التايدىڭ كەربەز مارالى

التايدا قىس ەرتە ءتۇسىپ, كوك­تەم كەش كەلەدى. بيىگىندەگى قار ەرىن­شەكتەنە ەرىپ, مامىردىڭ سوڭىنا دەيىن جاتادى. تۇياقتى­لاردىڭ قىستان تەبىنمەن شىعۋى ەكىتالاي. قاراشا بولماي شوپكە تۇرادى ادەتتە. سول ءۇشىن دە مال­­مەن جان باعىپ وتىرعان كا­­تون­دىقتار ءۇشىن جازدىڭ ءار كۇنى قىمبات. الا جازداي شەتەل شى­عىپ, جاعاجايدا جاتۋ – ولار ءۇشىن جات. كەلتە جازدىڭ شۋاق­تى كۇندەرى ءشوبىن شابادى, باق­شا­سىن باپتايدى.

پىشەندەمە باسۋدىڭ ماشاقاتى

2000 جىلدىڭ شىلدەسى ەدى. مارالعا پىشەندەمە (كوك ءشوپ­تى كەپتىرمەي ساقتاۋ ءادىسى) دايىن­داۋعا اقتومار جايلاۋىنا شىق­قانبىز. «ون كۇن ىستەسەڭدەر, جيىرما مىڭ تەڭگە تولەيمىز» دەگەن سوڭ اۋىلدىڭ ءبىر توپ بالالارى بىردەن كەلىستىك. ول تۇستا ونداي اقشانى اۋىلدىڭ قارا سيراق بالاسىن قويىپ, قىزمەتتەگىلەرگە تولەمەيتىن. ءسويتىپ «ۋازيكپەن» تاسشوقىنىڭ يەك تۇسىنداعى اق­تومارعا تۋرا تارتقانبىز. جەتە سالا, قاراعايدان قيىلعان ءتورت-بەس باراقتىڭ بىرىنە جايعاستىق. ماڭايى نۋ سامىرسىن, بەت­كەي­لەرى بىتكەن شۇعىنىق گۇل. ءتۇ­بىن قازساڭ, التىننان قىمبات قۇرت شىعاتىنىن كەيىن بىلدىك قوي. بۇعى-مارالى ۇشى-قيىرى بەلگىسىز قورشاۋدىڭ ىشىندە ءورىپ ءجۇر. ءبىرازىنىڭ ءمۇيىزىن كەسىپ, كەپتىرىپ قويىپتى. كەپكەن ءمۇيىزدى قىزىقتاپ كورگەنىمىز بولماسا, ونىڭ پايداسىنا اسا باس قاتىرا قويمادىق. ەستۋىمىزشە, كورەياعا وتكىزەتىن. بۇل قوجالىقتىڭ يەسى دە كارىس دەسەتىن ەل.

ءبىزدىڭ كەلگەندەگى جۇمىسىمىز پى­شەندەمە باسۋ ەدى. مارالدىڭ قىس­تايعى ازىعى دا سول, شىرىنى كەپپەگەن التايدىڭ مىڭ ءتۇرلى ءشوبى. كۇن ۇزاق قولىمىزدان ايىر تۇسپەيتىن. جاڭا عانا شابىلعان جاس ءشوپتى تراكتور تىركەپ جۇرگەن سۇيرەمەگە تيەيمىز (سۇيرەمە دەپ وتىرعانىم, ۆولوكۋشا. تىلىمىزگە يكەمدەپ, بالاكوشكە دەيتىنبىز). تراكتور وگىز اياڭمەن ءجۇرىپ وتىرادى, ءبىز ءشوپتى ەكى جاعىنان جۇگىرىپ ءجۇرىپ, لاقتىرامىز. ءبىر قىلتانىن قالدىرماۋعا تىرىساتىنبىز. شالالىعىڭدى بريگادىر كورسە, «اق-الا ايران قىلماي دۇ­رىس جيناڭدار» دەپ ايعاي سالاتىن. جاس ءشوپتىڭ سالماعى دا بارشىلىق. ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن بىلەكتەگى تامىرىمىز بىلەۋلەنىپ شىعا كەلدى. سۇيرەمە تولعان سوڭ تراكتورشىلار تومەندەگى تران­شەياعا اپارىپ توگەدى. ونى شىنجىر تاباندى تراكتور ءارى-بەرى شىرىنىن شىعارىپ, تاپتايدى. ەرتە كەزدە اتپەن دە نى­عىزداعان دەسەدى كونەكوزدەر. سون­داعى دەيمىن, ءشوپتىڭ ءيىسىن ايت­ساڭشى, قۇشىرلانا تىنىستار ەدىك. جاڭاعى ترانشەيا تولعان سوڭ بەتىن شىممەن قىمتاپ, جاۋىپ تاستايدى. كەيىن, مارال شوپكە تۇرعاندا شەتىنەن كەرتىپ, كۇندەلىكتى راتسيونىنا قوسادى.

