قاراتاۋ قازىناسى قيساپسىز ەمەس

قاراتاۋدى زەرتتەگەن ماماندار ونى ادامزاتتىڭ تاس بەسى­گىنە بالاپ ءجۇر. تاريحى مىڭ­جىل­دىق­تارعا كەتەتىن تابيعي مۇرا سانالاتىن قاراتاۋ – اسەم تابيعاتىنان بولەك, باۋرايىندا تالاي ارحەولوگيالىق مۇرانى توپتاستىرعان مەكەن. مۇندا ەستە جوق ەسكى زاماندا ادام بالاسى مەكەن ەتكەن ۇڭگىرلەر, تاسقا قاشالعان ەجەلگى زامان ەستەلىكتەرى كوپ.

وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, وڭىردە 11 كومپانيا ءبىر جىلدا شامامەن 1,114 ملن تونناداي قيىرشىق تاس ءوندىرىپ وتىر. كومپانيالار رۇقساتتى وسى باسقارمادان العانىمەن, وندىرىستەگى قورشاعان ورتاعا قاتىستى ماسەلەلەردى جەرگىلىكتى ەكولوگيا دەپارتامەنتتەرى قاداعالايدى.

بىلەتىندەر قاراتاۋ تاسىنىڭ بەرىكتىگىن باسا ايتادى. جولعا توسەۋدەن بولەك, تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لىسىنا, حيميالىق قوسىن­­دى جاساۋعا دا پايدالانىلىپ جات­قانى دا وسىدان دەسەدى. سوندىقتان ءتۇرلى فراكتسيالى قيىرشىق تاسقا دا, جۋىلعان قۇمعا دا وبلىس اۋما­عى­نان بولەك, باسقا وڭىر­لەر­دەن دە قىزىعاتىندار كوپ. تاۋ تاسى جول قۇرىلىسىنا قاجەت بولسا, جۋىلعان جوعارى سورتتى قۇم ساپالى بەتون جاساۋعا تاپتىرمايتىن شيكىزات. ءارى «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كولىك ءدالىزىنىڭ بويىندا جاتقان قاراتاۋدان ءونىم­دى تاسىمالداۋ دا ىڭعايلى.

وسىلايشا, قاراتاۋ وڭىردەگى ءوندىرىس­تىڭ دامۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوسىپ وتىر. بىراق بۇل قيساپ­سىز قازىنا ەمەس. ولاي دەي­­تىنىمىز, اۋدان تۇرعىندارى ارا­سىندا تاۋ تاسىن ەسەپسىز پاي­دالانۋ­دىڭ سوڭى ورنى تولماس وكىنىشكە سوقتى­را­تىنىن كوتەرىپ جۇرگەندەر بار. ونىڭ العاشقىسىن جەرگىلىكتى بەلسەندى ءالىمجان ەرجانوۆتىڭ الەۋمەتتىك جەلى­دەگى پاراقشاسىنان بايقاعانبىز. وندا ول قاراتاۋداعى ەڭ بيىك توبە – وگىز ءمۇيىز­دىڭ جىلدان-جىلعا كوركى كەتىپ بارا جاتقانىن جا­زىپ­تى. جالپى وگىز ءمۇيىز تۋرالى العاشقى دەرەكتى ورىستىڭ جيھانكەز زەرتتەۋشىسى ن.سەۆەرتسەۆ 1858 جىلى حاتقا تۇسىرگەن. دەما­لىس­قا شىققان جۇرت ءبىر سوقپاي كەتپەيتىن تابيعاتى اسەم سول وگىز ءمۇيىزدىڭ قازىر اجارى تايىپ بارادى.

وسىعان بايلانىستى ءبىز قيىر­شىق تاس ءوندىرىسى بارىسىندا ەكولوگيالىق تالاپ­تار­­دىڭ ساق­تال­ۋى, ونى بۇزعاندارعا قول­­دانى­لا­تىن شارالار تۋرالى جەر­گىلىكتى ەكولوگيا دەپار­تا­مەنتىنە ساۋال جول­­داعانبىز. دەپار­تامەنتتەن ەكولوگيا كو­دەك­سىنە سايكەس بۇل سالاداعى كاسىپورىن­دار­دىڭ بەلگى­لەن­گەن تالاپ­تاردى ورىنداۋى باقىلاۋدا ەكەنى جازىلعان جاۋاپ الدىق.

دەگەنمەن كاسىپكەرلىك كودەك­سىنىڭ 144-بابىنىڭ 5-تارما­عىنا سايكەس ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرۋگە الىپ كەلەتىن زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ ناقتى فاكتىلەرى جونىندەگى مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ جولدا­نىم­­دارى جوسپاردان تىس تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە نەگىز بولادى. وسىن­داي تەكسەرىستەر بارىسىندا اكىم­شىلىك ايىپپۇل سالۋ, بۇزۋ­شى­­لىقتاردى جويۋ جونىندە نۇس­قاما بەرۋ سەكىلدى شارالار قول­دانىلادى. بۇزۋشىلىق قاي­تالان­عان نەمەسە ورەسكەل جاعدايلار انىق­­تالعان كەزدە كاسىپ­ورىنداردىڭ جۇ­مى­سىن ۋاقىت­شا توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىل­دانادى.

