بىردە ماحامبەتتىك كۇيشى نۇرمۇحامبەت قاراساەۆتىڭ قىپ-قىسقا عۇمىر دەرەكتەرى قولعا ءتيدى. وندا كاسىبى – ءومىر بويى شوپان بولعاندىعى, ال ورىندايتىن شىعارمالارى قۇرمانعازىنىڭ «قاراساي», شىنىبەكتىڭ «جەكپە-جەك», مەڭدىگەرەيدىڭ «اقجەلەڭ», قيسانىڭ «سارى القا», تولەكەنىڭ «بالقايماق», «قارا جورعا» اتتى كۇيلەرى دەلىنگەن ەكەن.
العاشىندا ازداعان كۇمانمەن قارادىق. ويتكەنى بۇرىن-سوڭدى قۇرمانعازىدا «قاراساي» دەگەن كۇي بار دەگەندى ەستىگەنىمىز جوق. ەستىگەنىمىز – «قاراساي» حالىق كۇيى. شىنىبەك, مەڭدىگەرەي دەگەندەر كىم؟ اقىن قيسا كوپجان ۇلىن دومبىراشى بولدى دەپ ايتادى. بىراق كۇيى بار دەمەۋشى ەدى. تولەكەنىڭ اتى دا سيرەك ايتىلادى. سوندا ول قاي جەردە ءومىر سۇرگەن؟ ەندەشە, تال بويىنا وسىنداي ادام بىلمەس ادامداردىڭ شىعارمالارىن جيىپ-تەرگەن نۇرمۇحامبەتىڭىزدىڭ ءوزى كىم؟
مىنە, وسىنداي سۇراقتاردىڭ شەشۋىن تابۋ ءۇشىن اتالعان كۇيشىنى ىزدەي باستادىق. جۇرگەن جەرىمىزدە قۇلاق ءتۇرىپ, سۇراۋ سالدىق. سويتسەك ءبىز ىزدەگەن دارابوز ات ارىتار الىستا ەمەس, مىنا تۇرعان تاڭدايدا (بۇرىنعى «باقساي» كەڭشارى) شوپاننىڭ اق تاياعىن ۇستاپ, زەينەتكەر اتانعان قارا شارۋا ەكەن, 2010 جىلى باقيلىق عۇمىر كەشىپتى. بىراق قاراپايىم ەڭبەك ادامى بولسا دا جەكە ءوزىنىڭ, ءتىپتى, اكەسى, اتا-بابالارىنىڭ قوعامداعى, سونداي-اق ونەردەگى ورىندارى ەرەكشە, ونەگەلى جاندار ەكەن.
ەڭ الدىمەن, نۇرمۇحامبەت (لاقاپ اتى نۇرماش) ارعى جاعىن قايدام, سوڭعى 4-5 اتالارىنان بەرى شاناق بەتىن شاڭداتىپ, قوس ىشەكتەن قۇيىن ورگىزگەن اتاقتى دومبىراشىلار. سونىڭ ەڭ باسىندا شىنىبەك كۇيشى تۇرادى. ونىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى – اقتوبەنىڭ قوبداسى. ماحاببات ماشاقاتىمەن ءىز جاسىرىپ, جايىق بويىنا كەلىپ, قىرعا شىعىپ, قۇم جاعالاپ, اقىرى تۇراقتاپ قالعان-دى. ءوزى جاس كەزىندە ات باپتاپ, جيىن-تويدا بايگە باسىنان كورىنسە, بالۋاندار بەلدەسۋىندە ارقاسى جەرگە تيمەگەن ول دومبىرا تارتۋدا دا مەرەيى ۇستەم بولىپتى. وسىلايشا ورتاسىندا ىلعي دا جەكپە-جەكپەن كۇي كەشكەن شىنىبەكتىڭ ارتىندا قالعان «جەكپە-جەك» كۇيى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتتى.