تۇسكە قاراي باراق جاقتاعى اسۋ­­عا ەلەڭدەيتىنبىز. اسۋدان ات-اربا كورىنسە, ء«تويتو عوي» دەپ قۋانا جۇگىرەر ەدىك. ءتويتو – اس­پاز­­ىمىز. بىزگە دەپ جىققان ما­رالدىڭ ەتىن ءبىر كۇنى اسىپ اكەلسە, ءبىر كۇنى قۋىرداق قۋىرادى. ءبا­رىمىز ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي تا­ماققا تىڭقيا تويىپ الىپ, سا­مىرسىننىڭ كولەڭكەسىندە بەس-ون مينۋت مىزعيتىنبىز. اق­توماردىڭ اۋا رايى دا تىم قۇبىلمالى. قازىر كۇن شاقى­رايىپ تۇرسا, ءاپ-ساتتە اسپان تۇ­نەرىپ, جاڭبىر سىركىرەيدى. شا­تىر-شۇتىر نايزاعاي وينايدى. نايزاعايدىڭ قۇدىرەتىن سوندا كورگەنمىن. كوز ۇشىنداعى قاراعايدى قاق ايىرعاندا, تىعىلا­تىن جەر تاپپاي ساسقانبىز.

تۇسكى استان سوڭ كەرزى ەتى­گىمىز­دى سۇيرە­تە باسىپ, قايتا تراك­توريستىڭ سوڭىنان ەرەمىز. با­سىن­دا قىزىق سياقتى كورىن­گەن, كۇن ساناي باستايتىنىمىزدى كىم بىلگەن. كەشكى التىدا قۇرال-ساي­مانىڭدى تاستاي سالىپ, قايتىپ كەتۋ دەگەن جوق. كوز بايلانا عانا تراكتوردىڭ تىركەمەسىنە وتىرىپ, باراقتى بەتكە الاتىنبىز. كەشكى قىزىعىمىز – كەروسين شامنىڭ جارىعىمەن كارتا وينايمىز. ءتوي­تو ء«اي, ۇيىقتاڭدار» دەگەنشە ۋلاپ-شۋلاپ وتىرا بەرەر ەدىك. ول ءوزى سارە­مىزدى دايىنداپ, ءتۇن اۋعانشا جۇرەتىن...

سودان بەرى جيىرما جىل­­دان اس­تام ۋاقىت ءوتتى. اۋىل­شا­رۋا­شى­­­لىق تەحنيكالا­رىنىڭ ءتۇر-ءتۇ­رى شىعىپ جاتقانىمەن, اۋىلدا پى­شەن­­­­دەمەنى ءالى وسى ادىسپەن ازىر­لەي­دى.

بۇعىنىڭ بابى

مارالدىڭ بابى بولەك. جاز­داي ازىعىن دايىنداۋ ءوز الدىنا, قىستايعى كۇتىپ-باپتاۋى جانە بار. ءشوپتى قويعا شاشقانداي شا­­شا سالمايدى, ۋاقىتىمەن, مول­­شەرىمەن بەرەدى. تولدەگەندە قوزىقاسىنا دا ەرەكشە كۇتىم كەرەك. ءمۇيىزدىڭ قىپ-قىزىل قانى قىپ-قىزىل اقشا بولعانىمەن, تابان ەت, توككەن تەر ارقىلى كە­لەدى. بىلايعى جۇرت بۇعى باق­قاندار اقشانىڭ استىندا قا­لادى دەپ ويلايتىن شىعار. جو-جوق, بۇل ماۋسىمدىق كاسىپتىڭ كوزى. تۋريستەر جىلدىڭ ءۇش ايى اعى­لادى, بولدى. مارال شارۋا­شى­لىعىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان داريعا يساباەۆانىڭ ايتۋىنشا, سۋبسيديا ءىرى قاراعا بولىنگەن سياقتى, پايىزى وتە از ەكەن.

