قازاقستاندىق عىلىم كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسكە قاۋقارلى ما؟

بۇكىل الەم عالىمداردىڭ الە­­­ۋەتىنە يەك ارتىپ وتىر, سە­بە­بى مۇنداي تىعى­رىقتان ءبىزدى عى­­لىم عانا الىپ شىعادى. ال­­بەتتە دارىگەرلەردىڭ ەڭبەگى ەرەن, ءتىپتى ولشەۋسىز دەۋگە بو­لا­دى. دە­گەنمەن ولار دا عى­لى­مي تۇرعىدا زەرتتەلىپ, ازىر­لەن­گەن نۇسقاۋلىق­قا سۇيەنىپ ەم­دەيدى. سون­دىقتان ءبىز دە ازا­مات­تارىمىزدىڭ امان­دى­عىن, داعدارىسقا دۋشار ەتكەن دەرت­تەن قۇتىلۋدىڭ جولىن وي­لا­عاندا وتاندىق عىلىمعا, عا­لىم­­دارىمىزعا مويىن سوزامىز. سون­دايدا ەڭ الدىمەن كوڭىلگە كە­لەتىنى – «قازاقستاندىق عى­لىم كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسكە قاۋ­قارلى ما؟» دەگەن ساۋال. مۇن­داي سالماقتى ساۋالعا جاۋاپ تابۋ ءۇشىن البەتتە ولاردىڭ «ىش­كى اسحاناسىنا» ءۇڭىلىپ, جۇمىس­تا­رىمەن ءجىتى تانىسىپ كورۋ كەرەك.

قىتايداعى شانحاي ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ ماتەريالتانۋ ما­گيسترى اتانىپ, ەلگە ورالعان سوڭ نا­­زار­­باەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە «مە­حا­­­­ني­­كالىق ينجەنەريا» بو­يىن­شا دوكتورانتۋراعا تۇسكەن با­قىت­جان ساريەۆ ەلىمىزدە العاش رەت قولجەتىمدى ماتەريالداردان وك­پەنى جاساندى جەلدەتۋ اپ­پا­راتىنىڭ ۇلگىسىن جاسادى. ءبىز جاس زەرتتەۋشى ينجەنەردىڭ ونى­مى­مەن Young Researchers Alliance ۇيىم­داستىرعان جاس عالىم­دار­دىڭ ءىى فورۋمىندا تانىس­تىق. سونداعى سويلەگەن سوزىندە ول: «پان­دەميا ەلىمىزدە وكپەنى جاساندى جە­ل­دەتۋ اپپاراتىنىڭ (ججا) جە­تىس­­پەيتىنىن كورسەتتى. بۇل – اسا قا­جەت قۇرال. ءبىز كوروناۆيرۋس­پەن كۇ­رەستىڭ الدىڭعى شەبىندە جۇرگەن دارىگەرلەردى, باسقا دا مامانداردى قورعا­ۋى­مىز كەرەك. ال قيىن جاع­دايدا اتال­عان اپپاراتتىڭ قان­شا­لىق­تى ماڭىزدى ەكەنىنە كو­زى­مىز جەتتى. ءبىز ءونىمىمىزدى YRA-1 دەپ اتا­دىق. سەبەبى بۇل ال­عاش­­قى پروتو­تيپ جانە Young Researchers Alliance قولداۋىمەن ازىر­­لەن­گەن جۇمىس. الداعى ۋاقىت­تا مۇنى جەتىلدىرەمىز. نە­گى­زى وسىن­داي اپپا­راتتى جاساۋ كە­زىن­دە قۇ­­راستىرۋعا قا­جەتتى ما­تە­ريال­دار­­دىڭ جوقتىعىنان قي­نال­دىق. بو­لا­شاقتا كوپ مول­شەردە شىعارۋ ءۇشىن كەرەكتى بول­شەكتەردى شەتەلدەردەن, سونىڭ ىشىندە قىتايدان ال­دىراتىن شى­عارمىز. ال قازىرگى ازىر­لەنگەن ءونىم قولداعى بار ما­تەريالدار­دان جاسالدى. ەڭ ما­ڭىز­دىسى, اپپارات جۇمىس ىستەپ تۇر. بىراق جاپپاي وندى­رىسكە قول جەتكىزۋ ءۇشىن البەتتە ينۆەس­تيتسيا كەرەك», دەدى.