ءوزىنىڭ ەتى ءتىرى, العىرلىعىمەن ءحالى دە, مالى دا ايتا قالارلىقتاي ءباپيدىڭ دە (كەيىن ەل ءباپىل اتاپ كەتكەن) كۇيدەگى ۇلەسى مول. ودان تۋعان اشەن دە – ونەردىڭ ورەن جۇيرىگى. بىردە ساعىربايدىڭ قۇرمانعازىسى جىلوي بەتتەن ەلگە ورالىپ كەلە جاتىپ, قارويدىڭ جارقىنشاعىندا وتىرعان اشەن اۋىلىنا سوعادى. ءدال سول ساتتە وتاعاسى ۇيدە بولماي, زايىبى اجار كۇن كەشكىرىپ قالسا دا كۇيەۋىنىڭ ورنىن جوقتاتپاي, سول بويدا مال سويىپ, قازان كوتەرەدى. قوناق جالعىز وتىرماسىن دەپ اۋىلدىڭ ءۇش-ءتورت قارياسىن الدىرىپ, ورتا تولتىرادى, اڭگىمە-دۇكەن قۇرعىزادى.
شاي ءىشىلىپ, ەت تە جەلىنەدى. ودان ءارى قوناقتار از-مۇز اڭگىمە وربىتەدى. سودان سوڭ قۇرەكەڭ قولىنا دومبىراسىن الىپ, كۇي جەبەيدى. وسى كەزدە بويىنداعى ونەردىڭ وتى, جاستىقتىڭ شوعىمەن قىر اسىپ, قىدىرىپ كەتكەن وتاعاسى دا وتاۋىنا ورالادى.
ءۇي سىرتىنداعى اعاشتا بەيتانىس بوتەن اتتار بايلاۋلى. ەكى-ۇشەۋىن تانىپ ەدى. مىنا بىرەۋ قالباڭ قۇلاق كەر اتتىڭ تىزگىنى تارتىلىپ, توقىمى الىنىپتى. سوعان قاراعاندا سۋىپ تۇرعان جايى بار. تەر-ءجۇنىنىڭ قاتپارلانىپ, ءىشى-باۋىرىنىڭ جارانعانىنا قاراعاندا قاشىقتان قارا كورسەتكەن جانۋارعا ۇقسايدى. وسىلاي دەپ وي تۇيگەن وتاعاسى وتاۋىنا بەتتەدى.
شاڭىراعىنان شالقىپ-توگىلگەن كۇي ەسەدى. قۇلاق ءتۇرىپ ەدى, دومبىرا دىبىسى بۇنىكى ەمەس, قاعىسى دا داعدىلى ۇننەن باسقاشا, ارىندى, اسقاق. سوندا كىم؟ بوكەيلىكتە قۇرمانعازى دەگەن دومبىرانىڭ داۋلەسكەرى بار دەۋشى ەدى. مىنا قاعىس ماڭايداعى جۇيرىكتەردىڭ شابىسىنا كەلمەيدى. وسىنداي وي كەشكەن اشەن ءوز تابالدىرىعىن يمەنە اتتادى.
سويتسە, شارشى توردە ەلۋدى ەڭسەرىپ تاستاعان ەڭگەزەردەي اقسارى قاريا دومبىرا شەرتىپ وتىر. اناۋ-مىناۋ ەمەس, كوسىكتەي قولىمەن كۇرەپ شالادى, وراپ سوعادى.
بۇل داۋىسىن شىعارىپ سالەمدەستى. سول ساتتە كۇي شالىپ وتىرعان قوناق باسىن كوتەرىپ, قولىنداعى دومبىراسىن قابىرعاعا سۇيەدى. سودان سوڭ داۋىسىن شىعارا امانداستى. وسى كەزدە كۇيشى قاسىندا وتىرعان قىرما ساقالدىڭ ءبىرى قوناققا اشەندى تانىستىرىپ, «بۇل وسى ءۇيدىڭ يەسى اشەن دەگەن بولادى» دەپ ەدى, قۇرمانعازى بىردەن اڭگىمەگە كوشىپ «مال-جانىڭ امان با, قاراعىم؟ ورىن-جايىڭ قۇتتى, ءتورىڭ قوناقتى, بىرلىك-بەرەكەڭ ۇزاعىنان بولسىن, اشەن! مەن – الىس جولدان جالعىز-جالپى ات ارىتىپ, تۇياق توزدىرعان جولاۋشىمىن. اڭگىمەنى ءالى جالعاستىرامىز عوي. مەن سەنىڭ كەرەگە باسىنداعى دومبىراڭدى كورىپ, قولىما الدىم. ۇنىنەن ۇيلەسىم كوردىم. سوعان قاراعاندا ءوزىڭ دە بۇل ونەردەن قۇرالاقان ەمەس سياقتىسىڭ. كانە, ءوز قولىڭنان تىڭداپ كورەيىن, تولعاشى» دەدى.
