى بولاتىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى م.گورباچەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جوعارىدا اتالعان رەسپۋبليكالىق كەڭەستە جارىلىپ-ءبولىنۋدى اڭسايتىندارعا باعىتتاپ جانە جالپىعا ەستىرتە قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسادى:
“بازبىرەۋلەرگە تۇتاس وڭىرلەردەگى جوعارى دەڭگەيلى شيرىعۋ قالپىن قولداۋ وتە ءتيىمدى, بىرەۋلەر سانالى تۇردە نەمەسە, جۇمسارتىپ ايتقاندا, ءوزىنىڭ الىستى بولجاي المايتىندىعى سالدارىنان وسى ۇدەرىستەردى قىزدىرا تۇسەدى. بۇعان مىسالدى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى: وسى ارادا زاكاۆكازەدەگى ازامات سوعىسىنان باستاپ رەسەيدىڭ كەيبىر وبلىستارىنداعى شوۆينيستىك, ءتىپتى مونارحيستىك كوڭىل-كۇي اۋانىنىڭ كۇشەيە ءتۇسىپ وتىرعانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى عوي دەپ ويلايمىن. ميحايل سەرگەەۆيچ, ءبىزدى شەتەلدەردەگى “پايعامبارلاردىڭ” ادەپسىز كەڭەستەرىن قۋانا قابىلدايتىن كەيبىر ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىنىڭ جەل تيگىزبەي, قامقورلىقپەن ايالايتىن ۇلىدەرجاۆالىق شوۆينيزم وسكىندەرى الاڭداتادى. ەگەر ءوز وتانىڭدى ورنىقتىرۋعا دەگەن ۇمتىلىسىڭدى وزگە حالىقتارعا دەگەن قامقورلىعىڭ مەن ولاردىڭ پروبلەمالارى كولەگەيلەيتىن بولسا, وندا, ماسەلەن, ءوزىڭدى زيالىمىن دەپ وسى ءسوزدىڭ جوعارى, تولىق ماعىناسىندا قالايشا ەسەپتەي الاسىڭ! ال ەلىمىزدە كەڭ تارالىممەن تاراعان شۋلى تراكتاتتىڭ اۆتورى بۇكىل الەمگە بەلورۋستار مەن ۋكرايندار وزدەرىنىڭ ورىس ەكەنىن جورتا ۇمىتىپ كەتكەن سەكىلدى, قازاقتىڭ جەرى ولاردىڭ جەرى ەمەس سياقتى دەپ ۇيالماي جاريا ەتتى ەمەس پە؟ بۇل ءومىردى تەك ستاليندىك لاگەرلەردىڭ تىكەنەك سىمدارىنىڭ سىرتىنان عانا كورگەن ادام قازاقستاننىڭ شىنايى ءومىرى مەن تاريحى تۋرالى نە ءبىلۋى مۇمكىن؟ ەڭ جاقسى سەزىمدەرمەن ويناپ, ءبىر حالىقتى ءبىر حالىققا ايداپ سالۋ, كەم دەگەندە, ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن قىلىق قوي دەپ ويلايمىن”.
ءوزىمنىڭ جەكە بايقاعاندارىما قاتىستى ايتسام, سول كەزەڭدەردەگى ونسىز دا كۇردەلى جاعدايلارعا كەيبىر جەرگىلىكتى حالىق وكىلدەرى دە وتكىرلىك پەن دراماتيزم قوسا ءتۇستى. وسىنداي ەپيزودتارعا ءتان جاعدايلاردىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ انا ءتىلىمىزدىڭ قۇقىن تانۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىنە قاتىستى بولدى. 1989 جىلى قابىلدانعان “قازاق كسر-ىندەگى تىلدەر تۋرالى” زاڭمەن قارۋلانعان ءبىز مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىندا ناقتى قوستىلدىلىك پەن مەملەكەتتىك ءتىلدى ءىس جۇرگىزۋ جانە قۇجات اينالىمىنا ەنگىزۋگە ۇلكەن پاتريوتتىق رۋحاني جىگەرمەن كىرىستىك. ارينە, ونى وزىمىزدەن – پرەزيدەنت اپپاراتى مەن مينيسترلەر كابينەتىنەن باستادىق. بىراق بۇل جۇمىستار سول كەزدىڭ وزىندە دە ۇقىپسىز جۇرگىزىلدى جانە بۇگىندە, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق قارساڭىندا دا, العا قويعان مىندەتتەرگە – ياعني, كونستيتۋتسيا مەن زاڭنامالارىمىزدا كورسەتىلگەنىندەي, ءتيىستى ستاندارتتار مەن كونديتسياسىنا جەتە العان جوق.