وسى جەردە كەز كەلگەن ساۋاتتى ادامدا «جاقسى, ءبىز ينۆەس­تي­تسيا تارتايىق, ءتىپتى مەملەكەت­تەن قارجى قاراستىرايىق. بىراق بۇل قانشالىقتى ءتيىم­دى؟» دەگەن سۇراق تۋاتىنى زاڭدى. وعان تاعى «جاساتىپ جۇرگەنشە, بالكىم سا­تىپ العان الدەقايدا ۇنەمدى شى­عار» دەپ وي قوسا­مىز عوي. جاس عالىم بۇل جاعىن دا ال­دىن الا سارالاعان سىڭايلى. سە­­بەبى ب.ساريەۆ: «بۇگىندە نا­رىق­­تا جۇر­گەن ءوجج اپپاراتتارى 2 ملن تەڭ­گە­دەن باستالادى. ال ءبىز اپ­پارات­تىڭ ال­عاش­قى ۇلگى­سىن 1 ملن تەڭگەگە جاساپ شىق­تىق. كەلەشەكتە كوپ مول­شەر­دە ون­دىرە الساق, وندا شى­عىن­دى تاعى 150-200 مىڭ تەڭ­گە­گە دەيىن ازاي­تۋعا بولادى. مە­نىڭ­شە, بۇل مەملەكەتتىك مەكە­­مەلەر ءۇشىن دە, ءتىپتى جەكە تۇلعا­لارعا دا شەتەلدىك ونىمنەن الدە­قايدا قول­جەتىمدى باعادا بولارى ءسوزسىز», دەدى.

باقىتجان اپپاراتتى ەرىكتى تۇر­دە جانە عىلىمي جوبا رەتىن­دە جاساعان. بو­­لاشاقتا ين­ۆەس­تورلار وندىرىسكە ەنگى­زۋ­گە قۇ­لىق­­تى بولسا, جەتىلدىرۋگە, جو­با­نى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋگە ءازىر. تاعى ءبىر تاڭعالعانىمىز, ول ەلى­مىز­دە كورو­ناۆيرۋستىڭ كە­زەك­تى تولقى­نى ءجۇرىپ, حالىق قيىن جاع­داي­عا تاپ كەلسە, ءوزىنىڭ دوكتو­ران­تۋرا­دا­عى وقۋىنىڭ قاۋىرت ەكە­نىنە قاراماستان كومەككە كەلۋگە, جا­لاقىسىز جۇمىس ىستەۋگە دايىن ەكەنىن ايتتى. سەبەبى جاس زەرتتەۋشى ءوجج اپپا­­راتىنىڭ قولجەتىمدى ۇلگىسىن جاساپ شىق­قاندا ماتەريالىنا بولماسا, ءوزىنىڭ جۇمساعان ۋاقىتى مەن ەڭبە­گىنە دە اقى المادى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيس­تر­لىگىنە قا­راس­تى ماسعۇت ايقىم­باەۆ اتىنداعى اسا قاۋىپتى ين­فەك­­­تسيالار ۇلتتىق عىلىمي ور­تا­­لى­عىنىڭ عالىمدارى ازىر­لە­گەن پتر تەست-جۇيەسىمەن ەلىمىزدە كۇ­­نىنە قان­­­­­شاما ادام سىناقتان تەگىن ءوتتى. ءالى دە قول­دانىلىپ كەلەدى. ءيا, اۋەلدە قا­زاقستان شە­تەلدىك تەست-جۇيەلەردى پاي­دالاندى. ەكس­پورتتالعان تا­ۋار­دىڭ قىم­بات بولاتىنى تۇسىنىكتى. بۇ­گىندە عالىم­دا­رى­مىزدىڭ ارقا­سىندا وتاندىق ءونىم­دى پايدالانىپ, مەملەكەت قورجىنىنا سال­­­­ماق سالماي وتىر­مىز. البەتتە ماق­تان جازا سالعانعا وڭاي, بى­راق عا­لىم­دار وسى دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن قانشا­ما كە­­­دەر­گىلەردى ەڭ­سەر­دى, كۇنى-ءتۇنى ەڭبەك­تەندى.