اۋەلگىدە اشەن تىكسىنىپ قالدى. «جامان ءۇيدى قوناعى بيلەيدى» دەپ, اڭگىمەنى وزىنەن باستاپ, يەسىز دومبىراعا قول ارتقانىنا كەشىرىم سۇراۋ دا جوق, كۇي تارتشى دەيدى. نە ىستەسەم ەكەن؟ ايتسە دە اۋىل اراسى ەمەس, الىستان كەلەمىن دەدى عوي. نە دە بولسا, ىڭعايىنا كوشىپ, ءوتىنىشىن ورىندايىن» دەپ, ءتورت-بەس كۇيدى تۇيدەكتەپ ءبىر قايىردى دا, «ەندى قوناقكادە سىزدەن بولسىن», دەدى.
ءۇنى قاتقىلداۋ شىقتى. بىراق وعان قۇلاق اسقان قۇرمانعازى جوق, قولىنا ءوز دومبىراسىن الدى. سودان سوڭ اشەنگە قاراپ «جارايسىڭ, قولىڭ جۇيرىك ەكەن. اسپابىڭ دا سويلەپ تۇر» دەپ دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرەدى. ءارى-بەرى كۇي شاقىردى. سودان سوڭ بۇرىن ەستىمەگەن جاڭا كۇيدىڭ اۋەنىن باستاپ كەتتى. جاي, باپپەن ورىندالاتىن شىعارمانىڭ ءون بويىندا بالانىڭ كۇلكىسى, انانىڭ باقىتى, ءمولدىر اسپان, شۋاقتى كۇن ساۋلەسى نۇرىن توگەتىن سياقتى. كۇي اياقتالعاندا اشەن قوناقتىڭ بەتىنە قاراپ, سۇراقتى كۇيدە وتىردى دا «ايىپقا بۇيىرماڭىز, ءبىز ءسىزدى ءالى دۇرىس تانىمايمىز. بىراق دومبىرا قاعىسىڭىزعا قاراعاندا, بوكەيلىك كۇيشى ەكەنىڭىزدى اڭعاردىق. ەندەشە, كىم بولاسىز, قايدان كەلەسىز, قايدا باراسىز؟» دەدى.
– ول راس, ءبىز ءالى تانىسىپ ۇلگەرگەن جوقپىز. مەن بىلايشا ايتقاندا ءسىزدىڭ اۋىلعا قۇدايى قوناقپىن. اتىم – قۇرمانعازى, توپىراعىم, تۋمىسىم – ءوزىڭ ايتقان بوكەيلىك. ايتسە دە اياق جۇرۋگە, كوز كورۋگە ارنالعان عوي. قازىرگى قونىسىم ورىس جەرى – استراحان بەتتە. ول جاققا قونىس اۋدارعانىما دا كوپ بولا قويعان جوق. ءبارى دە تاعدىردىڭ ايداۋى ەمەس پە؟ ەلدى ساعىنىپ, بەرى قاراي شىعىپ كەتىپ ەدىم. اۋەلى اتاجۇرتىمدا بولىپ, ودان قايىن جۇرت, جايىق ءوتىپ, جەمدەگى كارى ناعاشىلارىما باردىم. تۇرمەسىنىڭ ءدامىن كوپ تاتقان تەكەگە دە سوقتىم. ەندى ەلگە بەتتەپ كەلە جاتقان جايىم بار.
ءدام ايداپ, ارالارىڭىزعا كەلىپ قالدىم. اۋىل شەتىنە كەلىپ, ات سۋىتىپ, جۇرەك جالعار ءۇي سۇراعانىمدا, بىرەۋلەر ارقاما اسقان دومبىرامدى كوردى مە, الدە بۇيىرمىس پا, «انە ءبىر ءۇي – اشەندىكى, ءوزى – كۇيشى, قوناقجاي» دەپ سىزدەرگە جۇمسادى. اللاعا شۇكىر, اجار دا – قۇدايعا قاراعان كەلىن ەكەن, «وتاعاسى جوق ەدى» دەپ, تەرىس اينالعان ەشتەڭەسى جوق, كورپەسىن سالىپ تورگە وزدىردى. قىمىزىن ۇسىنىپ, ءدام تاتقىزدى. مىنا اۋىلداستارىڭ كەلىپ, ورتا تولتىرعانشا اڭگىمە وربىتتىك, بالا-شاعا, وتباسىڭنان حاباردار بولدىم.
