تۇركىستان لەگيونى (مۇستافا شوقايدى كورگەن قارت مايدانگەر سالىقجان قاسەن ۇلىنىڭ اڭگىمەسى)

شىعىپ امانداستىم. «جاڭادان كەلگەن جاس بريگادير جىگىت سەن بە؟» دەدى. ء«يا, مەنمىن» دەپ ءجون سۇراسىپ, ءبىراز وتىردىق. ءبىر كەزدە اقساقال: «اينالايىن قارا­عىم, بالا-شاعا بار دەگەندەي سەنەن جۇمىس سۇراپ كەلدىم» دەسىن. دالا قوسىمىزدىڭ قاراۋىلدارى دۇرىس قاراماي, اندەتىپ كەتىپ, ونى-مۇنى قولدى بوپ جۇرگەن ەدى. جارايدى اقساقال كەلگەن ەكەن­سىز بۇگىننەن باستاپ, ستانعا قاراۋىل بولاسىز, سەرىگىڭىزبەن ءبىر سوتكەدەن كەزەكتەسىپ تۇراسىزدار دەپ, جۇمىسقا قابىلدادىم دا جىبەردىم. ءوزى وتە ۇقىپتى, جۇ­مى­سىنا مۇقيات كىسى بولىپ شىق­تى. ءىسىن تىڭعىلىقتى اتقارىپ ءجۇر­دى. الايدا جوعارعى جاقتاعى باس­شىلاردىڭ كەيبىرى ءبىرتۇرلى كوز­قاراستا بولعانداي بولدى. ول ۋاقىتتا 9 ماي جەڭىس كۇنى رە­­تىندە تويلاناتىن دا, سوعىس ارداگەرلەرىنە سىي-سىياپاتتار, ور­دەن, مەدال, ءتۇرلى گراموتالار بەرىلەتىن. اقساقالدى سول تى­زىم­گە دە قوسىپ جىبەردىم. مەرەكە كۇ­نى الاڭدا ۇلكەن جينالىس ءوتىپ, ار­داگەر­لەرگە سىيلىق بەرىلدى دە, بۇل كىسىنىڭ اتى اتالمادى. سىزىپ تاستاپتى. مەن ودان حابارسىزبىن. مەرەكەگە شاقىرىپ قويعان ءوزىم بولعان سوڭ ۇيالعانىمنان كون­ۆەرت­كە جيىرما سوم اقشا سالىپ, اپارىپ بەردىم. مۇنىڭ سەبەبىن كەيىن ءبىلدىم. بۇل كىسى وتان سوعىسى كەزىندە نەمىستەرگە تۇتقىنعا ءتۇسىپ, «ساتقىن» دەگەن كۇدىكپەن ون جىلداي يتجەككەنگە ايدالىپ كەلگەن ەكەن.  ەستۋىن ەستىپ, بىراق ەشتەڭە دەي الماي ءجۇردىم. ءبىر كۇنى ۇيدە كورشى تۇراتىن ينجەنەر دوسىم داۋلەت ءابىشوۆتىڭ  بولمەسىندە «پودەنيە بولشوگو تۋركەستانا» دەگەن كىتاپتى وقىپ جاتىر ەدىم, سالىقجان اقساقال قاراۋىلدىققا كەلگەن ەكەن ماعان قاراپ قويدى دا, شاي دەمدەي باستادى. ەكەۋمىز اسىقپاي شاي ءىشىپ الدىق. از-ماز ۇنسىزدىكتەن سوڭ «مىنا كىتاپتى تولىق وقىپ شىقتىڭ با؟» دەسىن. ء«يا» دەدىم. قاريا ءبىراز ويلانىپ وتىرىپ: «سۋۆالكا دەگەن جەرلەر بار ما ىشىندە؟» دەپ تاعى سۇرادى. كىتاپتى بۇل كىسى دە وقىعان ەكەن عوي دەپ ويلادىم دا قويدىم. اقساقال كىتاپقا ۇزاق قاراپ وتىرىپ: «وسى كىتاپتا جازىلعان جەرلەردە نەمىستەردىڭ قولىندا  مەن تۇتقىندا بولعانمىن, قاراعىم», دەدى. مەن تاڭدانا وتىرىپ, جاي-جاپسارىن سۇرادىم.

ازاپتى جىلدار

«شىراعىم, ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىز اۋىر جاعدايدا ءوتتى. بەسىكتەن بەلىمىز شىقپاي جاتىپ كورمەگەنىمىز قالمادى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ سولاقاي ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن 1931-1933 جىلدارداعى قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشار­شىلىقتان قازاق حالقىنىڭ جارتىسىنا جاقىنى قىناداي قىرىلىپ كەتتى. 1937 جىلى قازاقتىڭ وقىعان باس كوتەرەر اردا ۇلدارىنىڭ نا­قاقتان-ناقاق  اتىلعاندارى جا­نىڭدى جەگىدەي جەيدى. وسىنىڭ ءبارىن كوردىك» دەپ اۋىر دا ازاپتى كۇن­دەردى تىزبەكتەپ ايتا باستادى.