جوعارىدا اتالعان ورتالىق­تىڭ جە­تەك­شى عىلىمي قىزمەتكە­رى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كان­دي­داتى, جوعارى دارەجەلى دارى­گەر ايگۇل اعزامقىزى كو­رو­نا­ۆيرۋستى انىقتايتىن پتر تەست-جۇ­يەسى ورتالىق عالىمدارىنىڭ كۇش بىرىك­تىرۋى ناتيجەسىندە جاسالعانىن ايتادى.

ء«بىزدىڭ ورتالىق – بيولو­گيا­لىق قاۋىپ­سىزدىك دەڭگەيى 3-دارە­جەلى (BSL-3) زەرتحاناسى بار قا­­زاقستانداعى ەكى مەكە­مەنىڭ (ەكىن­­شىسى وتارداعى «جا­بىق» ينس­تي­تۋتتا) ءبىرى. وسىن­داي زەرتحا­نا­مىزعا قوسا ون­دىرىسپەن اينالىساتىن مۇم­كىن­دىگىمىز دە بار. دەگەنمەن, وزدە­رى­ڭىز بىلەتىندەي, عىلىمعا بو­لى­­نەتىن قار­­جى كو­لەمى تەڭىزدىڭ تام­­شىسىنداي عانا. بولىنگەن قا­را­جاتتى جوس­پار­لانعان عى­لىمي­-­زەرتتەۋلەرگە جەت­كىزە ال­ماي جات­­قاندا ۆيرۋس تارال­دى. قا­راپ وتىرا ال­مايمىز, سول سە­بەپتى ءبىلىم جانە عى­لىم مي­نيس­تر­­لى­گىنىڭ گرانتتىق كونكۋرسىنا قۇ­­جات تاپسىردىق. الاي­دا ءدال وسى جوبامىز باس با­سىلىم­دا جا­ريالانعان «سار­ساڭعا سالعان ساراپتاما» اتتى ما­قا­لادا جازىل­عانداي, بولماشى سەبەپ­تەر­مەن فورمالدى تەكسەرىستەن وتپەي قال­دى. الايدا تەست-جۇيە بىزگە قازىر اۋاداي قا­جەت. ويتكەنى اۋرۋدى ەمدەۋ ءۇشىن الدى­مەن ونىڭ بار-جوعىن انىقتاپ الۋ كەرەك. ال ونى تەك تەست-جۇيە انىقتايدى. سون­دىقتان ءوز قاراجاتىمىزعا شى­عارۋعا بەكىندىك. وسىعان دەيىن ءتۇر­لى قاتەرلى اۋرۋلاردى انىق­تاي­تىن تەست-جۇيەلەر ازىرلەگەن ۇلكەن تاجىريبەمىزگە سۇيەندىك, كوپ كۇش جۇمسادىق. ورتالىق باسشىسى توق­تاسىن كەنجەحان ۇلى بىلىكتى سالا ما­ماندارى, پروفەس­سورلار مەن عى­لىم دوكتورلارىن شاقىرىپ, ارنايى كوميسسيا قۇردى. الەۋەتتى ماماندار ازىرلەگەن ءونىمىمىزدى تەك­سەردى, عى­لىمي كەڭەستە قارالدى. مامىر ايىندا اشىق دەرەككوزدە­گى ۆي­رۋستىڭ رنك-سى نەگىزىندە جا­ساعان تەست-جۇيەمىز دايىن بولدى», دەي­دى ا.اعزامقىزى.