شىراعىم, ءتورىڭ كەڭ, جۇرەكتەرىڭ اشىق جاندار ەكەنسىڭدەر. مۇنداي قۇرمەتتى كەز كەلگەن جەردەن كورە المايسىڭ عوي. شىن ريزا بولدىم. جاڭاعى ورىنداعان جاڭا كۇيىم دە سول قۇرمەتتىڭ حيۋازى. كەلىننەن بىلگەنىمدەي, باۋىرلارىڭا ەرگەن وراق, ماماي ەسىمدى ەكى ۇلدارىڭ بار ەكەن. قىز – كورىك جانە ءورىس, ۇل – ۇلتان ەمەس پە؟ ۇلتانىڭ مىقتى بولسىن. مەنىڭ تىلەگىم – سول قوس ۇلىڭنىڭ ارتىنان تاعى ءبىرى ىلەسىپ, قارا ءوسىپ, ۇشەۋ بولسىن. ونىڭ اتى قاراساي اتالسا دەيمىن. سوندا وراق, ماماي, قاراساي باتىرلار سەنىڭ قورعانىڭ عوي. كۇيىمنىڭ دە اتى – قاراساي, – دەدى كۇيشى قۇرمانعازى.
مىنانداي جاقسى تىلەك ءۇي يەلەرىمەن قوسا, قوناقتاردى دا قۋانتتى.
– ءيا, ەستۋىمىز بار. قۇرمانعازى دەگەن اتىڭىز دا تانىس. قوش كەلدىڭىز, ەرتەڭ ارنايى قوناقاسىڭىز بولادى. بۇگىنگىڭىز, الىستان شارشاپ, شالدىعىپ كەلگەن سولىعىڭىزدى باسۋىڭىز, اتىڭىزدىڭ دا اياعى سۋىسىن, – دەپ اشەن دە, اۋىلداستارى دا قۇرەكەڭە قولقا سالادى. وسىلايشا ول شەكتىلەر اۋىلىندا تاعى دا ءبىر-ەكى كۇن جاتىپ, كۇي تارتتى, ارعى-بەرگىدەن كورگەنىن ايتىپ, كوڭىل كوتەردى. سوڭىندا بەيتانىس ورتانى قيماي قوشتاستى.
ايتقانىنداي ارتىنان اشەن كۇيشىنىڭ بايبىشەسى – اجار جۇكتى بولىپ, تاعى دا ءبىر ۇل تاپتى. اتىن قۇرمانعازى ەسىمدى قۇدايى قوناقتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا قاراساي اتادى.
اشەندە بۇلاردان باسقا دا ۇلدار بار. سولاردىڭ ءبىرى ونىڭ ەكىنشى ايەلى – شايىمنەن تۋعان مەڭدىگەرەي. ول دا اۋەلدەن كۇي ءۇشىن تۋعان دۇلەي-ءدى. قولىنا دومبىرانى ەكى جاسىندا الىپ, نەمەرە تۋىسى (ەكەۋى قۇرداس) باتىس الاشوردانىڭ ءىرى وكىلى قاراتىلەۋوۆ سالىمگەرەيمەن جىمپيتى, ويىل, ورىنبورداعى كۇندەرىن بىرگە وتكىزدى. سالىمگەرەي دە دومبىراشى ەدى. بىراق مەڭدىگەرەيدىڭ كۇي ونەرىندەگى شەبەرلىگىن ىلعي دا مويىندايتىن. ءتىپتى جانشا, حالەل, اسپانديار (كەنجين) جانە باسقالارىمەن كەزدەسىپ قالعاندا وسى قۇرداسىن ورتاعا الىپ, القاقوتان كۇي تىڭدايتىن. كەيىن ولار باسىنا ءىس ءتۇسىپ, ب ۇلىكشى الاشورداشىلار اتانعاندا ورىنبوردا كەزدەسىپ, سالىمگەرەيدىڭ ۇيىنە جينالدى. كەزىندەگى قيىن جاعدايدى تالقىلادى. وزدەرىنىڭ قولعا العان ءىستىڭ اقتىعى, تۋعان حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە ارنالعان ىزگى ويداعى جۇمىس ەكەنىنە سەندى. بۇل ءىسىمىزدى ءدال قازىر العا اپارا الماساق تا كەيىنگى ۇرپاق جالعاستىرادى, سوعان سەنەمىز دەگەن ءسوز ايتىلدى.
