كەمەلدەنىپ, كەمەڭگەرىنە باس ءيىپ, ءسوزىن جىقپاي, اۋزىنان شىققانىن قۇيىنداي ءىلىپ اكەتىپ, كوبىمىز قۇيعىتىپ تۇگەلگە جۋىعىن ەلگە جەتكىزىپ جۇرگەندە, بۇل توقتىق پەن ۋايىمنىڭ جوقتىعى ۋاقىتشا تىرلىك, ۇلت جويىلىپ, رۋح ءولىپ ءتىل قۇرىپ كەتپەي تۇرعاندا جۇرتىمىزدى وياتالىق, ۇرپاقتىڭ ساناسىنا قازاقى قالىپتى سىڭىرەلىك دەگەن ءبىر شوعىر جاس ماسكەۋدىڭ قاق تورىندە «جاس تۇلپار» ۇيىمىن قۇرعانى ءمالىم.
كەمەلدەنىپ, كەمەڭگەرىنە باس ءيىپ, ءسوزىن جىقپاي, اۋزىنان شىققانىن قۇيىنداي ءىلىپ اكەتىپ, كوبىمىز قۇيعىتىپ تۇگەلگە جۋىعىن ەلگە جەتكىزىپ جۇرگەندە, بۇل توقتىق پەن ۋايىمنىڭ جوقتىعى ۋاقىتشا تىرلىك, ۇلت جويىلىپ, رۋح ءولىپ ءتىل قۇرىپ كەتپەي تۇرعاندا جۇرتىمىزدى وياتالىق, ۇرپاقتىڭ ساناسىنا قازاقى قالىپتى سىڭىرەلىك دەگەن ءبىر شوعىر جاس ماسكەۋدىڭ قاق تورىندە «جاس تۇلپار» ۇيىمىن قۇرعانى ءمالىمولاردىڭ بۇل ءىسى جۇرەكتە كوزى بارلاردى ويلاندىرىپ, ويسىزعا شانشۋ بولىپ قادالعانى بەلگىلى. سودان بەرى دە 50 جىل وتە شىعىپتى. وسى ءبىر اتاۋلى كۇنگە وراي, ۇلت تاۋەلسىزدىگىنىڭ 22 جىلدىعى قارساڭىندا استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «جاس تۇلپار»: ءداستۇر ساباقتاستىعى» دەگەن تاقىرىپتا حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى. بىردەن ايتايىق, بۇل ماسكەۋ قالاسىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن 1438 قازاق جاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسى عانا ەمەس, جۇرتىمىزدىڭ ۇلكەن ءبىر تاريحي بەلەسى. بۇگىنگى جاستارىمىز مۇنى ماقتانىشپەن ايتىپ كەلەر ۇرپاق ۇلگى الىپ رۋحىن وياتىپ جاتسا, ەش ارتىقتىعى جوق. القالى جيىن باستالار الدىندا قاتىسۋشىلار ەلورداداعى «جاستار» شاعىن اۋدانى اۋماعىنداعى كونە قورىمنان تاياۋدا عانا تابىلعان حان كەنەنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن جانىن قيعان 200 ساربازىنىڭ رۋحىنا جانە الاش ارىسى سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ ارۋاعىنا تاعزىم ەتتى.
ايتۋلى باس قوسۋدى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ەرلان سىدىقوۆ اشىپ, پروفەسسور ديقان قامزابەك ۇلى جۇرگىزىپ وتىردى. العاشقى باياندامانى ۇلت زيالىسى, اكە اماناتىنا قاشاندا ادال, قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى, مادەنيەتتانۋشى-عالىم مۇرات اۋەزوۆ جاسادى. ول «جاس تۇلپار» تاۋەلسىزدىكتىڭ التىن ارقاۋى دەگەن اڭگىمەنى جان-جاقتى تاراتىپ, «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن جاماۋعا جالتاقتاماي ءۇن قوسقان ولجاس سۇلەيمەنوۆ, سانجار جاندوسوۆ, بولات جانسۇگىروۆ, مەرەكە مايلين تۋرالى ايتىپ, كەزىندە قازاق جاستارىن وسى ۇيىمعا بىرىكتىرۋ جولىندا 47 جاتاقحانانى ارالاپ شىققانىن, ورتالىقتا نەگىزى قالانعاننان كەيىن قازاق توپىراعىنا كەلىپ, جۇمىستارىن جالعاستىرعانىن, جۇرتشىلىقتىڭ دۇرىس قابىلداعانىن تىلگە تيەك ەتتى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا ەكى كۇنگە جوسپارلانعان جيىن وتكىزگەنىن, ەكىنشى كۇنى «ب ۇلىكشى, الاشوردانىڭ كۇشىكتەرى ءوسىپ, كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتپاقشى» دەگەن جەلەۋمەن رۇقسات بەرىلمەگەنىن, بىراق سول تۇستاعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, ادەبيەت بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, بۇگىنگى كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الىپ, جيىندى ءبىلىم ورداسىندا جالعاستىرعانىن, بەس جۇزدەي جاستىڭ تۇنگى ون-ون بىرگە دەيىن پىكىر الىسىپ, قازاق اندەرىن اۋەلەتكەنىن العا تارتتى. «بۇل مىرزاتايدىڭ ۇلكەن ەرلىگى, ۇلت رۋحانياتىن تەرەڭ تۇسىنەتىندىگىن كورسەتتى» دەگەن ول ءوزىنىڭ زامانداستارىن ماقتانىش ەتەتىنىن, سولاردىڭ ۇلكەن ءىسى استاناداعى