«ەرتەدە قاراكەمەر اۋىلى ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ ورتا­لىعى بولاتىن. وسىندا جۇمىسشى-شارۋا (رابفاك) مەكتەبى بولدى. ول كەزدە وبلىستاعى ۇلكەن ءارى العاشقى ءبىلىم ۇياسى ەدى.   1939 جىلى وسى وقۋ ورنىن ءبىتىردىم. ودان  مۇعالىمدەر دايىندايتىن ەكى ايلىق كۋرستى ءتامامداپ, ستا­لين اتىنداعى كولحوزدا  ساۋات­سىزدىقتى جويۋ مەكتەبىندە باسشى بولدىم. نارىنقول اۋدانىنا جاڭادان اشىلعان ۇلكەن مەكتەپكە ديرەكتور قىزمەتىنە جىبەرۋگە بۇيرىق شىعىپ, ەلگە اس-اۋقاتىن بەرىپ, كەتكەلى جات­قانىمدا اسكەرگە شاقىرۋ كەلىپ, 1940 جىلى 22 جاسىمدا اسكەرگە الىندىم. بەلورۋسسيانىڭ شە­پەتوۆا ستانساسىندا شەكارا قىز­مەتىنە لايىقتى اسكەري دايىن­دىقتان وتتىك. ليتۆانىڭ لود­زيەس قالاسىندا بالتىق اسكەري وك­رۋگىنىڭ №107 اتقىشتار شەكارا وتريا­دى توپتاسقان ەدى. مەنى سوندا بايلانىس وتريادىنا قالدىردى. اسكەري ءتارتىپ, قىزىعى مەن قيىن­شىلىعى قاتار كۇندەر ءوتىپ جاتتى. 1941 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا سوعىس باستالدى دەگەن سۋىق حا­بار راديودان ساڭق ەتە قالدى. سول كۇنى ەرەكشە وكرۋگكە قاراستى 3-كومەنداتۋرا ورنالاسقان زاستاۆادا كۇزەتتە تۇرعان ەدىم. تاڭ الاكەۋىمدە ءتۇسى سۋىق سۇر يسترەبي­تەلدەر اسپانعا قاپتاپ شىعا كەل­دى. بومبالاۋ باستالىسىمەن زاس­تاۆا باستىعى يۋرشەنكومەن راتسيا ارقىلى بايلانىسقا شىقتىم. «بۇل نەمىس يسترەبيتەلدەرى. اۋە شەكاراسى بۇزىلدى. مەن ورتا­لىقپەن بايلانىسقانشا سابىر ساق­تاڭدار» دەگەن بۇيرىق الدىق. كەڭەس وداعىنىڭ كەڭىستىگىنە ەنىپ كەتكەن نەمىس فاشيستەرىنىڭ يسترەبيتەلدەرى شاعىن زاستاۆانىڭ ۇستىنەن بومبالارىن قارشا جاۋدىرىپ وتە شىقتى. شتاب باستىعى كاپيتان تيزيانكوۆ ءاربىر پوستتى اتپەن ارالاپ, «كومەنداتۋراعا جينالىڭدار» دەگەن اسىعىس بۇي­رىق بەردى. «سونداعى بار قارۋ جا­راقتى ءبولىپ الىپ, شەكارانى سوڭعى وق قالعانشا قورعايمىز» دەپ اۋىز جيعانشا, تاس جول بويىنان نەمىس-فاشيستەرىنىڭ مۇزداي قارۋلانعان موتوتسيكليستەرى مەن تانكتەرى دە كەلىپ جەتتى. ءبىزدىڭ اتقان وقتا­رى­مىز بەن جارعان گراناتالارى­مىز نەمىستىڭ قالىڭ اسكەرىنە اسەر ەتە المادى. الدارىنان وق ات­قان شەكاراشىلارعا قارسى وق جاۋ­­دىرىپ, بىزدەردى كوزدەرىنە ىل­مەگەن كۇيلەرى سانسىز تەحنيكالار ءوتىپ جاتتى. «بۇل گيتلەردىڭ اسكەرى. برەست ءبىتىمى جاسالعانىنا قاراماي سوعىستى باستاعان سياقتى. ءبىز قورشاۋدا قالدىق. مەن كومەنداتۋرادا بولامىن. سەندەر ورمانعا جەتىپ بەكىنىڭدەر!» دەگەن كومانديرىمىز يۋرشەنكو كومەن­داتۋراعا قاراي تارتتى. وندا جەتىپ ۇلگەرمەي-اق الدىنان جاۋدىڭ قا­لىڭ اسكەرى قورشاۋعا الدى. ول جاۋعا ءتىرى بەرىلگىسى كەلمەگەن كۇيى ءوزىن-ءوزى اتىپ ءولتىردى. سول سول-اق ەكەن, بىزدەرگە وق قارشا بورادى. اتىسا شەگىنىپ, ورمانعا كىرىپ ۇل­گەردىك. ەكى كۇن بويى اتىس, بىزگە ارت­­تان كومەك كەلمەدى. جاۋدىڭ قا­­­لىڭ اسكەرى قورشاۋعا الىپ, قى­­­راتىنداردى قىرىپ, ءتىرىمىزدى ۇس­تاپ, ماشيناعا تيەپ, ليتۆا مەن پولشانىڭ شەكاراسىنداعى تاس قامالعا اكەپ قامادى. «كەيىن بىل­دىك  بۇل  «سۋۆالكا» دەپ اتالاتىن تۇتقىندار لاگەرى ەكەن», دەپ اقساقال اۋىر كۇرسىندى.