وسى كەزدە اتالعان وڭدى ىسكە ءوزى بەل شەشىپ ارالاسپاسا دا, الاشورداشىلاردىڭ ىلعي ورتاسىندا ءجۇرىپ, جۇرەگىمەن سەزىنگەن مەڭدىگەرەي قولىنا دومبىرا الىپ, تارقار كۇيىن تارتادى. جىگەرگە تولى, ارىنداپ, اسقاق ورىندالاتىن جاڭا شىعارماعا ەلەڭ ەتكەن سالىمگەرەي ءاپ دەگەننەن ءۇن قوسىپ, «مىناۋىڭ مەن ەستىمەگەن كۇي عوي, اتى قانداي؟» دەيدى قۇرداسىنا.
– «امانات», – دەيدى مەڭدىگەرەي.
– «امانات»... جوق, بۇل الاشتىڭ اماناتى عوي.
– ءدال سولاي.
– ەندەشە, بۇل كۇي ولمەسىن. ويتكەنى بۇل وسى ارادا وتىرعان تەك ءبىزدىڭ عانا ەمەس, كۇللى الاشتىڭ اماناتى عوي, – دەدى سالىمگەرەي.
بۇل پىكىردى باسقالارى دا قولدادى. كەيىن جاڭا ساياسات الاش باسىنداعىلار عانا ەمەس, وعان نيەتتەستەردىڭ ارتىنا شام الىپ تۇسكەندە, «امانات» كۇيىنىڭ اۆتورى مەڭدىگەرەي, ونىڭ اعايىندارى دا قارا تىزىمگە ىلىكتى. سالىمگەرەي قاراتىلەۋوۆ, حالەل مەن جانشا, اسپانديار كەنجين دە اتىلىپ كەتتى. ال مەڭدىگەرەي ءبىراز ۋاقىت ورىنبوردا بولسا, ارتىنان ورال, گۋرەۆ, ەلتاي, تاڭدايدا بۇقپانتايلاپ كۇن كەشتى. 1944 جىلدىڭ ساقىلداعان سارى ايازدى كۇندەردىڭ بىرىندە تاڭدايعا قاراستى باشەنقۇل قاۋىمى مەكەنىندە وتىرعان قاراسايدىڭ ۇيىنە كەلدى. اڭگىمەنى ارىگە سوزباي, جاستايىنان الدىنا جايعاستىرىپ, كۇي تىڭداتقان نۇرماشتى شاقىرىپ الدى دا «بالام, دومبىرا تارتشى؟» دەدى. نۇرماشتا قارسىلىق جوق, بىلگەنىن جەلدىرتتى. ءبىرازى اكەسىنەن, قالعانى سول مەڭدىگەرەيدىڭ وزىنەن ۇيرەنگەن شىعارمالار. سول باياعى «جەكپە-جەك», «سارى القا», «قارا جورعا»...
– جاقسى, بالام! وتە جاقسى. ەندى ساعان مەن تاعى ءبىر كۇي ۇيرەتەيىن, تىڭدا, – دەپ دومبىراسىن قولعا الدى. سودان سوڭ ءوزىنىڭ «اماناتىن» شەرتە باستادى. ءبىر رەت, ودان سوڭ ەكىنشى رەت ورىندادى. ۇشىنشىگە كوشكەندە نۇرماش: «اعا, مىنا كۇيىڭىزدى ەندى مەن ورىندايىنشى», دەدى.
– قالاي؟
– بۇل كۇيدى ءسىز بۇرىن دا ورىنداپ ءجۇرسىز عوي. بىراق ەشۋاقىتتا اتىن ايتقان ەمەسسىز. مەن سول كەزدە-اق ۇيرەنىپ العانمىن, – دەپ ەدى.
– دۇرىس ايتاسىڭ. مەن ونىڭ اتىن ەشكىمگە ايتقان ەمەسپىن. ەندى سەن ونى ۇيرەنىپ ال. كۇنى تۋىپ, كەزى كەلگەندە ورىندارسىڭ. كۇيدىڭ اتى – «امانات». وسى كۇي ءۇشىن مەن ءبىراز قۋعىن كوردىم. ءالى دە قۋعىندامىن. ايتسە دە سەن ونى ۇمىتپا, – دەپ كۇي تاريحىن ايتىپ بەردى.