...بىردە, 1990 جىلدىڭ كۇزىندە مەنىڭ ارىپتەسىم, بەدەلدى جانە تاجىريبەلى قىزمەتكەر جەرگىلىكتى پارتيا-شارۋاشىلىق اكتيۆى مەن جۇرتشىلىق وكىلدەرىنە پرەزيدەنت اپپاراتى العان قويعان جانە شەشىپ جاتقان اعىمداعى مىندەتتەر تۋرالى ايتىپ, ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن اۋدانداردىڭ بىرىنە شىققان بولاتىن. قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ قاجەتتىگى تۋرالى اڭگىمە باستاعانى سول ەكەن, قول شاپالاقتاپ, ىسقىرىپ, ونى كەلەكە, كۇلكى ەتكەن. ولار شەشەنگە مانساپقۇمار-اۆانتيۋريست رەتىندە قاراعان, ياعني وتىرعانداردىڭ كوزدەرىنەن: “بىزگە مىناۋ جازعان نە ايتىپ تۇر؟” دەگەندەي بىرجاقتى تاڭقالىس ايتپاي اڭعارىلعان.
بىراق, بارلىق قيىندىقتارعا قاراماستان, ناق سول 1990 -1991 جىلدارى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءىس جۇزىندە قازاقستاننىڭ ينستيتۋتتىق نەگىزدەرىن قالىپتاستىرىپ, بولاشاق ەگەمەندىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالادى.
1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا “قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى” دەكلاراتسيا قابىلداندى.
دەكلاراتسيا ەلدىڭ تولىق مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋدى قامتاماسىز ەتكەن جاس مەملەكەتتىڭ العاشقى نەگىز قالاۋشى زاڭنامالىق اكتىسى بولدى. ونىڭ ۇستىنە, قۇجات مەملەكەتتىك بيلىكتى زاڭنامالىق, اتقارۋشىلىق جانە سوت جۇيەلەرىنە ءبولۋ قاعيداتىن بەكىتتى. وسى ورايدا جوعارعى كەڭەس زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ ايرىقشا ارتىقشىلىعىن السا, پرەزيدەنت مەملەكەت باسشىسى رەتىندە – بۇيرىقتى-اتقارۋشىلىق بيلىككە, جوعارعى سوت سوت بيلىگىنە يە بولدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سول كەزدە جۇمىس ىستەگەن مەملەكەتتىك باسقارۋ قۇرىلىمدارىنداعى رەفورماعا باعىتتالعان كەلەسى قادامى دا زاڭدى ەدى. وسىعان بايلانىستى 1990 جىلدىڭ 20 قاراشاسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى “قازاق كسر-ىندەگى مەملەكەتتىك بيلىك قۇرىلىمدارىن جەتىلدىرۋ مەن باسقارۋ جانە قازاق كسر كونستيتۋتسياسىنا (نەگىزگى زاڭ) وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭعا قول قويدى. جاڭا زاڭعا سايكەس ۆيتسە-پرەزيدەنت, پرەمەر-مينيستر جانە مەملەكەتتىك كەڭەسشىلەر لاۋازىمدارى ەنگىزىلىپ, مينيسترلەر كەڭەسى تاراتىلدى جانە مينيسترلەر كابينەتى قۇرىلدى; پرەزيدەنت جانىنان كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشى ورگان – رەسپۋبليكا كەڭەسى پايدا بولدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارى قايتا قۇرىلىپ, ولار حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسى دەپ اتالدى. ولاردىڭ وكىلەتتىكتەرى ايتارلىقتاي كەڭەيتىلدى.
1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋى, 1991 جىلدىڭ 2 قازانىندا عارىشقا قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆتىڭ ۇشۋى مەن 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ العاش رەت وتكىزىلگەن بۇكىلحالىقتىق سايلاۋى تاۋەلسىزدىك جولىنداعى وزىندىك ءبىر بەلەس بولدى. سول سايلاۋدا ءابسوليۋتتى كوپشىلىك داۋىسپەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەل پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعانى بەلگىلى. ال 16 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزدى.
1991 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىنداعى ءوزىنىڭ يناۋگۋراتسيالىق سوزىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جاس مەملەكەتتىڭ الدىندا تۇرعان ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتتەر اۋقىمىن ناقتى ايقىنداپ بەردى. شىن مانىندە بۇل الداعى 20 جىلدا ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ شەشۋشى باعىتتارىن بەلگىلەگەن ستراتەگيالىق باعدارلاماعا اينالدى. وسىنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە تاۋەلسىز قازاقستاندى بۇكىل الەم تانىپ جانە قۇرمەتتەپ وتىر.
“بۇگىن, ەكى ءداۋىر شەگىندە قوعام ءۇشىن داعدارىستى جاعدايلاردا ۋاقىت فاكتورى اسا زور ماڭىزعا يە بولادى. بۇرىنعى فەدەراتسيا رەسپۋبليكالارىنداعى ءورشي ءتۇسىپ وتىرعان قىسىمدى احۋال, تاياۋ ايلاردا ءبىز بەتپە-بەت كەلەتىن پروبلەمالاردىڭ وتكىرلىگى ىرعالىپ-جىرعالۋعا ۋاقىت قالدىرماي, جىلدام, شەشىمدى جانە ناقتى ءىس-قيمىل تانىتۋعا ماجبۇرلەيدى.