– مارالدى ءىرى قارامەن سالىس­تىرۋعا كەلمەيدى. شىنداپ كەلگەندە, جابايى جانۋار. مىسالى, رەسەيدىڭ التاي رەسپۋبليكاسىندا «مارال شارۋاشىلىعى» دەگەن جەكە سالا, وعان قاتىستى زاڭ جوباسى بار. باس-باسىنا جەكە سۋبسيديا بولەدى. ءتىپتى ون-ون بەس مارال ۇستاپ وتىرعان شارۋالار دا سۋبسيديادان قاعىلمايدى. بىزدە شە؟ سۋبسيديا الۋ ءۇشىن ۇلكەن قوجالىعىڭ بولۋى كەرەك. ونىڭ وزىندە سۋبسيديا مولشەرى تىم از. قىسقاسى, تۋريستەردەن تۇسكەن قارجىنىڭ باسىم بولىگى مارالدىڭ كۇتىمىنە, جۇمىسشىلاردىڭ جا­لاقىسىنا كەتەدى. قوسىمشا كاسىپ كوزى بولماسا, ءوزىن ءوزى با­لەندەي اقتامايدى. ايتا بەرسەك, ماسەلە كوپ, – دەيدى مارال شا­رۋا­شى­لى­عى­نىڭ جەتەكشىسى.

ءيا, مارالشىلارعا مەملەكەتتەن قولداۋ بولماسا, قولداعى كيەلى جانۋاردىڭ سانى ازايا بەرمەسىنە كىم كەپىل؟! ونسىز دا كەمىپ بارا جات­قان جوق پا؟ قازىرگى ۋاقىتتا كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى 11 ما­رال شارۋاشىلىعىندا جالپى سانى 3 260 مارال مەن تەڭبىل بۇعى بار. كەڭەس وكىمەتى ىدىراعان سوڭ مارالدىڭ ساتىلعانى ساتىلدى, سويىلعانى سويىلدى. ءالى دە وز­گە وڭىرلەر ساتىپ الىپ, پانتىسىن تابىس كوزىنە اينالدىرماق. تا­بىس تاپقانىمەن, پانتىنىڭ ەم­دىك قۇرامى التايداعىداي بول­مايدى. بۇل انىق. ويتكەنى سول وڭىردە ما­رالدىڭ مۇيىزىنە قا­جەتتى ءشوپ بار ما؟ مىسالى, مارال التىن تامىر, قىزىل تامىر, ششەتكا ءشوپ سەكىلدى دارىلىك وسىمدىكتەرمەن قورەكتەنەدى. ال­تايداعىداي 500 ءتۇرلى دارىلىك قاسيەتكە باي وسىمدىك وزگە وڭىردە جوق. دەمەك, پانتىنىڭ دا ەمدىك قا­سيەتى جوعالادى. مارالدىڭ مە­كەنى التاي ما, سوندا ءوسىپ-ءونۋى كەرەك. مارال شارۋاشىلىعىنىڭ بۇ­گە-شىگەسىن جاقسى بىلەتىندەر دە وسى پىكىردە.

پانتىنىڭ پايداسى

جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ مالى­مە­­تىنە سۇيەنسەك, اتالعان شارۋا­شىلىق ءونىمنىڭ ءۇش ءتۇرىن بەرەدى: ءمۇيىز, ەت جانە جاناما ونىمدەر. اۋدان بويىنشا كەسىلگەن شيكى پانتىنىڭ ورتاشا سالماعى 4-4,5 كەلى. جىل سايىن اۋداننىڭ مارال ءوسىرۋ شارۋاشىلىقتارىندا 4 توننا شيكى نەمەسە 2 توننا كون­سەرۆىلەنگەن پانتى وندىرىلەدى ەكەن. ءمۇيىزى مەن جاناما ونىمدەرى تۇسىنىكتى دەلىك, ال مارالدىڭ ساتىلىپ جاتقان ەتىن كورمەپپىز. ونى انەۋگۇنى كاتونقاراعايداعى بەلگىلى بۇعىشى امانجول اياعا­نوۆ تا ايتقان.

