جول ازابى بار جەردە ەل ازادى

توزعان جول تاياۋدا جوندەلمەيدى

كەزىندە 150-گە جۋىق ءۇي ءتۇتىن تۇتەتكەن قارىنسالدىدا قازىر قىرىققا جەتەر-جەتپەس وتباسى تۇرىپ جاتىر. اۋىل كۇرە جولدان شالعاي جاتقاندىقتان اۋدان, وبلىس ورتالىعىنا اپاراتىن ارقالىق – امانگەلدى باعىتىنداعى تاقتايداي تاسجولعا جەتكەنشە 44 شاقىرىم قارا جولمەن ءجۇرۋ كەرەك. بۇل جولمەن ءجيى جۇرەتىن تۇرعىننىڭ ءبىرى – اۋىل پوشتاشىسى ساۋلەگۇل بەكماعامبەتوۆا.

– 15 جىلدان بەرى پوشتادا جۇمىس ىستەيمىن, سوندىقتان جولدىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەمىن. ابدەن تيتىقتاتىپ جىبەردى. اسىرەسە, كوكتەم, كۇز كەزدەرىندە قاتتى قينالىپ كەتەمىز. قاراۋسىز قالعاندىقتان, گرەيدەرىمىز جاڭبىر تيسە ساز بالشىققا اينالىپ كەتەدى. قىستا ەندى وي-شۇقىردى قار باسىپ, جول ءجۇرۋ ءبىراز جەڭىلدەيدى. وسى ماڭايعا ەگىن ەگەتىن شارۋاشىلىقتاردىڭ جۇك كولىكتەرى كوكتەمدە تۇقىم, جانارمايلارىن, كۇزدە ەگىندەرىن تاسيدى. سول كەزدە جولدى ەزىپ-ەزىپ, ساي-ساي عىپ تىلگىلەپ تاستايدى. ودان كەيىن جەڭىل كولىك تۇرماق, جاياۋ ادامنىڭ ءوزى اياق الىپ جۇرە الماي قالادى. وسى اۋىلدىڭ جىگىتتەرى بيىل كۇزدە جينالىپ, وسى جاقتان تراكتور, كولىك شىعارىپ, ۇلكەن ويىقتاردى بىتەپ, بەتىن تەگىستەگەن بولدى. بىراق ول كوپكە شىدامادى, – دەدى پوشتا قىزمەتكەرى.

بۇرىن قارىنسالدى مەن كورشى جاتقان گورنياك ەلدى مەكەنى قوسىلىپ, ەكەۋى دەربەس اۋىلدىق وكرۋگ سانالاتىن. ءبىر-ەكى جىلدان بەرى بۇل اكىمشىلىك قۇرىلىم جويىلىپ, قارىنسالدى 60 شاقىرىم شالعاي جاتقان تاستى وكرۋگىنە قاراپ قالدى. سودان بەرى تۇرعىندار تىلدەي قاعاز الۋ ءۇشىن تاستىعا بارۋعا ءماجبۇر. قارىنسالدىعا بىردە-ءبىر اۆتوبۋس قاتىنامايدى. كولىگى بار تۇرعىندار جەكە تاكسي قىزمەتىنە شىعۋعا ق ۇلىقسىز. ويتكەنى جول ساپاسى ناشار بولعاندىقتان ءتيىمسىز ەكەنىن بىلەدى.

اۋىلدا 20 شاقتى ۇيدە تەلەفون بار. تۇرعىندار تەلەفوننىڭ, جارىقتىڭ اقىسىن وسى جەردەن 117 شاقىرىم جەردە جاتقان اۋدان ورتالىعى امانگەلدىگە بارىپ تولەيدى. كوكتەم, كۇز مەزگىلىندە تۇرعىندار اۋدانعا جەتپەك تۇگىلى, اۋىلدان شىعا الماي قالادى. ال «قازپوشتا» ماماندارى قوڭىراۋ شالىپ, تەلەفوندى اجىراتىپ تاستايمىز, توعىڭدى قيامىز دەپ الەككە سالاتىنى تاعى بار. ايتپەسە, قارىنسالدى – ناعىز ەل قونعىزاتىن جەر. بۇل اۋىلدا تۇرمىسى تومەن وتباسى جوق. ءار ءۇيدىڭ قوراسى توق. ورىستە مالى شۇرقىراپ, قازانى وتتان ءتۇسىپ كورمەگەن بەرەكەلى اۋىلدىڭ بەرەكەسىنەن ايىرىلۋى – الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ جوقتىعىنان. اۋىل تۇرعىندارى اۋىز سۋدى جەر استىنان الادى. بۇل جەردىڭ سۋى دا بال تاتيدى. اۋىل اينالاسىندا 7-8 بۇلاق بۇلكىلدەپ جاتىر. جەرى شۇرايلى, ءشوبى قالىڭ ءارى قۇنارلى. مىسالى, وسى وڭىردەگى وزگە اۋىلدىڭ مالى قورادان شىققان سوڭ ءبىر سۇرلەۋمەن 5-6 شاقىرىم شاڭداتىپ بارىپ, شاڭداتىپ قايتسا, بۇل اۋىلدىڭ مالى قورادان شىعا سالىسىمەن وتقا باس قويادى. مۇنداعى جۇرت باۋ-باقشا ەگىپ, باعباندىقپەن دە اينالىسادى. جابايى بۇلدىرگەنى جازداي تەرسەڭ دە تاۋسىلمايتىن قۇنارلى توپىراققا قانداي ءدان ەكسەڭ دە ەكى ايدان سوڭ ءونىم بەرىپ, ىرىزدىققا كەنەلتەدى.

