قاعاز جۇزىندەگى كووپەراتيۆ اۋىلدى قۇتقارا ما؟

جالعان ەسەپ جارعا جىقپاسىن

بۇل ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەرەكشە نازارعا الىپ وتىر. پرەزيدەنت «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا كووپەراتيۆ قۇرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ايتا كەلە: «بىرلەستىك قۇرۋ ءىسىن ناۋقانعا اينالدىرىپ, جۇرتقا قىسىم كورسەتۋگە, ولاردى ماجبۇرلەۋگە جول بەرىلمەيدى», دەدى. ءوڭىردىڭ اگروساراپ­­شى­لارى بۇل ماسەلەدە جالعان ەسەپ جاڭىلىس­تىرا­­تىنىن ايتىپ وتىر. «كووپەراتسيا قۇرۋ­دا جوعارىداعى باسشىلاردان باس­تاپ, قاراپايىم سالا مامانىنا دەيىن اسا مۇقيات جاۋاپكەرشىلىك تانىتۋى كەرەك», دەيدى اگروساراپشى نيقانباي ومارحانوۆ.

– كەيىنگى ءۇش جىلدا «ەل بو­­يىنشا 4 مىڭنان استام اۋىل شارۋا­شىلىعى كووپەراتيۆى اشىلدى» دەگەن جاڭساق ەسەپتەر بەرىلىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. بۇل دەرەكتەر جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان باستاپ, پارلامەنت مىنبەرىندە دە كوتە­رى­لىپ, اقىر سوڭىندا مەم­لە­كەت باسشىسىنا دەيىن جەتكەن.

«جۋىردا اۋىل شارۋاشى­لى­عى سالاسى­نىڭ ساراپشىسى رەتىندە وبلىسىمىزدا «اشىلدى» دەپ ەسەپ بەرىلگەن كووپەراتيۆتەر بويىنشا اۋداندارعا حابارلاسىپ كوردىك. وكىنىشكە قاراي, بىردە بىرىنەن ناقتى, ماردىمدى جاۋاپ الا المادىق. سوندا بۇل كوو­پەراتيۆتەر قايدا, ولار نە ىستەپ جاتىر؟» دەيدى ساراپشى.

شىن مانىندە ەلىمىزدە دە, وبلىستاردا دا «كووپەراتيۆ» دەپ اتالىپ جۇرگەن قۇرىلىمداردىڭ باسىم بولىگى – 2-3 ادامنىڭ باسىن قوسىپ, «اۋىل اماناتى» باع­­دار­­لا­ماسى ارقىلى 32 ملن تەڭ­گە نەسيە العان, بىراق اۋىل ەكو­نو­ميكاسىنا ناقتى اسەر ەتپەي­تىن جاساندى بىرلەستىكتەر.

مەملەكەت باسشىسى 2025 جىلعى 28 قاراشادا اۋىل اكىم­دە­رىمەن كەزدەسۋىندە بۇل ماسە­لەنى اشىق ايتتى: «كوبىنە مۇن­داي كووپەراتيۆتەردى بىرنە­شە ادام عانا قۇرادى. ولار جەكە شارۋاشىلىق يەلەرى مەن ءونىم وڭدەۋشىلەر اراسىندا دەلدال بو­لىپ جۇرەدى. سوعان قاراماستان مەملەكەتتەن جەڭىلدىكتەر الادى. بىراق بۇل اۋىل حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا كەدەرگى كەل­تىرەدى».

«بۇل – بۇگىنگى كووپەراتسيانىڭ باستى دياگنوزى. زاڭ جۇزىندە ءبارى دۇرىس. ال ءىس جۇزىندە اۋىل ادامى ءۇشىن كووپەراتيۆتىڭ پايداسى تيمەي وتىر», دەيدى نيقانباي يمانعالي ۇلى.

ساراپشىلار ءار اۋىلدا «قا­عاز» جۇزىن­­دەگى عانا ەمەس, ناقتى جۇ­مىس ىستەيتىن كووپە­را­­تيۆ­تەر قۇرىلۋى قاجەت دەپ وتىر. ناعىز كووپەراتيۆ قۇرۋ ءۇشىن مۇزداتقىشى بار, مال سويۋ پۋنكتى, ءسۇت قابىلداۋ مەن باستاپقى وڭدەۋ ورنى, ۆەتەري­نا­رلىق زەرتحاناسى, قولدان ۇرىقتاندىرۋ پۋنكتى, ارنايى اۆتو­كولىكتەرى مەن قۇرال-جاب­دىقتارى بار ءبىرتۇتاس ينفراقۇرىلىم قاجەتتىگىن كول­دەنەڭ تارتادى.

