ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ ەسەبى تۇگەل

Ranking.kz مالىمەتىنشە, ءبىرىنشى توق­ساندا شاعىن قارجى ۇيىمدارىنداعى نەسيە كولەمى 316,1 ملرد تەڭگەنى قۇرا­عان. بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 35,6 پايىزعا كوپ. ال قازاقستانداعى IDF Eurasia وپەراتسيالىق ديرەكتورى دالي­دا داۆلياتشينا «پاندەميا كەزىندە قازاق­ستاندىقتار نەسيەنى از الدى, الايدا زايمداردىڭ ورتاشا چەگى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 50 پايىزعا كوبەيدى» دەگەن دەرەك كەلتىرەدى.

ۇلتتىق بانك دەرەگىنشە, قازاق­ستان­دىقتاردىڭ بانككە قارىزى – 14,3 ترلن تەڭگە. تازا تۇتىنۋشىلىق نەسيە 4,2 ترلن, يپوتەكالىق نەسيە 2,1 ترلن تەڭگەگە دەيىن وسكەن. جالپى, 16 جىل ىشىندە ەلىمىزدە 55,6 ملن نەسيە كەلىسىمشارتى جاسالعان. ءدال قازىر قازاقستانداعى 10 ملن-عا جۋىق ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ 8 ملن-عا تاياۋى بانك الدىندا بەرەشەك. مۇنداي دەرەكتەردى ءبىرىنشى كرەديتتىك بيۋرو جاريا ەتتى. قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, كارانتين اسەرىنەن NPL دەڭگەيى دە ارتقان.

– جىل باسىندا كارانتين بانكتەرگە قيىن ءتيۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاساعان ەدىم. الايدا جىل ورتاسىندا پىكىرىمنىڭ قيىس بولعانىن اڭعاردىم. مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك تولەمدەرى دە بانكتەر ارقىلى جۇزەگە استى, سونداي-اق كارتوچكا جانە ونلاين تولەمدەر كوبەيدى. مۇنىڭ ءبارى بانكتەر ءۇشىن ىڭعايلى بولدى. ەلىمىزدە توپ-10 قاتارىنان ورىن الاتىن – حالىق, سبەربانك, فورتە, كاسپي, اتف, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى, تسەنتر كرەديت, جۋسان, ەۋرازيالىق جانە سيتي بانكتەردىڭ تابىسى 167 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. ماسەلەنىڭ ەكىنشى قىرى – NPL, ياعني, تولەنبەي تۇرىپ قالعان نەسيە كولەمى دە ءبىراز. ونداي نەسيەلەر 149 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ كەتكەن, – دەدى قارجىگەر.

سوڭعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە نەسيەلىك امنيس­تيا جايلى ۇسىنىستار كوبەيدى. قارجى ساراپشىلارى ءدال قازىر مەملەكەت نەسيەنى كەشىرە المايدى دەيدى. وعان بىرنەشە سەبەپ بار.

– بانكتەردە دە اكىمشىلىك, شارۋا­شىلىق شىعىندار بار. ولار دا قىز­مەتكەرگە جالاقى تولەيدى. باسقا دا فاكتورلار كوپ. ءۇش اي نەسيەنى كەيىنگە شەگەرگەننىڭ وزىندە ءبىراز بانك زارداپ شەكتى. ال بۇكىل بەرەشەكتى كەشىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇلاي ىستەۋ بانكتەردى «قىلعىندىرىپ» تاستاعانىمەن تەڭ, – دەدى ەكونوميست ەرجان ءابىش.

GSB UIB بيزنەستى تالداۋ ورتا­لىعىنىڭ ديرەكتورى ماقسات حالىق مەملەكەت وسى قارىزدى جاۋىپ بەرەتىن بولسا, وندا حالىقتىڭ الدىنداعى باسقا الەۋ­مەت­تىك مىندەتتەمەلەرى, دەنساۋلىق, ءبىلىم سالاسىنىڭ شىعىندارى ەكىنشى دەڭ­گەيگە ءتۇسىپ قالادى, سوندىقتان مۇنىڭ مۇم­كىن ەمەس ەكەنىن جەتكىزدى. بۇل ورايدا «Ryskulov analitics» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جاسۇلان كۇشەباەۆ ەلىمىزدە جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ قابىلدانۋى كەرەك دەپ سانايدى.