قارىنسالدىنىڭ توپىراعىن قازساڭ, 60-70 سانتيمەتردەن كەيىن تازا قۇم شىعادى. تۇرعىندار كەزىندە بۇل جەردە تابيعي تاس الاتىن ۇلكەن كارەر بولعان دەسەدى. اۋىلدا سول تابيعي تاستان قالانعان عيما­رات­تار ءالى كۇنگە دەيىن تۇر. بۇل جەردە مال شارۋاشىلىعىن عانا ەمەس, قۇرىلىسقا قاجەتتى قيىرشىق تاس, قۇم, تابيعي شاقپاق تاس ءوندىرىسىن اشۋعا دا بولاتىن سياقتى. ويتكەنى وسى ماڭايداعى شاقپاق, تاستى دەپ اتالاتىن جەر اتاۋلارىنا قاراعاندا, دايىن تابيعي قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باي قورى جاتقان سەكىلدى. ارقالىق تا وتە الىس ەمەس, ياعني ءوندىرىس اشىلسا, ءونىمدى تەمىرجول ارقىلى قۇرىلىسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتقان ءىرى ەلدى مەكەندەرگە جونەلتۋگە مۇمكىندىك بار.

ەندى جول ماسەلەسىنە قايتا ورالايىق. امانگەلدى اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مالشىباي قالاسوۆتىڭ ايتۋىنشا, قارىن­سال­دىعا اپاراتىن گرەيدەر جولعا جىل سايىن قارجى ءبولىنىپ, اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى ەكەن.

– بىلتىر اقساي, بايعابىل, ۇرپەك ەلدى مەكەندەرىنىڭ كىرەبەرىس جولدارى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. بيىل تاستى, ۇشتوعاي اۋىلدارىنا كىرەتىن جولداردى جوندەۋ جوسپارلانىپ وتىر. قازىر قاجەتتى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامالاردى دايىنداپ جاتىرمىز. ال قارىنسالدى تۋرالى قازىرشە ەشتەڭە ايتا المايمىن. ول جولعا جىل سايىن قارجى ءبولىنىپ, اعىمداعى جوندەۋ جۇرگىزەمىز. بيىل 6 ملن تەڭگە ءبولىپ وتىرمىز. ال كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن قىرۋار قارجى كەرەك. قارىنسالدىدا حالىق از بولعاندىقتان, بۇل ەكونوميكالىق جا­عى­نان ءتيىمسىز. ماسەلەن, 1 شاقىرىم جولدى جوندەۋ ءۇشىن 40 ملن تەڭگە قارجى كەتەدى. ال قارىنسالدىعا دەيىنگى 44 شاقى­رىم­دى وڭدەۋ ءۇشىن 1,5 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى كەرەك. مۇنداي اقشانى بىزگە ەشكىم بەرمەيدى, – دەدى اكىم ورىنباسارى.

ال قارىنسالدىنىڭ تۇرعىنى, بۇرىن ءوزى دە اۋىل اكىمى بولعان مەيرام ابدىحا­لىقوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىنداردى قاجىتقان 44 شا­قىرىمدى اسا كوپ قارجى شىعىنداماي-اق جوندەپ الۋعا بولادى.