«وسىنداي كووپەراتيۆتى قۇرۋ ءۇشىن اۋىلداعى ءوندىرىس كولەمى مەن ماماندانۋىنا قاراي كەمىندە 200-400 ملن تەڭگە قاجەت. مۇنى 30 ميلليون تەڭگەلىك نەسيەمەن شەشۋ – ءوزىمىزدى ءوزىمىز الداۋمەن تەڭ», دەيدى اگروساراپشى.

مۇنداي ماڭىزدى شارۋادا مەملە­­­كەتتىڭ ءرولى شەشۋشى بولۋعا ءتيىس. مەم­لە­كەتتىك قول­داۋ, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە مەن ناق­تى ۇيىمداستىرۋشىلىق باعىت قاجەت. اگروماماندار ول ءۇشىن اۋىل شارۋا­­شى­لىعى كو­وپەرا­تيۆتەرى تۋرالى زاڭعا زامان تالابىنا ساي وزگەرىستەر ەن­گىزىلسە, كووپەراتسيانى دامى­تۋ­دىڭ جەكە مەملەكەتتىك باعدار­لا­ماسى قابىلدانسا, ءار اۋداندا قاناتقاقتى رەجىمىندە كووپەراتيۆتەر قۇرىلسا دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزىپ وتىر. 

قارجى قولبايلاۋ بولىپ وتىر

اگروساراپشى اسپانديار سەيسەننىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە تىركەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى اۋىل ەكونو­ميكاسىنا سەرپىن بەرىپ وتىرعان ناقتى تەتىككە اينالا الماي وتىر. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار ەكە­نىن ايتادى.

باستى ماسەلە – قارجىعا قول­جەتىمسىزدىك. مەملەكەت باسشى­سىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەنگىزىلگەن 2,5 پايىزدىق جەڭىلدەتىلگەن نەسيە اۋىل حالقى ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك رەتىندە قابىلداندى. الايدا بۇل باستاما ءىس جۇزىندە شالعاي اۋىل تۇرعىندارىنا تو­لىق جەتپەي وتىر. سەبەپ قارا­پايىم: كەپىلدىككە قويى­لاتىن جىلجىمايتىن م ۇلىك ما­سەلەسى. كووپەراتيۆتەرگە ار­نالعان 31,5 ملن تەڭگە, جەكە تۇلعالارعا قاراستىرىلعان 9 ملن تەڭگە از قارجى ەمەس. بىراق اۋىلداعى قاراپايىم ادامنىڭ ونى الۋعا كەپىلدىككە قوياتىن باعالى مۇلكى جوق. ال كەپىلى بار ءىرى شارۋاشىلىقتار وسى نەسيەلەردى الىپ, ناتيجەسىندە مەم­لەكەتتىك قولداۋ ەڭ مۇقتاج اۋىل تۇرعىنىنا ەمەس, ونسىز دا اياعىنان نىق تۇرعان الپاۋىت شارۋا­لارعا باعىتتالىپ وتىر, دەيدى ساراپشى.

«اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ايداربەك ساپاروۆ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن نەسيەنىڭ 85 پايىزىن دامۋ بانكى كەپىلدەندىرەتىن مەحانيزم بار ەكەنىن ايتقان ەدى. الايدا, بۇل قۇرالدىڭ تيىمدىلىگىن شالعاي­داعى شارۋا ءالى كۇنگە دەيىن ناق­تى سەزىنىپ وتىرعان جوق. ەگەر بۇل جۇيە شىن مانىندە جۇمىس ىستەسە, كووپەراتسياعا دەگەن قىزىعۋشىلىق تا, سەنىم دە الدەقايدا جوعارى بولار ەدى. كووپەرا­تسيانىڭ دامۋى تەك قار­جىعا تىرەلىپ تۇرعان جوق. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋگە دەگەن سەنىمى تومەن. بۇعان حالىقتى كىنالاۋ دۇرىس ەمەس. سەبەبى جۇيەلى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى جوقتىڭ قاسى. اۋىلعا بارماي, كابينەتتە وتى­رىپ كووپەراتيۆ قۇرامىز دەۋ – ناتيجە بەرمەيدى», دەيدى اسپانديار سەيسەن.