مەنىڭ كوز الدىما لاگەرگە قامالىپ جاتقان تۇتقىندار ەلەس­تەدى. ول لاگەردە قانشا تۇتقىن بولدى ەكەن دەگەن كوكەيىمدە سۇراق تۇردى, بىراق سۇرامادىم. وسى ارالىقتا مەن كوتەرىپ وتىرعان ماسەلە جونىندە  ارىپتەسىم مەڭ­دىباي سۇمەنوۆتىڭ  اتىراۋ گازەتىنە جازعان مالىمەتتەرىنە تاڭعالماسقا شاراڭىز جوق. «كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ 1990 جىلى جاڭ­عىرتقان دەرەگى بويىنشا, وسى شا­­مادا ولاردىڭ سانى 3ملن 900 مىڭ ادامعا جەتىپتى. ال فرانتسۋز تاريحشىسى ن.ۆەرن سوعىستىڭ بارلىق كەزەڭىندە  التى ميلليونعا جۋىق كەڭەس جاۋىنگەرى تۇتقىنعا تۇسكەنىن ايتادى. سولاردىڭ جارتىسىنان استامى كونتسلاگەرلەردە قازا تاپقان. تۇركىستان لەگيونىندا بارلىعى 100 مىڭ شامالى جاۋىنگەر بولعان». جالپى, سوعىس باستالاردا قازاقستاندا 6,2 ملن حالىق بولسا, سونىڭ 1,2 ميلليونى مايدانعا اتتانادى. سودان 350 مىڭ ادام حابارسىز كەتكەن.

ال ەندى مايدانگەر قارت تۇت­قىنداعى اڭگىمەسىن ايتقاندا ۇس­تام­دىلىق تانىتىپ,  جىگەرلەنىپ, بوساڭ­سىعىسى كەلمەگەنىمەن كوكى­رەگى وكسىككە, كوزى جاسقا تولىپ وتىر­­عانى بايقالىپ-اق تۇردى.  «تەمىر توردىڭ ار جاعىندا ورىم­دەي جاس ساربازدار  تۇتقىندا جاتىرمىز. قاتىگەزدىكتى سول جەردە كور­دىك. ءسال قارسىلىق كورسەتسەڭ نەمىستەر ويلانباستان اتىپ تاستايدى. ءبىر جانىڭ ءۇشىن بارىنە ءۇنسىز كونەسىڭ. ارىپ-اشىپ, جۇمىسقا جە­گىلىپ, ازاپتى كۇندەر سىرعي بەر­دى.  ءبىر كۇنى قورا تازالاۋعا شى­عاتىن بولىپ, احمەت دەگەن دوسىم ەكەۋمىز قاشۋعا ۋاعدالاستىق. كومانديردىڭ مىنەتىن اتى كەرەمەت اقىلدى, جا­نىنا جاقىنداتا قويمايدى. قۇلاعىن جىمىرىپ, تەبۋگە ىڭ­عايلانىپ, وقىرانىپ تۇرادى. ات­­تىڭ وقىرانعانىنان نەمىستەر كۇدىكتەنۋى مۇمكىن. امالىمىز تاۋ­سىلىپ, اتتى الا الماي, ەكەۋمىز ەپپەن قورادان شىعىپ, نەمىستەردىڭ كوزىنەن تاسالانا, قاشىپ شىقتىق تا, ورمانعا قاراي بەت تۇزەدىك. ءبىز­دىڭ باعىمىزعا قاراي سول كۇنى قار جاۋىپ, بوران كوتەرىلىپ تۇرعان ەدى. كەشكى قاراڭعىلىقپەن ەكەۋمىز زىمىراپ كەلەمىز. كەتكەنىمىزدى ءبىلىپ, ءاپ-ساتتە دابىل قاعىلىپ, نەمىستەر ءبىزدى ىزدەي باستاسىن. ارتىمىزدان قۋعىن تۇسكەنىن سەزىپ كەلەمىز, يت­تەردىڭ داۋسى جاقىنداي باستادى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك. ءبىز تۇتقىندا تۇرعان حۋتوردىڭ شەتىنەن ۇزاپ تا قالعانبىز. ورمانعا جاقىن اۋىل­دىڭ سىرتىندا ءوزىمىز مالدىڭ قيىن  شىعاراتىن ۇلكەن توبە بولاتىن. سوعان قاراي تارتتىق. جان دەگەن نە دەگەن ءتاتتى دەسەڭىزشى, نە­مىستەر جاقىنداعان سوڭ بارار جەر با­سار تاۋ جوق, سول بيىك قي توبەگە  كەلىپ تىرەلدىك تە جانتالاسىپ اس­تىن ۇڭگىپ قازىپ, ەكەۋمىز دە كىرىپ ۇلگەردىك. نەمىستەردىڭ جەتەگىندەگى يتتەرى ارسىلداپ كەلىپ, ولار دا ءبىز جاتقان جەرگە تىرەلدى. قار جاۋىپ, بوران بولعاننىڭ پايداسى ءىزىمىز جابىلعان بولۋ كەرەك. ءبىزدىڭ وسىندا جاتقانىمىزدى يتتەر ءبىلىپ تۇر. ارسىلداپ بولار ەمەس, جۇرە­گىمىز اۋزىمىزعا تىعىلىپ ءبىز جاتىرمىز. نەمىس سولداتتارى ەش­تەڭە كورمەگەن سوڭ, يتتەرىن تارتىپ الىپ, ءارى قاراي  كەتە باردى. قان­شا جات­قانىمىز بەلگىسىز قيدىڭ اس­تى جىلى بولعان سوڭ بۋىنىمىز بوساپ, ۇيىقتاپ كەتىپپىز.

