ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى مەرەكە – تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەدەن ورگاندارى دا ءوزىنىڭ 22 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. كەدەنشىلەردىڭ كاسىبي مەرەكەسىمەن قاتار اتقارىلعان جۇمىستاردى قورىتىندىلايتىن جىل اياعى دا كەلىپ قالدى. وسىعان وراي قوستاناي وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى, كەدەن قىزمەتىنىڭ پولكوۆنيگى باقىت ساتماعانبەتپەن سۇحباتتاسقان ەدىك.
ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى مەرەكە – تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەدەن ورگاندارى دا ءوزىنىڭ 22 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. كەدەنشىلەردىڭ كاسىبي مەرەكەسىمەن قاتار اتقارىلعان جۇمىستاردى قورىتىندىلايتىن جىل اياعى دا كەلىپ قالدى. وسىعان وراي قوستاناي وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى, كەدەن قىزمەتىنىڭ پولكوۆنيگى باقىت ساتماعانبەتپەن سۇحباتتاسقان ەدىك.
– باقىت سەگىزباي ۇلى, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلۋدا. دەپارتامەنت قۇقىق قورعاۋ بلوگىنىڭ اياقتالىپ بارا جاتقان جىل ىشىندەگى قىزمەتىن ءسىز قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ءتاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ جوعارى تيىمدىلىكپەن جۇزەگە اسىرىلۋىنا, زور تابىستارعا قول جەتكىزىلۋىنە قۇقىقتىق تۇرعىدان سەپتىگىن تيگىزەدى. قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋ ءۇشىن تۇجىرىمدامالىق مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا دا كورىنىس تاپتى. قازىرگى تاڭدا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتىنە مولدىرلىك, ايقىندىق ءتان. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ىرىكتەۋ قاتايا ءتۇستى. قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ رەفورماسى شەڭبەرىندە دەپارتامەنتتە كەزەكتەن تىس اتتەستاتتاۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. قازىر دەپارتامەنتتە كونتراباندامەن كۇرەس جونىندەگى جانە ىشكى قاۋىپسىزدىك باسقارماسى اتتى ەكى باسقارمادان تۇراتىن قۇقىق قورعاۋ بلوگى جۇمىس ىستەيدى.
2013 جىلى بارلىعى 11 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى, ولاردىڭ ىشىنەن ەكونوميكالىق كونتراباندا جانە كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردى تولەۋدەن جالتارۋ فاكتىلەرى بويىنشا مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن 40 ميلليون 600 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى زيان وتەلدى. اكىمشىلىك تاجىريبە جەلىسى بويىنشا 141 اكىمشىلىك-قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالىپ, ولارعا 5 ميلليون تەڭگەدەن اسا ايىپپۇل سالىندى جانە مەملەكەتكە 8 ميلليون 700 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى نۇقسان وتەلدى.
– سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ قاي ۋاقىتتا دا وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى. ءسىزدىڭ دەپارتامەنت وسى پروبلەمامەن قالاي كۇرەسۋدە؟
– 2012 جىلى قازىنالىق بلوك قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتتەستاتتاۋدان شىعارىلۋى جۇرگىزىلدى, دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرىنىڭ 16 پايىزى عانا پوگونىمەن قالدى. 2013 جىلدىڭ اقپان ايىندا قوستاناي وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى قازىنالىق بلوگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەدەن ورگاندارى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ اكىمشىلىك مەملەكەتتىك لاۋازىمدارعا كوشىرىلدى. دەپارتامەنت سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋگە, ازاماتتىق قوعام قۇرىلىمدارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋعا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مەملەكەتتىك ساياساتتى ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە تاجىريبەلىك شارالار كەشەنىن قابىلدادى.
دەپارتامەنتتىڭ سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرىنە قارسى كۇرەس جۇمىسىنىڭ اقپاراتتىق جاعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 7 دوڭگەلەك ۇستەل, 4 «تىكەلەي جەلى» وتكىزىلدى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا 53 ماقالا جاريالاندى, قىركۇيەك ايىندا دەپارتامەنت «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ جانە «اتامەكەن» كاسىپكەرلەردىڭ ۇلتتىق پالاتاسىنىڭ قوستاناي وبلىستىق فيليالدارىمەن بىرلەسىپ, «اشىق ەسىك كۇنىن» وتكىزدى.
– پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ جەتەكشى كۇشى – كاسىپكەرلىكتى جان-جاقتى قولداۋ» ەكەنى ايقىندالدى. الشاق رەسىمدەۋ ورىندارى, ولاردى قۇرۋداعى ماقسات پەن ونىڭ ناتيجەسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ەلىمىزدە استىقتان رەكوردتىق ءونىم جينالعان 2011 جىلدىڭ قاراشاسىندا ونى وتكىزۋدەن الەمدىك نارىقتى باعىندىرۋدىڭ باسەكەلىك كۇرەسى دە قىزىپ تۇردى. وسى جاعدايدا قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋىن نازارعا الا وتىرىپ, 12 كەدەن بەكەتى جويىلعان بولاتىن. ءبىزدىڭ دەپارتامەنت ەكسپورتتالاتىن استىقتى تىكەلەي ارتاتىن «توبىل ەلەۆاتورى», «جاركول ەلەۆاتورى», «سارىكول ەلەۆاتورى» اكتسيونەرلىك قوعامدارى سياقتى باسقا دا استىق ساقتاۋ قويمالارى مەن استىق قابىلداۋ پۋنكتتەرى شوعىرلانا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردەن استىقتىڭ ەكسپورتىن كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋ بويىنشا الشاقتاتىلعان ورىنداردىڭ اشىلۋىنا باستاماشىلىق ەتتى. 2012 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ الشاقتان رەسىمدەۋ ۇستانىمى بويىنشا استىق ەكسپورتىنىڭ كەدەندىك وپەراتسيالارى سارىكول, دەنيسوۆ جانە وكتيابر ەلدى مەكەندەرىندە تاۋلىك بويى تارتىبىندە جۇزەگە اسىرىلادى.