اتتاناردا قاراساي ىنىسىنە قاراپ «سەن مىنا بالانى ساقتا. قولى شەبەر, تالابى بار ۇل عوي. قارا جۇمىسقا سالىپ, كيەلى ونەردەن الشاقتاتپا. ونەرلى بالانى قور قىلما» دەپ تاپسىردى. سودان سوڭ كوپ كىدىرمەي ءجۇرىپ كەتتى. ارتىنشا ونىڭ «جالعانساي دەگەن جەردە كەنەتتەن قايتىس بولدى» دەگەن حابارى جەتتى.
ايتسە دە الاشوردانىڭ لاڭى شىنىبەكتەن تاراعان ۇرپاقتى اينالىپ وتپەي, وتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىنا دەيىن بوي جازىپ, ەركىن كوسىلۋىنە مۇمكىندىك بەرمەدى. بار-جوعى ءتورت سىنىپتىق ءبىلىمى بار نۇرماش (نۇرمۇحامبەت) اكەسىنە كومەكشى بولىپ, شوپان اتاندى. ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنداعى ونەرگە دەگەن جاڭاشا بەتبۇرىس ونى دا ورىستەن ورالتىپ, ساحنا تورىنە شىعاردى. مەڭدىگەرەي اعاسىنان ۇيرەنگەن تالاي شىعارمانى حالىققا تانىتتى. ءتىپتى 1957 جىلى وبلىس ورتالىعىندا وتكەن ونەر فەستيۆالىندە احمەت جۇبانوۆ پەن نۇرعيسا تىلەنديەۆ الدىندا اڭگىمە باسىندا ءسوز ەتكەن كۇيلەردى ورىنداپ بەرەدى. تاعى دا الپىستان استام كۇيدى بىلەتىنىن ايتادى. بۇل اكادەميكتى قاتتى ويلاندىرادى. «وي, شىراعىم, سەن بىزگە كەرەكسىڭ. الماتىعا ءجۇر, ارناۋلى ءبىلىم الىپ, شەبەرلىگىڭنىڭ جەتىلۋىنە كومەكتەسەمىز. بىزگە كەرەگى – سەنىڭ جالپى ءبىلىمىڭ ەمەس, شەبەرلىگىڭ, ونەرىڭ. دينا شەشەڭدە ءبىر كلاستىق ءبىلىم جوق. بىراق قازىر ول – حالقىمىزدىڭ ۇلى كۇيشىسى» دەيدى اكادەميك.
وسى كەزدە نۇرماشتىڭ ەسىنە ءوزىنىڭ ۇستازى مەڭدىگەرەي اشەنوۆ جونىندەگى اكەسى ايتاتىن مىنا ءبىر اڭگىمە ورالىپتى. ول جاستاۋ كەزىندە جايىق بويىندا, قۇمدا وتەتىن ءتۇرلى تويدا كۇي تارتىپ, سايىستارعا ءتۇسىپتى. سونداي ساتتە دينا شەشەيمەن دە تالاي رەت كەزدەسسە كەرەك. مەڭدىگەرەيدىڭ شەبەرلىگىنە ريزا بولعان كۇيشى انا «ماعان مەڭدىگەرەيدىڭ مايساڭ قاعىسى ۇنايدى. شەبەر-اق, شەبەر!» دەپ ريزالىق سەزىم بىلدىرگەن ەكەن. كەيىن قارشىعا احمەدياروۆتا دا كەيدە سول قاعىس قىلاڭ بەرەدى.
نۇرماش احمەت جۇبانوۆتىڭ جوعارىداعى ۇسىنىسىن قۋانىشپەن قابىلداپ, اۋىلداعى اكەسىنە جەتكىزەدى. ايتسە دە سالىمگەرەيدەن اۋزى كۇيىپ, مەڭدىگەرەيدەن قورقىپ قالعان قاراساي قاريا «بالام, الاشوردا ارىستارى ءالى اقتالعان جوق. اتىڭدى شىعارامىن دەپ جۇرگەندە ارانداپ, سوزگە شاتىلارسىڭ. ودان دا تىنىش ءجۇرىپ, قوي باققانىڭنان ارتىعى جوق» دەپ رۇقساتىن بەرمەپتى.