– قازىر مارالدى كوپ سويمايدى. ايتپەسە, ەتى ءدامدى. بۇرىن ىشەك-قارنىنا دەيىن تاماق قى­لاتىن, – دەيدى بۇعىشى. – مارال­عا ۋاقىتىمەن قاراۋ كەرەك. قىس­تىڭ كۇنى ءشوبىن شاناعا تيەپ قويىپ, تاڭەرتەڭ بەستە شاشامىز. ءبىر ساعات بۇرىن, كەيىن دەگەن جوق. ءشوپ قانا ەمەس, تارتىبىمەن پىشەندەمەسىن, جەمىن بەرەمىز. ءدال قازىر اعاشتىڭ ءبۇرى پايدالى, ءمۇيىزدىڭ وسۋىنە جاقسى كو­مەك­تەسەدى. سالدەن كەيىن ءمۇيىزدىڭ تۇ­بىندەگى تۇقىسى ءتۇسىپ, جاڭا ءمۇيىز كورىنەدى. كادىمگى بالانىڭ ءسۇت ءتىسى تۇسكەن سياقتى. 72-75 كۇن­­دە ۇشى قىزارىپ, بابىنا كەلەدى. سودان كەيىن بۇل بار عوي, جاز­عا سالىمعى جاڭبىردان كەيىن بۇر­قىراپ كوتەرىلەدى ەكەن, – دەيدى امان­جول كۇرەكتەي الاقانىمەن ءمۇيىز­دىڭ ءپىشىنىن كورسەتكەندەي بولىپ.

– وسى بۇرىن, كولحوز-سوۆحوز­دىڭ كەزىندە مارال شارۋا­شى­لىعى شالقىپ تۇردى ەمەس پە؟! – دەيمىن عوي اڭگىمەسىن جال­عا­ماق بولىپ.

– ءتۇ-ۋ-ۋ, ول كەزدە ۆۆەرح كا­تۋن­نىڭ (قازىرگى اقشارباق) مارال سوۆحوزدارى شۋلاپ تۇر­عان. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە كۇن ارا­لاتىپ كەسەتىن. ءبىر كەسكەن­دە, 20-30 باسقا دەيىن بارادى. كۇن ارالاتىپ كەسەتىنى, الدىڭ­عى كەسكەندەردى قايناتىپ ۇلگەر­مەي­دى. ءمۇيىزدىڭ سالماعى دا بار­شىلىق, 17-18 كيلوعا دەيىن باراتىن. ءبىر قىزىعى, قازىرگىدەي ساۋ­لاپ جاتقان تۋريست جوق ەدى, – دەيدى تاڭداي قاعىپ.

– قازىر شە؟

– قازىر ءارى كەتسە 12 كيلو. ءمۇيىز­دىڭ سالماعى, ساپاسى كۇتى­مىنە قاراي. ال ەندى مۇنىڭ پاي­داسى كوپ. وتىز جىلدىڭ ىشىندە كوز جەتتى. بالەم بار عوي, ىشىن­دە ءجۇرىپ ۆانناسىنا ءتۇسىپ كور­مەپپىن. تۇسكەن سوڭ ورانىپ جاتۋ كەرەك. وعان بىزدە شارۋا باستان اسادى. ءمۇيىزدىڭ بۋىن قابىلدادىق. تاماشا. تەرىڭ بۇرشاق-بۇرشاق بولىپ شىعادى, – دەيدى ءسوزىن نىعىزداپ.

– ءمۇيىزدىڭ بۋى دەگەنىڭىز قا­لاي؟

–70-75 گرادۋس مونشاعا مۇيىز­دەردى تاستايدى. قىزۋدى ودان اسى­رسا, ءمۇيىز جارىلىپ كەتەدى. وت­تى سىرتتان جاعادى. سودان ىس­­تىعىندا وتىراسىڭ. اسەرى كەرە­مەت. بۋىن-بۋىنىڭ دەمالىپ, راحات­تانىپ قالاسىڭ. ءمۇيىز ءبىر كۇن جاتسا, ەرتەڭىندە شىعارىپ, دەمالتىپ, باسقا ءمۇيىزدى اكەلەدى, – دەيدى امانجول اياعانوۆ. – ال قايناتقاندا سۋعا كولدەنەڭ سالىپ, كولدەنەڭ كەپ­تىرۋ كەرەك. العاشقى ءمۇيىزدىڭ سورپاسى مايلانىپ, جاقسى شى­عادى.