– ويتكەنى بۇل كوتەرمە جولدىڭ تابانى مىقتى. كەزىندە سۋ اعاتىن جەرلەرىنىڭ بارىنە تەگىس قۇبىر توسەلگەن. ءبارى دايىن. ال قارىنسالدىنىڭ ماڭىندا قۇم ارالاس قيىرشىق تاس الاتىن جەر بار. اۋدان اكىمدىگى تەحنيكا شىعارۋدىڭ جولىن تاپسا, الىستان اربالاماي-اق, تابانىمىزدىڭ استىندا جاتقان تەگىن قيىرشىق تاس پەن شاقپاقتى توسەۋگە بولادى. سوندا كوپ دۇنيە ۇنەمدەلەدى. اۋىل ءىرى ەلدى مەكەندەردەن قا­شىق جاتقاندىقتان جول وتە قاجەت, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى.

اۋىل مەكتەبى جابىلىپ قالۋى مۇمكىن

قارىنسالدىداعى توعىز جىلدىق مەكتەپتە وقيتىن بالا سانى جىل ساناپ كەمىپ بارادى. مۇعالىمدەردى اۋىلداعى جالعىز مەكتەپ جابىلىپ قالا ما دەگەن جالعىز وي مازالايدى. وقۋ جىلىنىڭ باسىندا بۇل ءبىلىم وشاعىندا 41 بالا بار ەدى. بىلتىر 3 وتباسى كوشىپ كەتىپ, مەكتەپ وقۋشىلارى 7 وقۋشىعا كەمىدى. ۇستازداردىڭ كوبى باسقا جاقتا تۇراتىن تۋىستارىنىڭ بالالارىن سۇراپ الىپ, ۇيىنە جاتقىزىپ وقىتىپ جاتىر. مەكتەپتىڭ جاعدايى وسى.

– بيىل 3 وقۋشى توعىزىنشى سىنىپتى بىتىرەدى. كەلەسى جىلى ءبىرىنشى سىنىپقا 5 بالا كەلەدى. سوندا كەلەسى وقۋ جىلىن 34 بالامەن قارسى الايىن دەپ وتىرمىز. وسىندا 20 جىل جۇمىس ىستەيمىن. مەك­تەپ­تە بارلىق پاندەر بويىنشا مۇعالىم جەتكىلىكتى. بالالار ساپالى ءبىلىم الىپ جاتىر. مۇعالىمدەردىڭ كوبى ءوز بالالارىن وقىتىپ وتىر. بالا سانى ازايىپ بارا جات­قاندىقتان الاڭداپ وتىرمىز. مەكتەپ جابى­لىپ قالسا, بۇل اۋىلدا بولاشاق قالمايدى. ساقتىقتا قورلىق جوق, وسى مەك­تەپتە جۇمىس ىستەيتىن 16 مۇعالىمنىڭ تەڭ جارتىسى اقىرىنداپ «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنەن» دەپوزيت اشىپ, اقشا جيناپ باسقا جاقتان ءۇي الىپ, كوشىپ كەتۋدىڭ قامىن قاراستىرىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە ارقالىقتان ءۇي الىپ قويعاندار بار. جالپى ءبارى قامدانىپ جاتىر. ويتكەنى قازىر جۇمىس ىستەپ جاتقانىمىزبەن, ەرتەڭگى كۇن ب ۇلىڭعىر, نە بولاتىنىن بىلمەيمىز. ءبارىنىڭ بالا-شاعاسى بار, مەكتەپ جابىلىپ قالسا ولار قايدا بارادى؟ – دەدى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى جەڭىسگۇل ومىرزاقوۆا.

مەكتەپ ۇجىمى بىلتىر وزگە اۋىلدار­دان كوپ بالالى بىرنەشە وتباسىن كوشىرىپ اكەلىپ, ەدەن جۋشى, وت جاعۋشى ەتىپ جۇمىسقا ورنالاستىرىپتى. بىراق ولار كوپ ۇزاماي قايتا كەتىپ قالىپ جاتىر. ويتكە­نى جول مەن ينتەرنەت بايلانىسى جوق. سون­دىق­تان ەشكىم كەلگىسى كەلمەيدى. كەلىپ, وسى جەردە ءبىر-ەكى جىل تۇرىپ كوشىپ كەتكەندەر كوپ.

قازىر مەكتەپ الداعى جاڭا وقۋ جىلىنا وت جاعۋشى ىزدەستىرىپ جاتىر. بيىل تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى زەينەتكە كەتەدى. ول كىسىنىڭ ورىنا دا تاريحشى مامان كەرەك. ەڭ باستىسى, قارىنسالدى مەكتەبىنە وتباسى بار, بالا-شاعالى مۇعالىم كەرەك. ويتكەنى مەكتەپكە بالا كەرەك.