ەڭ باستىسى تۇتقىندا ەمەسپىز. كەيىن ازداعان پارتيزاندار توبىنا قوسىلدىق. نەمىستەرگە قارسى ارەكەت جاساپ ءجۇرىپ, قايتا قولعا تۇستىك. ازاپتاۋ قايتا باستالدى», دەپ اقساقال قاتتى كۇرسىنىپ الدى.

«قولعا تۇسكەن سوڭ ءبىزدى پول­شانىڭ گروزنىي قالاسىنداعى ۇل­كەن تۇتقىندار توبىنا قوستى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن اتاقتى تۇركىستان لەگيونىنا اكەلدى. نەگىزى بۇل جەردە كوپشىلىگى ورتاازيالىقتار ەكەن دەسە بولادى. اش, جالاڭاش, ايلاپ جىلداپ جۋىنباعان, ءۇستى باسى تولعان بيت, ازىپ-توزعان تۇتقىندار. نەمىس لاگەرلەرى تالايدى جالمادى. بىردە ءبارىمىزدى قاتار-قاتار ساپقا تۇرعىزدى. الىستا  ءتورت ادامنىڭ قاراسى كورىنەدى. بايقاسام ەكەۋى اۆتومات ۇستاعان نەمىس سولداتتارى دا, ءبىرى ۇزىن بويلى وفيتسەر, ال بىرەۋى جاي كيىنىپ العان ورتا بويلى ازيات ەكەن. ءار جەرگە توقتاپ بىردەڭەلەر ايتىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ قاتارىمىزعا دا كەلىپ توقتادى. با­سىندا قارا فەتر شلياپا, ۇستىندە قارا بىلعارى پلاشش. ورتا بويلى ازيات بىزگە قاراپ: «اعايىندار, تۋىستار, مەن بۇگىن سىزدەردىڭ جاع­دايلارىڭىزدى كورۋگە ادەيى ارالاپ كەلەمىن. جاقسىلىق پەن جاماندىق قاتار جۇرەدى. بۇل سوعىس. سوعىس بولعان سوڭ مۇنداي جاعدايدىڭ بولۋى زاڭدىلىق. قيىنشىلىققا مويىماي, سىزدەر شىداڭىزدار, ءار نارسەگە شىدام كەرەك. قۇداي قا­لاسا بۇل دا بىتەدى. سىزدەردى بارىنەن ازات ەتەمىز. اللا جار بول­سىن!» دەپ وسى ءسوزدى  تاعى دا ورىسشا, وزبەكشە, تاتارشا, بىر­نەشە تىلدە قايتالاپ ءارى كەتە بار­دى. ورتا بويلى, تولىقتاۋ, ماڭ­دايى كەڭ ءارى تاقىر باستى كىسى ەكەن. سويلەگەندە قالىڭ قاسى, قياق مۇرتى قوسا قوزعالىپ, ىشتەي تە­بىرەنىپ, وزەگىن وكىنىش ورتەپ تۇر­عانى دا اڭعارىلادى».