بىراق مەڭدىگەرەيدىڭ «اماناتى» ولگەن جوق. وعان توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا تاۋەلسىزدىك تاڭى اتىپ, ەلىمىز ەڭسە كوتەرگەنى سەبەپ بولدى. شەكتى شىنىبەك كۇيشىنىڭ ۇرپاعى (قاراتىلەۋدەن وربىگەن), كۇنى كەشە ارامىزدان وتكەن حالقىمىزدىڭ عاجايىپ كۇيشىسى قارشىعا احمەدياروۆ ۇستازى نۇرعيسا تىلەنديەۆكە بارىپ وتىرسا, ول شاكىرتىنە گۋرەۆتە 500 ادامدىق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ قالاي ساحناعا شىققانى, اۋىل ونەرپازدارى جايلى اڭگىمەلەپ, «سول كەزدە احاس ەكەۋمىز ەسبول اۋدانىنان كەلگەن نۇرمۇحامبەت قاراساەۆ دەگەن جاس جىگىتپەن كەزدەسىپ, كوپ ەشكىم بىلە بەرمەيتىن تالاي كۇيدى ەستىپ ەدىك. سول بويدا ونى الماتىعا شاقىرعانبىز, وقۋىنا كەلىسكەنبىز. بىراق نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ونىڭ بۇل جاققا جولى تۇسپەدى» دەپتى. سول ساتتە قارشەكەڭ جەردەن جەتى قويان تاپقانداي «نۇرەكە-اۋ, ول مەنىڭ ەڭ جاقىن تۋىسىم ەمەس پە؟ ءالى بار, شارۋاشىلىقتا ۇزاق جىل شوپان بولدى. قازىر زەينەتكەر» دەيدى.
– ەندەشە, سول اعاڭدى تاپ, ول بىلەتىن كۇيلەردى جازىپ ال, – دەپ تاپسىرادى نۇرعيسا.
قارشىعا احمەدياروۆ 1994 جىلى تۋعان اۋىلىنا ورالىپ, اتاجۇرتىن ارالايدى. اكە-شەشەسى, اتا-بابالارىنىڭ ارۋاعىنا زيارات ەتەدى. تۋعاندارىنا سالەم بەرەدى. سونىڭ ءبىرى – كەڭەس داۋىرىندە كۇركىرەگەن شوپان اتانىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قۋ تاياعىن ۇستاپ قالعان زەينەتكەر اعاسى نۇرمۇحامبەت تورگە توسەگىن سالىپ, ەرتە تۋعان ءبىر مارقاسىن شالىپ, قۇشاق جايىپ قارسى الدى.
اڭگىمەنى ءىنىسى باستادى. «اعا, ءسىزدىڭ دومبىرا تارتاتىنىڭىزدى, قولىڭىزدىڭ اجەپتاۋىر جەلى بار ەكەنىن بىلەمىن. قوي باعامىن دەپ كوپ بايگەدەن قۇر قالدىڭىز. ءسىزدىڭ ونەرگە دەگەن جۇرەگىڭىز اق قوي. ونەردى بارىنەن دە جوعارى قوياسىز. شىنىبەك اۋلەتىندەگى كوزى ءتىرى كۇيشىنىڭ ۇلكەنى ءوزىڭىزدى ۇستاز سانايمىز. ءسىز ومىردە ءوزىڭىزدى مەڭدىگەرەيدىڭ شاكىرتىمىن دەيسىز. اكەڭىز قاراساي دا كۇيشى ەدى عوي. سولاردان سىزدە نە قالدى؟ مەنىڭ ۇستازىم نۇرعيسا تىلەنديەۆ جاقىندا ماعان: «سول اعاڭدا كوپ نارسە بار. كەيبىر كۇيلەرىندەگى قاعىستاردى ءوز شىعارمالارىمدا پايدالانعانىمدى جاسىرمايمىن» دەپ مەنى سىزگە ادەيى جۇمسادى» دەيدى.
نۇرمۇحامبەت العاشىندا تولقىدى. جانارىنا جاس ءۇيىرىلدى. سودان سوڭ ءسوز ساباقتاپ, ء«وزىڭ بىلەسىڭ, مەنىڭ اينالامنىڭ ءبارى – كۇيشى. بىراق سولاردىڭ قايسىسىنان دا جوعارى تۇراتىنى مەڭدىگەرەي اعام-دى. اكەم «ول دومبىرانى قولىنا ەكى, سەن ءتورت جاسىڭدا الدىڭ. سەنىڭ كۇيدەگى ۇستازىڭ مەڭكەڭ» دەپ. ايتسە دە ول مەنىڭ جانىمدا ەرتەلى-كەش وتىرىپ, اقىل بەرگەن جوق. دەگەنمەن الدىندا وتىرىپ, تالاي كۇيدى تولعادىم. قولىنا قاراپ, قاعىسىن ۇيرەندىم. سول مەكتەپ مەنى ءومىر بويى كۇيگە عاشىق, جۇرت الدىندا اسىق ەتتى. بىلگەنىمدى ورىندادىم. ونىمدى تىڭدارماندارىم ءاردايىم جىلى قابىلدادى.