 بۇگىندە اگروبانك قۇرۋ قاجەت­تىگى ءجيى ايتىلادى. بۇل – ۋاقىت تالابى. اۋىل شارۋا­شى­­لىعىنىڭ ەرەكشەلىگىن تۇسى­نەتىن, كەپىلدىك ساياساتىن اۋىل جاعدايىنا بەيىم­­دەيتىن ارنايى قارجى ينستيتۋتىنسىز كووپەرا­تسيانى دامىتۋ قيىن. ساراپ­شى­نىڭ ايتۋىنشا, الەۋ­مەت­تىك-كاسىپكەرلىك كور­پوراتسيا­لاردى (اكك) تەك قارجى تارا­تۋ­شى ەمەس, اۋىلدىڭ ناقتى ماسە­لە­سىن شەشەتىن قۇرىلىمعا اينالدىرۋ كەرەك. 

تۇراقتى تابىس كوزى

اگرارلى ايماعىمىزدا «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن 114 اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەرا­تيۆى قۇرىلىپتى. ولار اۋىل تۇرعىندارىنان ەت, ءسۇت جانە باسقا دا اۋىل ءونىمىن تۇراقتى تۇردە ساتىپ الىپ, ونى وتكىزۋگە كو­مەك كورسەتىپ وتىرعان كورى­نەدى. ماسەلەن, «مادي-اگرو 7» اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەرا­تيۆى جاقىن اۋىلدارداعى تۇر­عىن­دار­دان ەت جيناپ, ونى وبلىستاعى ءىرى كاسىپورىن – «Qarmet» اق-عا وتكىزەدى. بيىلدىڭ وزىندە وسى كووپەراتيۆ ارقىلى 80 تونناعا جۋىق ەت ساتىلعان.

«بۇل – كووپەراتسيانىڭ اۋىل ادامى ءۇشىن ءتورت ت ۇلىكتىڭ ناقتى تابىس كوزىنە اينالا الا­تىنىن كورسەتەتىن ايقىن مىسال. سونىمەن قاتار جەكە قو­سالقى شارۋا­شى­لىق­تاردا وندى­رىلگەن ءونىمدى ساقتاۋ مەن وتكىزۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالعان جوق. مال شارۋاشىلىعى باعى­تىن­داعى ونىمدەر اۋدان اكىمدىكتەرى ۇيىم­داستىراتىن جار­مەڭ­كەلەر ارقىلى ساتىلىپ, اۋىل تۇر­عىن­دا­رىنىڭ قوسىمشا تابىس كوزىنە اينا­لىپ وتىر», دەيدى وبلىس­تىق اۋىل شار­ۋا­شى­لىق باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سىرىم بوشپانوۆ.

«اۋىل اماناتى» باعدارلا­ماسى ىسكە قوسىلعان 2023 جىلدان بەرى قاراعاندى وبلىسىندا 114 اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك كووپەراتيۆى قۇرىلدى. ونىڭ ىشىندە 2023 جىلى – 62, ال 2024–2025 جىلدارى 52 كووپەراتيۆ ءوز جۇمىسىن باس­تادى. كووپەراتسيا قۇرۋدا اقتوعاي اۋدانى – 25 اوك, بۇقار جىراۋ مەن شەت اۋداندارى – 25 اوك-تەن, قارقارالى اۋدانى – 17 اوك كورسەتكىشىمەن الدىڭعى قاتاردا كەلەدى. بۇل جۇمىس الداعى ۋاقىتتا دا كەزەڭ-كەزەڭىمەن جالعاسىن تابادى. 

سالانى دامىتۋدىڭ ءتيىمدى ۇلگىسى

اقتوعاي اۋدانى كووپەراتسيانى دامىتۋدىڭ ءتيىمدى ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىر. مۇندا «اۋىل اماناتى» اياسىندا كەيىنگى ەكى جىلدا جۇزدەگەن ملن تەڭگەگە ءارتۇرلى جوبا قارجىلاندىرىلدى.

2023 جىلى اۋداندا 65 جوباعا 598,3 ملن تەڭگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە 18 كووپەرا­­­تيۆ پەن 47 جەكە شارۋا قوجالى­عى­نىڭ ومىرشەڭ جوبالارى قارجى­لان­دى­رىلدى. ناتيجە­سىندە, مال باسى كوبەيىپ, تەحنيكا الىندى, 100-دەن استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. 2024 جىلى دا بۇل جۇمىس جالعاسىن تاپتى.