مەن شىدامسىزدانىپ, «جاڭا­عى كىسى كىم بولدى سوندا؟» دەدىم.

«ونى كەيىن بىلدىك, ول – مۇس­تافا شوقاي دەگەن ازامات ەكەن», دەپ اقساقال ورنىنان جەڭىل قوزعالىپ, جان-جاعىنان قاراعىشتاپ قويدى.

اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, نەگى­زى نەمىستەر العاشىندا تۇتقىن­دار­عا قارۋ بەرىپ, كەڭەس اسكە­رى­نە قار­سى سوعىسۋعا ايدايدى. بىراق ولار قارسى وق اتپاي, ءبى­را­زى كەڭەس اسكەرلەرى جاعىنا قا­شىپ وتەدى. سودان نەمىستەر جاعى كونتس­لا­گەر­دەگى تۇتقىنداردى ۇرىپ-سوعۋ, اتۋ دەگەن جازالاردى كۇشەيتەدى. 1943 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىنىڭ سوڭعى ايى. دنەپردىڭ ار جاعىندا نەمىستەر, بەر جاعىندا كەڭەس اسكەرى. ءبىر كۇنى ەسەبىن تاۋىپ, جانىندا ءۇش تۇتقىن بار سا­لىقجان اعالار لاگەردەن قاشىپ شىعادى. بىراق كەڭەس اسكەرلەرىنە قوسىلا الماي ورماندا باس پانالاپ, پارتيزاندىق ارەكەتتەرمەن اينالىسادى. 1944 جىلدىڭ كوك­تەمىندە كەڭەس جاۋىنگەرلەرى دنەپر­دەن وتكەن كەزدە بۇلار ورمان­نان شىعىپ, دالا شتابىنا ءوز ەركىمەن كەلەدى. بار جاعدايدى تولىعىمەن باياندايدى. بۇلاردى قارسى الماق تۇگىلى سول جەردە تۇت­قىنداپ, حەرسون قالاسىنداعى تۇرمەگە جابادى. «نەمىستەرگە ءوز ەركىڭمەن بەرىلگەنىڭدى مويىندا» دەپ قورلىق پەن ازاپتىڭ سورى قايتا باستالادى. كۇندىز-ءتۇنى تەرگەۋ, قورلاپ, ءولىمشى كۇيگە جەتكىزىپ, ۇرىپ-سوعۋ, ەستەن تاندىرۋ. بۇل قورلىققا شىداماي ءولىپ كەتكەندەر دە بولادى. نەشە جەردەن شىندارىن ايتسا دا بىتپەيتىن سەنىمسىزدىك. بولماعان سوڭ «بۇيتكەنشە ولەيىن» دەپ سالىقجان اعا دا  قالتاسىنداعى كىشكەنتاي كەزدىكپەن تاماعىن ورىپ جىبەرەدى. كەزەكشى كەلىپ ۇلگەرىپ, كەزدىك وڭەشتى جارتىلاي كەسىپ, ءبىر اي گوسپيتالدا جاتىپ ەمدەلىپ شىعادى. نەمىستىڭ تۇتقىنىندا بولىپ, بار قيىندىققا شىداعان سالىقجان قاريانىڭ كەڭەس وكى­مەتىنىڭ قورلىعىنا شىداماي,  وزى­نە-ءوزى قول سالۋى مەنى تەرەڭ ويعا قالدىردى. يمانداي سەنىپ جۇرگەن وكى­مەتكە ءبىرىنشى رەت كۇدىكتەندىم. سەنبەيىن دەسەم, قاريا اعىنان جارىلىپ, اقتارىلىپ وتىر. وسىدان كەيىن كەڭەس ازاماتتارىنىڭ ءاربىر ارەكەتىنە ويلانا, سىناي قارايتىن بولدىم, بىراق اشىق ايتۋعا بولمايدى.

اجالى جوق سالىقجان اعا امان قالادى. تەرگەۋ قايتا باستالىپ, ۇرۋ, قورقىتۋ, ەرىكسىز مويىنداتۋ جالعاسادى. مۇنداي قورلىققا شى­داي الماعان سالىقجان اعا,  تەرگەۋشىنىڭ ايتقانىن ورىنداپ, بەر­گەن قاعازدارىنا قول قويا بەرۋدەن باسقا امالى قالمايدى. اقى­رى اسكەري تريبۋنال 1944 جىل­دىڭ ماۋسىمىندا «ساتقىن» دەگەن جازامەن 10 جىلعا سوتتايدى. كومي اسسر-نىڭ پەگەر لاگەرىنە اپا­رادى. ەڭ سوراقىسى, بۇل جەردە كورگەن قورلىقتارى نەمىس لاگە­رىنەن دە اسىپ كەتەدى. ول جەردەن 1951 جىلدىڭ 25 قاراشاسىندا بوس­تاندىققا شىعادى. ەڭبەكشى قازاق اۋدانى, قاراكەمەردىڭ تۋماسى اسكەري قىزمەتتە بولعان اح­مەت­كەرەي اعىباەۆ دەگەن اعا­مىز سول جىلدارى اتالعان لاگەر باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ, سالىقجان اعانى تانىپ, بوستاندىققا شى­عۋى­نا ول كىسى دە كوپ كومەك كور­سە­تەدى. كەيىننەن تۇرمەدەگى ەڭبەك اقى­سىن كومپەنساتسيالاپ ارتىنان جى­بەرتەدى. سالىقجان اعا «ومىرىم­دە ءبىر كىسىگە بورىشكەر بولسام, ول وسى احمەتكەرەي اعام ەدى» دەپ وتىر­دى.