قازىر اركىمگە دەرلىك تۇسىنىكتى ءجايت – تاريح بىزگە وندىرىستىك قاتىناستاردا تۇبەگەيلى وزگەرىستەردەن باسقا تاڭداۋ قالدىرعان جوق. بىراق نارىقتىق ەكونوميكاعا بەت بۇرۋدىڭ وراسان كۇردەلى ەكەندىگى دە بارشاعا بەلگىلى بولسا كەرەك. وسى ورايدا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان شارالار بۇگىندە انىق جەتكىلىكسىز. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى شەكتەۋلى, كەلەسى بىرەۋلەرى جارتىكەش, ۇشىنشىلەرى ەسكى ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيە قالدىقتارىنىڭ ب ۇلىگىمەن, كونسەرۆاتيۆتى كۇشتەردىڭ جاسىرىن جانە ايقىن تەجەۋلەرىمەن بەتپە-بەت قالىپ وتىر. بىزگە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى جەدەل شارالار قابىلداۋ قاجەت, ويتكەنى, قازىرگى كەزدە داعدارىس ءوزىنىڭ سىندارلى شەگىنە جاقىنداپ كەلەدى.
بىزدەرگە ءبىرىنشى كەزەكتە قانداي شارالاردى قولعا الۋ قاجەت؟ ساياساتتا – بۇل بيلىكتى ناقتى بولۋمەن بايلانىستى قادامدار, ياعني اتقارۋشى ورگانداردى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۆەرتيكالدى پرەزيدەنتتىك قۇرىلىم قالىپتاستىرۋ. بۇل – رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىن كاسىبي پارلامەنتكە وبەكتيۆتى ترانسفورماتسيالاۋ. بۇل – دەپۋتاتتار كورپۋسى مەن جەلبۋاز جەرگىلىكتى كەڭەستەر اپپاراتتارىن ايتارلىقتاي قىسقارتۋ قاجەتتىگىمەن بايلانىستى تۋىنداپ وتىرعان ءجايت. بۇل ەكسترەميزم مەن ۇلتتىق الاۋىزدىق ۇستاناتىن پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ قىزمەتىنە ءسوزسىز تىيىم سالۋ, رەسپۋبليكانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قارسى باعىتتالعان سەپاراتيزممەن قاتار, ساياسي پليۋراليزمگە قولداۋ. بۇل – قۇقىق ءتارتىبىن نىعايتۋ مەن زاڭدىلىقتى ساقتاۋ ءجونىندەگى شەشىمدى ءىس-ارەكەتتەر. بۇل – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىز قالاۋشى قاعيداتى رەتىندە ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ باسىمدىعى, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ تەڭ قۇقىلىعى نەگىزىندە ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ.
ءبىزدىڭ ارقايسىمىز وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارىن – باعانىڭ ءوسۋىن, ينفلياتسيانى, تاپشىلىقتى, ءومىر دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىن ءوزىمىز ارقىلى سەزىنۋدەمىز. اينالامىزداعى ءومىر سونشالىقتى جايلى ەمەس. سايلاۋالدى كەزدەسۋلەرىم بارىسىندا ايتقاندارىمداي, مەن ءومىر جاقسىلىققا قاراي تەز وزگەرەدى دەپ ۋادە بەرە المايمىن جانە بەرگىم دە كەلمەيدى. جانە دە ەگەر مەن بۇل تۋرالى ايتپاسام, الدارىڭىزدا شىندىقتان قاشقاقتاعانىم بولار ەدى. تىستەنىپ, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىممەن وسىلاردىڭ بارىنەن ءوتۋىمىز كەرەك”.
* * *
الدىمىزدا ءومىر ءۇشىن اۋىر كۇرەس, ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋىمەن, ادام شوشىرلىق جۇمىسسىزدىقپەن, جاپپاي تاپشىلىقپەن, گيپەرينفلياتسيامەن جاپسارلاسا جۇرگەن داعدارىسپەن ارپالىس, اششى كوڭىل قالۋلار مەن جارقىن جەڭىستەر تۇر ەدى. مۇنىڭ بارلىعى الدا بولاتىن.
ال ازىرشە نۇرسۇلتان نازارباەۆقا گۇلدەرمەن كومكەرىلگەن ءومىر ورىسىنە جەتۋگە ەرتە بولاتىن, ويتكەنى, قازاقستان حالقى مەن ونىڭ كوشباسشىسىنا ەركىن دە ەگەمەن ۇلت رەتىندەگى ءالى دە تەك وزدەرىنىڭ العاشقى, سوندىقتان اسا قيىن, بىراق سونشالىقتى تىلەكتى قادامدارىن جاساۋ تۇر ەدى...
ماحمۇت قاسىمبەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باستىعى.