دەگەنمەن مەندە جارتى عاسىردان بەرى كەلە جاتقان ۇلى ارمان, وشپەس وسيەت بار. بۇل – مەڭدىگەرەي اعامنىڭ ولەر الدىندا ادەيىلەپ تاپسىرعان «امانات» كۇيى. بۇل – اراسىندا سالىمگەرەي اعام دا بار الاشورداشىلاردىڭ وسيەتى, كەيىنگىلەرگە اماناتى. ونى ۇستازىم: «نۇرماش, بۇل كۇيدى ۇمىتپا! ۇدايى ورىنداپ ءجۇر», دەۋشى ەدى. سولاي ىستەدىم, بىراق توپ الدىندا اتىن اتاپ, شەرتە المادىم. ەندى ونىڭ كۇنى تۋدى-اۋ, دەپ ويلايمىن. سەن سونى ۇيرەنىپ ال دا, ۇلكەن توپقا جەتكىزشى» دەدى.
قارشىعانىڭ كۇتكەنى وسى ەدى. اعاسىنىڭ ورىنداۋىنداعى الگى كۇيدى ۇنتاسپاعا جازىپ, كەيىن نوتاعا ءتۇسىردى. ونى ماحامبەت اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمى مەن ز.ەسجانوۆا اتىنداعى بالالار ساز مەكتەبىنە بەرىپ, وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋگە كومەكتەستى. د.نۇرپەيىسوۆا اتىنداعى اتىراۋ وبلىستىق اكادەميالىق قازاق ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ سول كەزدەگى باس ديريجەرى جانە كوركەمدىك جەتەكشىسى وراق جاۋىروۆتىڭ وركەسترگە بەيىمدەۋىندە ز.ەسجانوۆا اتىنداعى ساز مەكتەبى وركەسترىنىڭ ورىنداۋىندا ونەر سۇيەر قاۋىمعا جەتتى. قارشىعانىڭ ءوز قولتاڭباسىمەن «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» انتولوگياسىنا, پروفەسسور ك.ساحارباەۆانىڭ «كۇي-عۇمىر» كىتابىنا ەندى. وسىلايشا, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىر اماناتى سانالعان مەڭدىگەرەيدىڭ «امانات» كۇيى ءوز تىڭداۋشىلارىن تاۋىپ, تاريحتا قالدى.
ونەر – ومىردە كورىپ-ءبىلۋ, تاجىريبەمەن قالىپتاسۋمەن بىرگە ءاۋ باستا قانمەن بەرىلەتىن قاسيەتتى جەتىستىك. بىراق ونى دەر كەزىندە تانىپ, دامىتا ءبىلۋ كەرەك. شىنىبەك اۋلەتىندە كۇيشىلىك ءداستۇر وركەن جايدى. ولار ونەردىڭ وزگە تۇرىنەن دە قۇرالاقان ەمەس. ماسەلەن, اتىراۋ وڭىرىندە ايتىسكەرلىك شەبەرلىكتى قايتادان ورىستەتىپ جۇرگەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, اقىن ءجانيبا قاراساەۆانىڭ ورنى ەرەكشە. ول ولەڭمەن بىرگە قارا سوزدەن مارجان تەرۋدە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. بىرنەشە كىتابى جارىق كوردى. وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا قوعامداعى تۇيتكىل ماسەلەلەردى باتىل دا ەركىن قوزعاپ, رۋحانياتتىڭ كەيبىر جايتتى اشىق ايتىپ ءجۇر. وسى ماقالانى جازۋدا جانيبامەن قايتا-قايتا اڭگىمەلەستىك, كوپ جايتقا قانىق بولدىق. سونىڭ بارىندە ول نۇرمۇحامبەت اعاسىنىڭ «ونەردە جارقىراپ كورىنە المادىم-اۋ» دەگەن ارمانى بولعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
قازاقتىڭ قوڭىر دومبىراسىنىڭ شاناعىنان شالقىعان كۇي توگىلە بەرسە ەكەن...
وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
اتىراۋ وبلىسى