– ءمۇيىز باپتاۋدى ۇقتىق, مارال باعۋ جاعىندا تاعى قانداي قيىندىق بار؟

– بۇل ءوزى, اقىرىن وسەتىن جانۋار. ءبىر باسىنا ءبىر-ءبىر جارىم گەكتار جەر كەرەك. جىلىنا ءبىر رەت تولدەيدى. قالاي بولسا سولاي تۋدىرا بەرمەيسىڭ, ايتپەسە قىرىلىپ قالۋى مۇمكىن. ساقمان سەكىلدى عوي. قىركۇيەكتىڭ ءۇشى-بەسىنەن باس­تاپ وزدەرى ىسقىرا باس­تايدى. ايعىر ۇقساپ ون-ون بەستەن جيناپ الماۋىن قاراپ, ءبولىپ جۇرەمىز. بۇعىلاردى بولمەسە, قىسىر قالدىرۋى مۇمكىن. سول ءۇشىن بەس-التىدان ءبولىپ تاستايمىز. قازاننىڭ ورتاسى ەتەككە ءتۇسىرىپ الماسا, قورشاۋدىڭ ىشىن­دەگى جەردى تۇياق وڭدىرمايدى. مىسالى, 60 مارالدان 50 قوزىقا ال­دىم. قوزىقاسىن اياقتانعانشا, كۇ­تەمىز. قارا سۋىقتا قالقادا ۇس­تايمىز. ءمۇيىز كەسۋ ناۋقانى دا اۋرە. جاراۋ اتقا تاقىمدى جىگىت­تەر ءمىنىپ قايىرماسا, وقىس قىلۋى مۇمكىن. ە-ە-ە, جازساڭ مىنانى جازشى; جۇمىسشى جوق اۋىل­دا. ەشكىم قارا جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى, – دەپ ازدى-كوپتى ماسە­لەنىڭ دە باسىن شىعاردى.

تۋ تۇكپىرگە تۋريستەر پايداسىن بىلگەن سوڭ كەلەدى. پانتىمەن ەم­دەۋ دەمالىس بازالارىنا بە­ر­گىسى رەسەيدەن, قىتايدان ار­عىسى لاتۆيا, كورەيادان كەلىپ, دەن­ساۋلىقتارىن نىعايتىپ جاتادى. ەلىمىزدىڭ ءتورت بۇرىشىنان كەلىپ جاتاتىندارى قانشاما؟! جالپى, پانتى جۇيكە جۇيەسىن, جۇرەك-قان تامىرلارىنىڭ جۇ­مىسىن قالىپقا كەلتىرەدى, گي­نەكولوگيالىق, ۋرولوگيالىق اۋرۋ­لاردى ەمدەيدى. التايدىڭ مىڭ ءتۇرلى ءشوبى – مىڭ دا ءبىر اۋرۋعا شيپا. كاتونقاراعايعا اعى­لاتىن قوناقتار «تابيعاتتىڭ ورتاسى, ءمۇيىزدىڭ سورپاسى» دەپ كەلەدى. سولارعا ون كۇندىك راحات سىيلاۋ ءۇشىن مارالشىلار جىل ون ەكى اي تىنباي ەڭبەكتەنەدى. الايدا ء«تۋريزمدى دامىتامىز» دەپ ۇران­داتقانمەن, مارالشىلارعا مەم­لەكەتتىك دەڭ­گەيدە كوڭىل بولىنبەي, شارۋالارى شال­قىمايدى.

كەرەك دەرەك

تاريحشىلاردىڭ زەرت­تەۋ­ىنشە, مارال شارۋاشى­لىعىمەن 1792 جىلدارى كاتون­قاراعاي وڭىرىنە قونىس­تانعان «ستاروۆەرلەر» اينالىسا باس­تاعان. سولاردىڭ ءبىرى – بۇق­تىر­مانىڭ بويىنداعى بەكالقا اۋىلىنا كوشىپ كەلگەن اعايىندى شارىپوۆتار ەكەن. ودان بولەك التاي تاۋلارىندا 30-عا جۋىق «ستاروۆەرلەر» مارال ۇستاعان. ول ۋاقىتتا مارال ونىمدەرىن قىتايعا وتكىزىپ, ورنىنا جىبەك ماتا, شاي-شاقپىت الىپ تۇرىپتى.

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

كاتونقاراعاي اۋدانى