دەپارتامەنتتىڭ باستاماسى بويىنشا كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستەگى تالقىلاۋ ناتيجەسىندە قىسقارتىلعان كەدەن بەكەتتەرىنىڭ بازاسىندا قولدانىستاعىلارعا قوسىمشا اۋليەكول, فەدوروۆ اۋىلدارىندا جانە ليساكوۆ قالاسىندا جاڭادان كەدەندىك وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ ورىندارى اشىلدى. قازىر دەپارتامەنتتىڭ قىزمەت ايماعىندا كەدەندىك وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋدىڭ 6 ورنى جۇمىس ىستەيدى.
– ۋاكىلەتتى ەكونوميكالىق وپەراتورلار ينستيتۋتىنىڭ تانىمالدىعى ارتىپ كەلەدى. اتالمىش مارتەبە العان سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلار قانداي ارتىقشىلىقتارعا يە جانە قوستاناي وبلىسىندا مۇنداي جەڭىلدىكتەردى كىمدەر پايدالانادى؟
– ءيا, 2010 جىلدان باستاپ ۋاكىلەتتى ەكونوميكالىق وپەراتورلار ينستيتۋتى كەدەن وداعىنىڭ كەڭىستىگىندە تانىلىپ كەلەدى. بۇل قۇرىلىمدى ەنگىزۋدىڭ ماقساتى كەدەندىك قىزمەت پەن بيزنەس قوعامداستىعىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل جۇيەسىن تولىققاندى دامىتۋ, كەدەندىك وپەراتسيالاردى وڭايلاتۋ جانە جەدەلدەتۋ, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە ادال نيەتتى قاتىسۋشىلار ءۇشىن جاعداي جاساۋ, تاۋەكەلدى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ بولىپ تابىلادى.
كەدەن وداعىنداعى ۋاكىلەتتى ەكونوميكالىق وپەراتورلار, بۇل – كەدەن ورگاندارىنىڭ سەنىمىنەن شىققان, ولارعا ارنايى وڭايلاتىلعان رەسىمدەردى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرىلەتىن زاڭدى تۇلعالاردىڭ بەلگىلى ساناتى. ارنايى كەدەندىك رەسىمدەردى وڭايلاتۋلاردى پايدالانۋ كەدەندىك وپەراتسيالار كەزىندە قارجىلىق جانە ۋاقىت شىعىندارىن ازايتۋعا جانە لوگيستيكالىق تىزبەكتى وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بارلىق تالاپتاردىڭ ورىندالۋى جانە بارلىق شارتتاردىڭ ساقتالۋى, سونداي-اق ءتيىستى تىزىلىمگە ەنگىزىلۋى جاعدايىندا زاڭدى تۇلعا ۋاكىلەتتى ەكونوميكالىق وپەراتور مارتەبەسىنە يە بولادى جانە كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەدەن ءىسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىندە قارالعان ارنايى وڭايلاتۋلاردى پايدالانا الادى. بۇل رەتتە ۋاكىلەتتى ەكونوميكالىق وپەراتور مارتەبەسى ونى بەرگەن كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا عانا مويىندالادى. سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا مۇنداي مارتەبەنىڭ بولۋى شارۋاشىلىق سۋبەكتىسىنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەدى, ال كاسىپورىن كودەكستىڭ 65-بابىنا سايكەس سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە وزگە قاتىسۋشىلارعا قاراعاندا بىرقاتار ەلەۋلى ارتىقشىلىقتارعا يە بولادى. مىسالى, قوستاناي وبلىسىندا ءۇش كاسىپورىن, ياعني «بايان سۇلۋ» اكتسيونەرلىك قوعامى, «RG Brands Kazakhstan» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ «كوسميس» فيليالى, «ستوفارم» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى وسىنداي ءمارتەبەگە يە.
– كاسىبي مەرەكەدە ارىپتەستەرىڭىزگە قانداي تىلەك ايتار ەدىڭىز؟
– كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ بارلىق جەكە قۇرامىن كاسىبي مەرەكەمەن قۇتتىقتايمىن. قىزمەت جولىندا تابىس, جاقىندارىنا اماندىق, قۋانىش, ءومىر جولىندا ساتتىلىك, كەمەل كەلەشەك تىلەيمىن. ءاردايىم ەگەمەندىگىمىز ەڭسەلى, تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى بولسىن.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.