سالىقجاننىڭ اكەسى قاسەن ول ۋاقىتتا  الپىستان اسقان ەدى. ءبىر كۇنى ءتۇس كورەدى دە, بايبىشەسى ماريا­عا: «مەن بۇگىن ءتۇس كوردىم. ءبىر دوربا تالقاندى تاستىڭ اس­تى­نان الىپ جاتىر ەكەنمىن. ۇلىم سالىقجانىم ءتىرى ەكەن. ول قالاي دا ەلگە امان  كەلەدى. ۇرپاق وربىتەدى. ونى سەن كورەسىڭ, مەن كورە الماي­مىن» دەگەن ەكەن. «جازىم بولسا, بىلامىققا ءتىس سىنادى, قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى, اجالسىز قالادى» دەپ بابالارىمىز ايتقانداي, سول ساۋەگەيلىگى ءدال كەلىپ, 1940 جىل­دىڭ قاڭتارىندا 22 جاسىندا اس­كەرگە الىنعان جاس سارباز 1951 جىلدىڭ 25 قاراشاسىندا 34-كە قاراعان جاسىندا توزاقى كۇندەردى باسىنان وتكەرىپ ەلىنە قايتادى.

تۋعان ەلدەي ەل بولماس

سالىقجان اقساقالدىڭ ءومىر جولدارى جونىندە ۇلكەن ماقا­لا «جەتىسۋ» گازەتىنە شىق­قانىن ەس­تىپ, 2006 جىلى قازىبەك ءىنىم  ەكەۋ­مىز ­اقساقالعا اماندا­سا باردىق. توق­ساننان اسقان قاريا ۇيىن­دە دەمالىپ جاتىر ەكەن. كۇ­ليپا اپامىز, ء«اي, سا­لىقجان تۇر-تۇر, قوشان بالاڭ كەلدى» دەپ وياتتى. جاسى كەلسە دە, بار جاع­دايدا سەرگەك اقساقال ورنى­نان تۇرىپ, قارسى الىپ, «وتىر» دەپ جانىن نۇسقادى. «ۇلكەن جاڭا­لىق ەستىپ, ءوزىڭىزدى قۇتتىقتاپ كەلىپ وتىر­­مىز, اقساقال», دەدىم مەن. الا­­تاۋدىڭ ۇشار باسىندا وتىرعان قارت قىرانداي ءبىر قوزعالىپ, قى­زىل­جيەكتەنىپ سىعىرايعان كوزىن جارتىلاي اشا ماعان قاراپ, بىلە­گىمنەن ۇستاپ ءبىراز وتىردى دا: «قوشان قاراعىم, باياعىدا ساعان ايت­­ق­ان اڭگىمەلەرىم ەسىڭدە بولار؟». ارينە, ەسىمدە دەپ قولداپ قويدىم. «ەسىڭدە بولسا, ساعان ءبىراز اڭگىمە ايت­قانمىن», دەدى. 

ازاپتى جىلدارىن اقتارعان اقسا­قالدىڭ اڭگىمەسى مەنىڭ ءارى قاراي ىزدە­نۋىمە تۇرتكى بولدى. سو­عىس كەزىندە  تۇتقىنعا تۇسكەن سارباز­دار, لاگەر, تۇركىستان لەگيونى, مۇستافا شوقاي تۋرالى جازىلعان  ماتەريالداردى قالت جىبەرمەۋگە تىرىستىم. بۇل ىزدەنىس, بىرىنشىدەن  ەستىگەن اڭگىمەنىڭ اقيقاتىنا كوز­ جەت­كىزۋ بولسا, ەڭ باستىسى, جا­زىق­سىز جاپا شەككەندەر تۋرا­لى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ بىلە جۇ­رۋى­نە تيتتەي دە بولسا ۇلەس قوس­سام دەگەن ازاماتتىق پارىزدان تۋ­­عان ۇستانىم ەدى. اقساقالدىڭ ايت­­قاندارى, ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جا­ريا­لاعان جۋرناليست دارحان ومىربەكتىڭ دالەل-دايەكتەرىمەن اس­تاسىپ جاتقانداي كورىندى.   