– نەسيەنى كەشىرگەننەن گورى, بانكروت­تىق جاريالاۋ ءتيىمدى سياقتى. سوندا مەملەكەت نەسيەنى امنيستيالاۋدان قۇتىلادى, ال جەكە تۇلعالار ءوزىن بانكروتپىن دەپ جاريالاپ, بانك الدىنداعى بەرەشەگىن تولەمەۋ قۇقىعىن الادى. ارينە, مۇنىڭ دا تەرىس جاقتارى بار. ويتكەنى ءوزىڭىزدى بانكروت دەپ جاريالاعان سوڭ ەشقاشان نەسيە الا المايسىز. كەيىنگى ومىرىڭىزگە دە ەلەۋلى اسەر ەتەدى. سوندىقتان بۇل قادامعا كەز كەلگەن ادام بارا بەر­مەيدى. تەك قاتتى قينالعان تۇلعالار عانا تاۋە­كەل ەتۋى مۇمكىن. مەنىڭشە ەلدەگى شيە­لە­نىسكەن الەۋمەتتىك احۋالدى وسى زاڭ ار­قىلى عانا شەشۋگە بولادى, – دەيدى ساراپشى.

جاقىندا ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى مۇشەسىنىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەر­دى جەكە تابىس سالىعىنان بوساتۋ كە­رەك دەپ ۇسىنىس ايتقانى بەلگىلى. الاي­دا مەملەكەت ونسىز دا قارجى ۇيىم­­­دارىن از جارىلقاپ وتىرعان جوق. سون­دىقتان ساراپشىلار مۇنداي ۇسىنىس­پەن كەلىسپەيدى. ج.كۇشەباەۆ كارانتين كە­زىندە بانكتەر شىعىنعا باتقان جوق دەپ ەسەپتەيدى.

– لوكداۋننان بانك يندۋسترياسى اسا كوپ زارداپ شەكپەدى. ءبىر اي بۇرىن شىققان ەسەپتە ەلىمىزدەگى بارلىق بانكتىڭ جيىنتىق اكتيۆتەرى 11,6 پايىزعا وسكەنى ايتىلادى. دەمەك, وسىنداي قيىن كەزدىڭ وزىندە بانكتەر جاقسى تابىس تاپتى. كوپ بانك ءموبيلدى قوسىمشا فۋنكتسيالارىن دامىتتى, جوعارى تەحنولوگيالارمەن جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەندى. قاشىقتان جۇمىس ىستەگەندىكتەن ءوز ونىمدەرىن جانە وعان قولجەتىمدىلىكتى جاقسارتا الدى, – دەيدى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا, كۇز ايلارىندا ازامات­تاردىڭ دەپوزيتتەگى قاراجات­تارى­نىڭ بەلسەندى ءوسىمى بايقالعان. دەپوزيتتىڭ ءوسىمى دە بانك ءۇشىن قولايلى.

– ناۋرىز, ءساۋىر ايلارىندا ەداۋىر تومەن­دەگەنىمەن, ودان كەيىنگى ايلاردا تۇتىنۋشىلىق نەسيە قايتادان قاتتى ءوستى. دەمەك, بانكتەردىڭ جاعدايى جامان ەمەس. وسىنداي جاعدايدا بانكتەردى جەكە تابىس سالىعىنان بوساتۋ مەملەكەت ءۇشىن راتسيونالدى شەشىم ەمەس. ونسىز دا اقشا جەتكىزە الماي وتىرعان مەملەكەت مۇنداي قادامعا بارسا ءتىپتى قاتاڭ بيۋدجەت تاپشىلىعىنا ۇشىرايدى, – دەدى ج.كۇشەباەۆ.

ءبىر اپتا بۇرىن ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇلت­تىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ قىركۇيەكتىڭ سوڭىندا دەپوزيت قارا­جاتىنىڭ 21,4 ترلن تەڭگەگە دەيىن كوبەيگەنىن ايتتى.

قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداس­تىعىنىڭ زەرتتەۋىنشە, حالىق تابىسىنىڭ ازايۋى جانە ەكونوميكالىق قيىن جاعدايعا بايلانىستى بانكتەر قارىز الۋشىلارعا قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە I توقسانعا قاراعاندا II توقساندا بەرىلگەن نەسيە كولەمى 8,8 پايىزعا تومەندەدى.