ء«بىر اۋىل – ءبىر كووپەراتيۆ» جوباسى اياسىندا اقتوعاي اۋىلىندا «ساپا مix» اۋىل شارۋا­شى­لىعى وندىرىستىك كووپەراتيۆى قۇرىلدى. بۇل كووپەراتيۆ امبە­باپ باعىتتا جۇمىس ىستەپ, اۋىل تۇر­عىندارىنىڭ كۇندەلىكتى قاجەت­تىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تالعان بىرنەشە ماڭىزدى جوبانى ىسكە اسىرىپ جاتىر.

ءبىرىنشى باعىت – اۋىل تۇر­عىندارىن جانە جاقىن ەلدى مەكەن­دەردى مال ازىعىمەن, جەم-شوپپەن, كومىر, وتىن, قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ. وسى ماقساتتا اۋماعى 561 شارشى مەتردى قۇرايتىن ارنايى نىسان ساتىپ الىنىپ, اۆتوتارازى ورناتىلدى. قازىر 150 توننا «شۇباركول» كومىرى جەتكىزىلىپ, ەكى ارنايى اۆتوكولىك الىنعان. تۇرعىندارعا جانە شارۋاشىلىقتارعا 5 مىڭ رۋلون ءشوپ تاسىمالداندى. سونىمەن قاتار 2026 جىلعا قاراي 200 گەكتار جەرگە قۇنارلى جوڭىشقا تۇقىمىن ەگۋ ءۇشىن جەر دايىندالىپ, قورشاۋى جاسالدى. اتالعان باعىتتاعى جوبانىڭ جالپى قۇنى – 200 ملن تەڭگە.

ەكىنشى باعىت – اۋىلدىق جەردە ميكرو, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن دامىتۋعا ارنالعان وندىرىستىك كەشەن سالۋ. اقتوعاي اۋىلىنىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىنەن 1 گەكتار جەر تەلىمى ءبولىنىپ, اۋماعى 520 شارشى مەتر بولاتىن وندىرىستىك كەشەننىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ 90 پا­يىزى اياقتالعان. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 173 ملن تەڭگە. بۇل كەشەن اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆى نەگىزىندە 10 جەكە كاسىپكەردى بىرىكتىرىپ, جارتىلاي دا­يىن ونىمدەر شىعارۋ, تىگىن تسەحى, قىمىز ءوندىرۋ, كونديتەرلىك ونىمدەر, كوكونىس كونسەرۆىلەۋ جانە كادەسىي دايىنداۋ سياقتى باعىتتاردى قامتيتىن بولادى.

ءۇشىنشى باعىت – اۋىل ونىمدەرىن تىكەلەي قالا نارىعىنا شىعارۋ. وسى ماقساتتا قاراعاندى قالاسىندا «اقتوعاي ونىمدەرى» اتتى كوممۋنالدىق دۇكەن اشىلدى. ول باۋىرجان مومىش ۇلى كوشەسى, 24/6 مەكەنجايىندا ورنالاسقان. جوبانىڭ قۇنى – 15 ملن تەڭگە. قازىر دۇكەندە قالا تۇرعىندارىنا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك نارىق باعاسىنان تومەن باعامەن ساتىلىپ جاتىر, جوبا تولىق ىسكە قوسىلعان.

بۇگىنگى شىندىق – تەك كووپەراتسيانى تىركەۋمەن اۋىل دامىمايدى. كووپەراتيۆ قارجىعا ناقتى قولجەتىمدى, ءونىمىن وتكىزە الاتىن, اۋىل ادامى سەنەتىن قۇرىلىمعا اينالۋعا ءتيىس.

ول ءۇشىن كەپىلدىك ماسەلەسىن جۇيەلى تۇردە شەشۋ, اگروبانك نەمەسە ءتيىمدى كەپىلدىك مەحانيزم­دەرىن ىسكە قوسۋ, اۋىلدا ­تۇراقتى ءارى ناقتى ءتۇسىندىرۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋ, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت. اگرو­ساراپ­شىلار وسىلاي دەيدى.

اۋىل – مەملەكەتتىڭ تىرەگى. ال اۋىلدى ساقتاۋ – كووپەراتسيانى «قاعازدان» شىعارىپ, «ساپا مix» سەكىلدى كووپەراتيۆتىڭ سانىن ارتتىرۋ قاجەت. مەملەكەتتىڭ دە العا قويىپ وتىرعان مىندەتى – وسى.

قاراعاندى وبلىسى