ۇلتتىق مۇراجايدان ورىن السا دەگەن تىلەگىن دە جەتكىزدى. «ءبىز ول كەزدە 20 جاستا ەدىك. ارينە, مىقتىمىز دەۋدەن اۋلاقپىن. دەگەنمەن, جاسالعان بارلىق جاعدايعا ءماز بولىپ وتىرا بەرمەي, ءبىر ۇلت, ءبىر ءتىل دەگەن يدەيانىڭ استارىندا قازاق جويىلىپ كەتىپ جۇرمەي مە دەگەن ويدى العا وزدىرىپ, سونداي ءبىر ۇيىم قۇرعانىمىز اقيقات. ءيا, ول كەزدە ءبىز ۇلگى الاتىن الدىڭعى بۋىن از ەدى. تەك الاش يدەياسىنا سۇيەندىك. ەندىگى جەردە كەيىنگى جاستارعا ەلباسى ايتقان ۇلت تاۋەلسىزدىگىن, وتانشىلدىق سەزىمدى بەكىتۋ جايىن دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا وتىرىپ پىكىر الىسساق ولاردىڭ وي-سانالارىنا سونى سىڭىرەر ەدىك. ءبىز قازىر جويىپ جىبەرگەن الاش ارىستارىمەن ديالوگ قۇرا الماعانىمىزعا كەيدە وكىنەتىنىمىز بار. كەيىنگى ۇرپاق جاستۇلپارلىقتارمەن نەگە جۇزدەسپەدىك ەكەن دەپ, ءبىر زاماندارى ايتپاس ءۇشىن وسىنداي قادامعا بارساق ۇتىلماسىمىز انىق» دەدى. پروفەسسور س.نەگيموۆ «جاس تۇلپار» جانە ۇلت تاۋەلسىزدىگى» دەگەن تاقىرىپتا وي وربىتسە, س.ءجۇسىپ «الاش اۆتونومياسى: جاڭاشا تۇجىرىمداما» بويىنشا ءسوز قوزعادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ارداگەرى گ.بەيبىتوۆا «جاس تۇلپار» ۇيىمىنا ۇقساپ باعۋ نيەتىمەن اقمولادا «ويان, قازاق!» دەپ بىرلەستىك ۇيىمداستىرعاندارىن جەتكىزىپ, سول كەزدەگى ۇلت وكىلدەرىنىڭ كورگەن قيىندىقتارىن تولقي تۇرىپ العا تارتتى. «ءبىزدى كەيبىر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى سۇراققا العاندا ايتقان جاۋابىمىز: ۇكىمەتكە قارسى ەمەسپىز, كونستيتۋتسيالىق قۇقىمىزدى قورعاي وتىرىپ, ۇلتتىق قالپىمىزدان اداسىپ قالماۋ نيەتىندە عانا وسىنداي قادامعا بارىپ وتىرمىز دەدىك», دەپ سول تۇستاعى كەيبىر وزگە ۇلت ازاماتتارىنىڭ قازاقتارعا قىساستىعىنان مىسالدار كەلتىردى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى م.سەمبين 1995 جىلى ءبىر القالى جيىندا ەلدىڭ ءبارى ورىسشا زاۋلاتىپ جاتقاندا وتانىمىزداعى ماجار ەلشىسى يۋ تورما قازاق تىلىندە سويلەگەنىن, ول «جاس تۇلپار» تۋرالى م.قوڭىردان ەستىگەنىن, مۇنداي ۇيىمدى قىتايداعى قازاق باۋىرلار ايتان ءنۇسىپحان ۇلى باس بولىپ «جاس كۇشتەر» بىرلەستىگىن قۇرعانىن, وسىنىڭ وزىنەن-اق جاستۇلپارلىقتاردىڭ تاۋەلسىزدىككە تالپىنىسى شىعىس پەن باتىستى جالعاستىرعانىن اتاپ ءوتتى. پروفەسسور ق.احمەتوۆ «جاس تۇلپار» قوزعالىسى ۇلت زيالىلارىنىڭ ۇلى يدەياسى اعارتۋشىلىق جۇمىسىن جۇرگىزگەنىنە مىسالدار كەلتىردى. مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ب.اياعان ۇلت تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەستەر تۋرالى وي وربىتسە, ق.بايبەك بۇگىنگى قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسىنە, اسىرەسە, ارالاس مەكتەپتەردىڭ جايىنا توقتالدى.
حالىقارالىق كونفەرەنتسيا سوڭىندا ءامىرجان الپەيىسوۆتىڭ «جاس تۇلپار» ءدۇبىرى» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولدى. بۇل كىتاپتا قازاق جۇرتىنىڭ وتكەن عاسىرداعى الاپاتتاردا كورگەن ازابى, تارتقان توزاعى ناقتى دايەكتەرمەن بەرىلىپتى. «جاس تۇلپاردىڭ» ارعى جاعىندا الاشتىقتاردىڭ جاتقانىن, الاش يدەياسى – قازاق يدەياسى ەكەنىن, ول رۋح بەرگەنىن ادەمى كورسەتكەن. كىتاپ اۆتورى ءوزىنىڭ وسى تاقىرىپقا قالاي كەلگەنىن جان-جاقتى باياندادى. كوپ دەرەك قۇجاتتارمەن بەرىلىپ وتىرعان. ماسكەۋدە ءبىلىم العان ون مىڭعا جۋىق جاستاردىڭ شەتىنەن تالانتىمەن وزگەلەردى مويىنداتقانىن, ءالى دە مويىنداتىپ وتىرعانىن, جاستۇلپارلىقتار تەك ادەبيەتشىلەر عانا ەمەس, الۋان ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى ەكەنىن, سول كەزدەگى كگب-نىڭ قۇجاتتارىنان مىسال كەلتىرە وتىرىپ العا تارتادى.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».