«ەكونوميكالىق احۋالدىڭ ناشارلاۋى بانك سەكتورىنا قىسىم جاسايدى. بۇل ەڭ الدىمەن قارىز الۋشىلاردىڭ نە­سيە تاۋەكەلىنىڭ جوعارىلاۋىنان كورى­نەدى. كەيبىر قارىز الۋشىلاردىڭ قارجىلىق جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى بۇرىن بەرىلگەن نەسيەلەردىڭ قايتارىلماۋ قاۋپى ارتىپ كەلەدى. بۇل نەسيەلىك ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا كەرى اسەر ەتەدى. اتاپ ايتقاندا, بانكتەردىڭ اكتيۆتەرى مەن پايداسىنىڭ ساپاسىنا اسەر ەتەدى. ناتيجەسىندە, ناۋرىز ايىنان شىلدە ايىنا دەيىن بانك جۇيەسىندەگى جۇمىس ىستەمەيتىن نەسيەلەردىڭ جالپى دەڭگەيى 8,4 پايىزدان 9,0 پايىزعا دەيىن (133 ملرد تەڭگەگە) ءوستى, ال تازا پايدا ەكىنشى توقساندا ەكى ەسەگە ازايدى (124,8 ملرد تەڭگە). ءبىرىنشى توقسان­دا تازا پايدا 248,7 ملرد تەڭگە بولدى» دەلىنگەن قاۋىمداستىق حابارلاماسىندا.

سونداي-اق بيىل مەملەكەت شاعىن جانە ورتا بيزنەستى (شوب) قولداۋ ماقساتىندا ميللياردتاعان قاراجات ءبولدى. تيىسىنشە, قارجى ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەر ارقىلى تاراتىلادى. بۇل دا بانكتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن كاسىبيلىگىن انىقتايتىن سىناق ىسپەتتى. ءتىپتى وسىعان دەيىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «سوڭعى ءۇش جىلدا ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ ءوسىمى بايقالا قويعان جوق. بانكتەر ىڭعايلى جانە ءتيىمدى شارتتار ۇسىنۋ ارقىلى ءار كليەنت ءۇشىن بەلسەندى كۇرەس جۇرگىزىپ جاتقان جوق. ءدال قازىر بيزنەسكە قارجىلىق رەسۋرس وتە قاجەت جانە ول قاراجاتتى جىلدام الۋى ءتيىس», دەپ سىنعا العان ەدى.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كاسىپ­كەر­­لەر بانكتەن جەكە تۇلعا رەتىندە نەسيە العاندى قولاي كورەدى. سەبەبى زاڭدى تۇلعا رەتىندە نەسيە الۋ ءۇشىن ۇزىن-سونار قۇجات جيناۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىرىنشى كرەديتتىك بيۋ­رو مالىمەتىنشە, 76 مىڭ جەكە كاسىپكەر 2,5-2,9 ملن تەڭگە كولەمىندە تۇتىنۋشىلىق نەسيە العان. قارجىگەر ج.كۇشەباەۆ بانكتەر شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە كەپىلسىز نەسيە بەرۋدى قولعا الۋى كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى.

– ايتپەسە, بانكتەردىڭ 1 368 شوب سۋبەك­تىسىن 450,9 ملرد تەڭگەگە قارجى­لاندىرۋى سالىستىرمالى تۇردە وتە از. شوب – ەكونوميكانىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى. سوندىقتان وعان مەيلىنشە كوپ اقشا بەرۋ, قولداۋ, قيىندىقتان سىتىلىپ شىعۋدىڭ باستى امالى ىسپەتتى. ويتكەنى تاۋارلارعا دەگەن سۇرانىس تۋىندايدى, ادامدار جۇمىسپەن قامتىلادى, مۇنىڭ ءبارى ەكونوميكاعا قان جۇگىرتەدى. ەلدەگى ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ 40 پايىزى سول سالادا جۇمىس ىستەيتىن بولعاندىقتان شوب-تىڭ تۇرالاپ قالۋى ەلگە وتە اۋىر تيەدى. تۇتىنۋشىلىق نەسيە وتە تەز بەرىلەدى. ال كومپانيا نەسيە العىسى كەلسە كوپ قۇجات جيناپ, بىرنەشە كەزەڭنەن ءوتۋى كەرەك. قانشاما ۋاقىتتى الادى. بۇل بانككە دە, بيزنەسمەنگە دە ءتيىمسىز. وسى ورايدا بانكتەر شوب-تى نەسيەلەندىرۋ تالاپتارىن جەڭىلدەتۋى كەرەك, – دەدى ج.كۇشەباەۆ.

جىل اياقتالۋعا تاقاۋ. تۇسىنگەنىمىزدەي, بيىل بانكتەر ءۇشىن سونشالىقتى سوققى بولعان جوق. سوققىنى العان سول باياعى حالىق. از جالاقى, ارزان ەڭبەك, اياۋسىز قوعام... اقىرى بارىپ تابان تىرەيتىن مەكەن – بانكتىڭ تابالدىرىعى. حالىق بانككە ارقا سۇيەيدى. بانك شە؟..

الماتى