ال زاۋىت جۇمىسىنا شاعىم ايت­قاندار تۋرالى اقپارات, ءوتى­نىش ماز­مۇندارى كاسىپكەرلىك كودەكس تالاپتارىنا سايكەس قۇپيا بو­لىپ سانا­لادى ءارى جاريالانبايدى. دەپار­تامەنت ماماندارى ءاربىر ءوتىنىش بويىنشا ءتيىستى تەكسەرۋ جۇرگىزىلەتىنىن, زاڭ اياسىندا شارا قولدانىلاتىنىن ايتادى.

تۋعان جەر تابيعاتىنا ەنجار قارا­مايتىن تاعى ءبىر بەل­سەندى, زاڭگەر ابدىماۋلەن سابىر­حانوۆتىڭ ايتۋىنشا, «جاڭا­قور­عان تاس ۇنتاقتاۋ» زاۋىتى 1979 جىلدارى اشىلىپتى. قازىر سۇرانىسقا قاراي تاس ۇنتاقتايتىن, اك شىعاراتىن ءوندىرىس ورىندارى كوبەيە تۇسكەن. زاڭ بو­يىن­شا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار سول اۋماقتى قالىپقا كەلتىرىپ قويۋعا ءتيىس.

«بىراق وكىنىشكە قاراي, ولاي بولماي تۇر. وندىرىستەگىلەر وسى كۇنى تاۋدىڭ كوزگە كورىنبەيتىن تۇس­تارىن قويىپ, قاسبەتىن دە قو­پا­رۋعا كوشكەن. وسىنىڭ سالدارىنان قازىر وگىز ءمۇيىزدىڭ بۇرىنعى كەلبەتى جوق. بەتپاقتان سوققان جەلدەن پانا بولىپ تۇراتىن تاۋدى جارىپ جول سالعالى بەرى تابيعاتتا توسىن ءبىر وزگەرىستەر باستالعانىن بايقاپ ءجۇرمىز. نەگىزىنەن تەحنولوگيا دامىعان قا­زىرگىدەي زاماندا جولدى جون­دە­گەندە قىرىپ الىنعان اسفالتتى قايتا كادەگە جاراتۋدىڭ اما­لىن تابۋعا بولادى عوي. مىنا قال­پىمىزبەن ونشاقتى جىلدا دولوميت تاسىنا قىزىعىپ, وگىز ءمۇيىزدىڭ ورنىن سيپاپ قالۋىمىز دا عاجاپ ەمەس», دەيدى ول.

جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىلەر كولىك مينيسترلىگىنىڭ اۋىلدار اراسىنداعى جولدارعا اسفالت توسەمەي, ونىڭ ورنىنا ساپالى قيىرشىق تاس توسەلگەن جول سالۋدى كوزدەپ وتىرعانى جونىندە ما­لىمەت تاراتتى. جەرگىلىكتى اتقا­رۋ­شى ورگانداردىڭ قيىرشىق تاستان 6-10 ەسەگە قىمباتقا تۇسەتىن اسفالتتى كۇتىپ-باپتاۋعا جۇم­سالاتىن قارجى تابۋى دا قيىنداۋ. ەلىمىزدە اۋىلداردان شاعىن ەلدى مەكەندەرگە باراتىن جانە شاعىن اۋىلداردىڭ اراسىن جالعايتىن جول­داردىڭ جالپى ۇزىندىعى شاما­مەن 35 مىڭ شاقىرىمدى قۇ­رايدى ەكەن.

ء«وز باسىم مۇنى دۇرىس باستاما دەپ ەسەپتەيمىن. قىمبات جولعا قارجى جەتپەسە, ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولى وسى. بۇگىندە كاسىپ يەلەرى اسفالتقا ارالاستىراتىن دولوميتكە قىزىعىپ, قاراتاۋدى جان-جاقتان قاشاپ جاتىر. ودان بولەك 2-3 جەردە اشىق قيىرشىقتاس كوزى بار. ونىڭ دا قورى جەتەرلىك. ماعان كولىك مينيسترلىگىنىڭ بۇل باس­تاماسى تاۋدى ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى سەكىلدى كورىنىپ, كوكى­رەگىمە ءۇمىت ۇيالاتىپ تۇر», دەيدى قوعام بەلسەندىسى.

«قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق قاراستى ۋران كومپانيالارىنان بولەك, تابيعات بايلىعىن ەل يگىلىگىنە اينال­دىرۋدىڭ جولىن تاپقاندار كوپ. وڭىردەگى ءوندىرىستى اۋدانداردىڭ ءبىرى – جاڭاقورعان. وسىندا وندىرىلەتىن اككە دەگەن سۇرانىس جىل ىشىندە 10 ەسەگە جۋىق ءوسىپ وتىر. بىراق قويناۋى قۇتتى قاراتاۋدىڭ بۇل قازىناسىنىڭ قيساپسىز ەمەس ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون.

قىزىلوردا