«تاريحشى بوگۋسلاۆسكيدىڭ ايتۋىنشا,1941 جىلعى جەلتوقساندا گەرمانيا, ۆەنگريا, رۋمىنيا, يتاليا جانە سلوۆاكيا ەلدەرى كسرو-عا حابارلاما جىبەرىپ, تۇت­قىندارمەن الماسۋدى ۇسىنعان. كرەمل باس تارتقان. تاريحشى سون­داي-اق  حالىقارالىق قىزىل كرەست كوميتەتىنىڭ كسرو سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارى ۆياچەسلاۆ مولوتوۆقا جىبەرگەن ەكى تەلەگرامماسىن تاۋىپ العان. بىرىندە شۆەيتساريالىق بانك ەسەبىنەن نەمىس تۇتقىنىنداعى كەڭەس سولداتتارى ءۇشىن افريكادان ازىق-تۇ­لىك الدىرۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنى ايتىلسا, ەكىنشىسىندە سول تۇت­قىن­دارعا قانت تاراتۋعا بولاتى­نى جا­زىلعان. بىراق ول ءۇشىن كسرو تاراپى دا وزدەرىندەگى نەمىس سولداتتارىنا سول شاماداعى ازىق-ت ۇلىكتىڭ بەرىلۋىنە رۇقسات ەتۋى كەرەك بولادى. كەڭەس بيلىگى ءسىرا بۇعان دا كە­لىسىم بەرمەيدى. كەلىسسە, قىزىل كرەست وكىلدەرىنىڭ ەلگە كىرۋىنە رۇقسات بەرىلىپ, نەمىس سولداتتارى ۇستالعان لاگەرلەردىڭ جايىن كورسەتۋگە ءماجبۇر بولار ەدى. ونىڭ ۇستىنە ستالين جاۋعا بەرىلمەۋدى, بەرىلگەن ادامنىڭ كوزىن جويۋدى تالاپ ەتكەن. 1941 جىلعى 16 تامىزداعى №270 بۇيرىعى بار. «بىزدە اسكەري تۇتقىندار جوق, ساتقىندار بار» دەيتىن ۇستانىم وسىدان كەيىن پايدا بولسا كەرەك. دەمەك, ميلليونداعان كەڭەس سول­داتىنىڭ نەمىس لاگەرىندە قازا بولۋىنا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كرەمل دە جاۋاپتى بولدى.

كورىپ وتىرعانىمىزداي, ءبىر عانا قاريانىڭ اڭگىمەسى كەڭەس وكى­مە­تىنىڭ جاسىرعان قانشاما قۇي­تىرقىلارىن اشكەرەلەدى. سالىق­جان اعاعا جولىقپاعانىمدا تالاي شىندىقتى بىلمەي, كەڭەس وكىمەتى كەرەمەت ەدى دەپ مەن دە  جۇرە بەرەر مە ەدىم, كىم ءبىلسىن...

ءار ادامنىڭ ءومىر جولى, ونىڭ باسىنان وتكەن دۇنيەلەرى وزىنشە ءبىر تاريح ەكەنىنە كوزىم جەتىپ, كوڭىلىمە ءتۇيىپ وتىردىم.

«كوردىڭ بە, قاراعىم, ادام يت جان­دى بولادى دەگەن راس ەكەن. مىنە, كور­مەگەنى جوق مەنىڭ ءوزىم اللانىڭ بەرگەنىن جاساپ, توقساننان اسىپ وتىر­مىن. مەن قينالىپ جۇرگەندە سەن مەنى ءتۇسىندىڭ, ساعان راحمەت!» دەپ سالىقجان اعام باسىن يزە­دى. باياعىداعى وزىنە تاققان ايىپ­تىڭ  وتەۋىن جازامەن وتەسە دە,  اڭگىمە ايتىپ وتىرعانداعى كوكى­رەگىنە تىعىلعان وكسىگىنىڭ, بىتەۋ جاراداي بولىپ سىزداپ, جارىلماي كەتىپ بارا جاتقانىن يشارامەن تۇسىندىرگەندەي  بولدى. اپا­­مىز شاي قويىپ,  اقساقالمەن ءبىراز اڭگىمەلەسىپ, قوشتاسىپ ءجۇ­­رىپ كەتتىك. ءبىر-ەكى جىل وت­كەن سوڭ ەڭبەكشىقازاق اۋدانى قا­را­­كەمەر اۋىلىنا 9 ماي مەرە­كەسى قارساڭىندا ءبىر شارۋامەن با­رىپ, باس ينجەنەر داۋلەت قۇ­نا­پي ۇلى دوسىمدى جانىما ەرتىپ, اقساقالمەن امانداسىپ شىقپاققا تالدىبۇلاققا سوق­تىم. وكىنىشكە قاراي, وراز جان­دوسوۆ, مۇستافا شوقايداي  قايراتكەرلەردىڭ كوزىن كورگەن, تالاي سىردى كوكىرەك كۇمبەزىنە بۇككەن كونەكوز سالىقجان اعامىز توقسان ۇشكە قاراعان جاسىندا, ءوزىن جاتىرقاعان جەڭىس مەيرامىنا جەتە الماي  7 ماي كۇنى دۇ­نيە سالىپتى. ارتىنشا التى كۇن­نەن كەيىن ىبىرايىمقىزى كۇلي­پا اپامىز دا ءدارۋىل دۇنيەمەن قوش­تاسىپتى. داۋلەت ەكەۋمىز وتىرىپ, اتا-اپامىزدىڭ رۋحتارىنا ارنايى قۇران باعىشتادىق.         