پتر تەست-جۇيەسىن ورتالىق عا­­لىم­دارى ازىرلەپ قويعانىمەن, ءونىم بىردەن ون­دى­رىسكە ەنگىزىلمەدى. ويتكەنى ونى ال­دى­­مەن تىركەۋدەن وتكىزۋ كەرەك. مامىر ايىن­­دا تاپ­سىرىلعان ورتالىقتىڭ ءونىمى ەكى ايدان سوڭ, ياعني شىلدە ايىندا عانا تىركەۋدەن ءوتتى. سودان سوڭ وندىرۋگە رۇق­سات الدى.

«جاز ايلارىندا ورىن ال­عان ەپيدە­ميا­لىق شيەلەنىس كە­زىندە 10 مىڭنان اسا ادامدى ءبىز­دىڭ تەست-جۇيەمەن تەكسەرۋ­دەن وت­كىز­دىك. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز سە­­­ريا­لىق ءون­دىرىس بويىنشا 75 مىڭ زەرت­­تەۋگە ارنالعان پتر تەست-جۇيەسىن شى­­عاردىق. ورتا­لىق­تىڭ 9 فيليالىن اتال­­عان ونىم­مەن قامتاماسىز ەتتىك. ال­داعى جوسپاردا قاڭتار ايىندا تاعى 100 مىڭ زەرتتەۋگە ارنالعان پتر تەست-جۇيەسىن شىعارۋ كوز­دەلگەن. وسىنشا اۋقىمدى ءىس ا­ت­قارۋعا ورتالىعىمىزدىڭ الە­ۋەتى جەتىپ تۇر. دەسەك تە مەملە­كەتتەن قارجىلاي قولداۋ بولسا, كاسىپ­كەر­لىك قا­ۋىمنىڭ وتاندىق ونىمگە, عىلىمعا دە­گەن كوزقاراسى وڭالسا, بۇدان دا جو­عا­رى جەتىستىككە قول جەتكىزۋگە بولادى. سون­دا قازاق­ستان نارىعىن تەك وتان­دىق ونىممەن قامتاماسىز ەتە الار ەدىك. قازىر ءبارىن ءوز كۇشىمىزبەن, بار مۇم­­­كىندىگىمىزبەن ىستەپ وتىرمىز», دەي­­­دى ورتا­لىقتىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى.

P.S. بۇگىندە كوروناۆيرۋسپەن كۇرەستە ايتارلىقتاي ناتيجە كورسەتىپ جۇرگەن عالىمدار بارشىلىق ەكەن. تەك بىرازىمەن سويلەسىپ, عىلىمي جۇمىستارىنا, جەمىستى جەتىستىكتەرىنە قۋانىپ, ساتتىلىك تىلەۋمەن عانا شەكتەلدىك. سەبەبى قۋانتارلىق جاڭالىعى بار عالىمداردىڭ باسىم بولىگى عىلىمي ەتيكاعا بايلانىستى (اۆتورلىق قۇقىق, پاتەنتتەلمەگەن جاعداي, كوممەرتسيالىق جوبا بولعاندىقتان) اشىپ ايتا المادى, جارقىراتىپ جازۋعا ازىرگە رۇقسات ەتپەدى. ايتپەسە تالاي تالانتتارمەن توقتاۋسىز تولىقتىرا بەرەر ەدىك. دەگەنمەن وسىنىڭ ءوزى ءسوز باسىنداعى «قازاقستاندىق عىلىم كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسكە قاۋقارلى ما؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرە الادى. ءيا, وتاندىق عالىمدارىمىز الەمدىك مايتالمان ماماندارمەن يىق تىرەستىرە الاتىنداي, جوعارى الەۋەتكە يە ەكەنىن كورسەتىپ كەلەدى. باستىسى, باعالاي بىلسەك بولعانى.