– بۇرىن ەسكى مەكتەپ اۋىلدىڭ شەتىندە ەدى. ول مەكتەپتە ءار سىنىپتا پەش بولدى. كادىمگى قازاقى پەش, وتىن-كومىرىن ءوزىمىز سالىپ قويامىز. اۋداننان كىسى كەلەر كەزدە سىنىپتى مەكتەپ مۇعالىمدەرى ءوزىمىز اقتاپ الاتىنبىز. شەلەكتە اگىمىز, شوتكەمىز ءبارى دايىن تۇرادى. قازىر ەندى جاعدايىمىز جاقسى. 2009 جىلى وسى عيماراتقا كوشتىك. بۇل عيماراتتى جەرگىلىكتى كاسىپكەر باقىتجان تىلەۋباەۆ تارتۋ ەتكەن. كەم-كەتىك جەرلەرىن جوندەۋدەن وتكىزدىك. سول كەزدە اۋدان اكىم­دى­گىن­دە جۇمىس ىستەگەن سابىرجان حايرۋل­لين دەگەن كىسى كوپ كومەك جاسادى. سول جاقتان حالىقتى ۇيىمداستىرىپ, جازدىگۇنى اۆتوبۋسپەن اكەپ تۇردى. كەلگەن جۇمىسكەرلەردى وسىنداعى مۇعالىمدەر ءبولىپ الىپ, ءوزىمىز تاماقتاندىرىپ, جاعدايىن جاساپ وتىردىق. ءسويتىپ ەل بولىپ جابىلىپ ءجۇرىپ قاتارعا قوسىلعان مەكتەپ ەدى. ەندى وسى مەكتەپتى ساقتاپ قالۋ ۇلكەن ماسەلە بولىپ تۇر. ەكى نەمەرەم وسى مەكتەپتە وقىپ جاتىر. ۇلىم بىزبەن بىرگە تۇرادى. قالا جاققا كوشكىسى كەلىپ ەدى, مەكتەپ جابىلىپ قالماسىن دەپ ەشقايدا جىبەرمەي اۋىلدا ۇستاپ وتىرمىز, – دەيدى گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى گۇلبارشىن ابدىحالىقوۆا.

قارىنسالدىدا 10 شاقتى وزگە ۇلت وكىل­دە­رى وتباسى تۇرادى. ولاردىڭ بالالارى دا قازاق تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتىر. كوڭىلگە مەدەت بولارلىق ءبىر نارسەنى ايتا كەتۋ كەرەك – اۋىلدا مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالعىندار بارشىلىق.

ۇيالى بايلانىستان تىس قالعان اۋىل

قارىنسالدى تۇرعىندارىن تىعىرىققا تىرەپ وتىرعان تاعى ءبىر كۇرمەۋلى ماسەلە – اۋىلدا ينتەرنەت بايلانىسى جوق. سون­د­ىقتان مۇندا ەشكىم ۇيالى تەلەفون ۇس­تا­مايدى. مەكتەپتە 5 كومپيۋتەرگە ارنالعان ينتەرنەت بار ەكەن. بىراق ونىڭ ەكى كومپيۋتەرگە عانا شاماسى كەلەدى. ول مۇعالىمدەردىڭ ساباق ماتەريالدارىن تولىقتىرىپ, كۇندەلىك تولتىرۋىنا عانا جەتەدى.

تاستى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى سامات قادىرشينوۆقا حابارلاسىپ, قارىنسالدىعا قاشان ينتەرنەت جەتەتىنىن سۇرادىق. «قازاقتەلەكوم» تاستىعا كەڭ جولاقتى ينتەرنەت بايلانىسىن ورناتىپ جاتقانىن, ونىڭ تاياۋ كۇندەرى ىسكە قوسىلاتىنىن ايتقان اكىم: «تاستىداعى ۇيالى بايلانىس مۇناراسىنىڭ قۋاتى قارىنسالدىعا دا جەتىپ قالۋى مۇمكىن. بۇل ماسەلە ۇيالى بايلانىس وپەراتورى جەلىگە قوسىلعاننان كەيىن بەلگىلى بولادى», دەدى. بىراق قارىنسالدى تۇرعىندارى تاستىداعى بايلانىس مۇناراسىنان قايىر بولمايتىنىن ايتىپ وتىر. ويتكەنى ەكى اۋىلدىڭ اراسى الىس – 60 شاقىرىم, ونىڭ ۇستىنە قارىنسالدى تاستىعا قاراعاندا ەداۋىر ەڭىستە جاتىر.

قوستاناي وبلىسى,

امانگەلدى اۋدانى,

قارىنسالدى اۋىلى