وسى اڭگىمە  جانىمدا ساقتال­عا­لى دا ءبىراز ۋاقىت ءوتتى.

اقساقالدىڭ وتباسىن قۇرعانى­نىڭ ءوزى ءبىر تاريح. ءوز اۋزىنان ەس­تى­گەن بۇل اڭگىمەنى دە ايتا كەتپەسەك بولماس. اۋىلدارىنداعى ىبىرايىم دەگەن كىسىنىڭ ءنۇريپا دەگەن قىزىمەن  كو­ڭىل قوسىپ جۇرگەندە اسكەرگە الى­نىپ, حابارسىز كەتەدى. بۇل كىسى ەلگە ورالعاندا عاشىعى تۇرمىس قۇر­عان, وتباسىلى, بالالى-شاعالى بولىپ كەتكەن. اقساقالدىڭ ايتۋى­نا قاراعاندا, ءنۇريپانىڭ ءسىڭى­لىسى كۇليپا ول كەزدە ەكى-ءۇش جاس­­تا عانا ەكەن. سالىقجان اعامەن ءنۇريپا كەزەكتەسىپ كوتەرىپ جۇرگەن كىشكەنتاي ءسابي. سىناپتاي سىر­عىعان ۋاقىت ءبىراز ءوتىپ, سول كىش­كەنتاي كۇليپا دا تولىقسىپ بوي- جەتىپتى.  ەلگە كەلىپ, ەس جيعان سوڭ سا­لىقجان اعانىڭ اعايىندارى كۇليپاعا قۇدا ءتۇسىپ, ون التى جاستاعى كۇليپانى 35 جاستاعى سالىقجانعا قوسادى. قۇدايعا شۇكىر اپامىزدىڭ اياعى قۇتتى بولىپ, اعامىز  ول كىسىدەن ون ەكى پەرزەنت سۇيەدى. تورتەۋى شەتىنەپ كەتەدى. بۇگىندە ايىمكۇل, باقىت, گۇلنار, باقىتكۇل, باعداۋلەت, گۇلميرا, باقىتجان, مەيرامكۇلدەردەن ۇرپاقتار تاراپ, وتباسىلى, بالالى-شاعالى بولىپ, نەمەرەلەر ءسۇيىپ وتىر. ۇلكەن ۇلى باقىت كوپ جىلدار وسى قاراكەمەر سوۆحوزىندا باس گيدروتەحنيك قىزمەتىن اتقارىپ, ەل العىسىنا بولەنگەن, مەملەكەت باسشىلارىنان ماراپاتتار العان ازامات. ماقالا جازۋ بارىسىندا ءىنىم  قازىبەك تىلەش ۇلى ەكەۋمىز سالىقجان اعانىڭ ۇلدارى باقىت, باعداۋلەتتەرگە بارىپ, سو­نى­مەن قاتار سول ۋاقىتتىڭ ءتى­رى كۋاگەرى توقسان جەتى جاسار تى­لەش جىلقىبەكوۆ دەگەن اقسا­قال­دان ءبىراز مالىمەتتەردى الدىق. باقىتتىڭ ايتۋىنشا, ەگەمەندىك العان جىلدارى ءمۇسىنشى دار­كەمباي شوقپار ۇلىنا مۇستافا شوقاي­دىڭ ءمۇسىنىن جاساۋ تابىستالادى. ول كىسى ونى كوزىمەن كورگەن سا­­لىقجان اعاعا ارنايى بارىپ, مۇستافانىڭ بار بولمىسىن جازىپ الىپ كەتەدى. كەيىن قىزىلوردادا ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋى بولعاندا داركەمباي شوقپار ۇلى سالىقجان اعانى الىپ كەتۋگە كەلەدى. بىراق دەنساۋلىعىنا بايلانىستى قاريا بارا الماپتى.     

كەزىندە اقساقالدىڭ اماناتتاپ ايتقان اڭگىمەلەرىن جازۋدى پارىز ساناپ, بۇگىن مەن دە جەڭىلدەگەندەي بولىپ وتىرمىن. 

قويشىعۇل (قوشان) مۇستافا ۇلى,

«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى