بيىلعى جىلى نەگىزگى زاڭنىڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيتويى ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ونىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇرىلعان مەملەكەتتىك ورگان – كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ دە 25 جىلدىعىمەن قاتار كەلدى. 1995 جىلعى 29 جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدىق كۇشى بار جارلىققا قول قويدى. وسى ساتتەن باستاپ كەڭەستىڭ دامۋ تاريحى باستالدى.
جالپى العاندا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ينستيتۋتىنىڭ قالىپتاسۋى وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ سوڭىنان باستاۋ الاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. 1989 جىلى قازاق كسر-ءنىڭ كونستيتۋتسيالىق قاداعالاۋ كوميتەتىن قۇرۋ زاڭمەن كوزدەلگەن بولاتىن. الايدا بۇل يدەيا تەك قاعاز جۇزىندە قالىپ, ىسكە اسىرىلمادى. كەيىننەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق سوت جۇمىس ىستەدى. رەسپۋبليكانىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋ كەزىندە جاڭا مودەل – كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قۇرىلدى.
كەڭەستىڭ مەرەيتويى – ءجۇرىپ وتكەن جولعا قاراپ, جاسالعان ىستەرگە باعا بەرۋ جانە كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى ساقتاۋشى ءرولىنىڭ تيىمدىلىگىن ودان ءارى ارتتىرۋدا قوسىمشا شارالار قابىلداۋ ءۇشىن ماڭىزدى سەبەپ.
وسى جىلدار ىشىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قىزمەتى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى تولىققاندى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالدى. ونىڭ شەشىمدەرى قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزگى زاڭدا بەكىتىلگەن بارلىق بەلگىلەرىن ءتيىستى تۇردە تۇسىنۋگە جانە ىسكە اسىرۋعا ىقپال ەتتى. كەڭەستىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارى اۋماقتىق تۇتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ەگەمەندىكتى نىعايتۋ, قولدانىستاعى قۇقىق, مەنشىك نىساندارىنىڭ الۋان تۇرلىلىگى, مەملەكەتتىك ءتىل مەن رامىزدەردى پايدالانۋ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاڭا جۇيەسىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى مەن وكىلەتى, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ جانە شەكتەۋ تەتىكتەرى, مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل قاعيداتتارى, پارلامەنتاريزمدى, سوت تورەلىگىن, پروكۋرورلىق قاداعالاۋدى دامىتۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەرگە قاتىستى بولدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوز قىزمەتىندە, ءىس جۇزىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ جانە ەل پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆ ايقىنداعان قازىرگى زامانعى كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق ساياساتتىڭ ۆەكتورلارىن دامىتتى.
تەوريادا كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارىن «نەگاتيۆتى زاڭ شىعارۋشى» دەپ تە اتايدى, ويتكەنى ولار زاڭداردى نەمەسە وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى كونستيتۋتسياعا سايكەس ەمەس دەپ تاني الادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوز تاجىريبەسىندە 25 زاڭ مەن حالىقارالىق شارتتى تۇتاستاي نەمەسە بەلگىلى ءبىر بولىگىندە كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىدى.
سونىمەن بىرگە, بۇل ورگاندار ء«پوزيتيۆتى زاڭ شىعارۋشى» رەتىندە دە قىزمەت اتقارادى. ولاردىڭ شەشىمدەرىندە زاڭنىڭ كونستيتۋتسيالىق ەمەستىگى تۋرالى عانا ايتىلىپ قويماي, ورىن العان كولليزيالاردى شەشۋدىڭ جولدارى دا كورسەتىلەدى. ونداعى قۇقىقتىق ۇستانىمدار قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ جالپى پرينتسيپتەرىن ايقىنداپ, كەيىننەن جاڭا زاڭنامالىق نورمانى قابىلداۋدا نەگىز بولۋى مۇمكىن. وسى جىلدار ىشىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارىن ورىنداۋ تارتىبىمەن 65 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى.
جىل سايىن رەسپۋبليكا پارلامەنتىندە تىڭدالاتىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى جولداۋلارىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ولاردا زاڭنامانىڭ جاي-كۇيى, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋ دەڭگەيى تالدانادى جانە قۇقىقتىق بازا مەن ونى قولدانۋ پراكتيكاسىن جەتىلدىرۋ جونىندە ۇسىنىستار ەنگىزىلەدى. زاڭدار كونستيتۋتسيالىق تالاپتارعا سايكەس كەلۋى ءارى ءادىل بولۋى, قوعامنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن, حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەسكەرۋى ءتيىس, ال ولاردا كوزدەلگەن شەكتەۋلەر قاجەتتىلىك, مولشەرلەستىك جانە پروپورتسيونالدىق قاعيداتتارىنا سايكەس كەلۋى ءتيىس, دەپ كەڭەس ۇنەمى نازار اۋدارىپ كەلەدى.
وسىلايشا, كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋ پراكتيكاسى نەگىزگى زاڭنىڭ قاعيداتتارى مەن نورمالارىن جۇزەگە اسىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى دەپ ايتۋعا بولادى. ول ەلىمىزدە ىسكە اسىرىلعان مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق وزگەرىستەر ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز جاسادى. كەڭەستىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارى زاڭناماداعى ورىن العان ەلەۋلى وزگەرىستەرمەن نىعايتىلدى.
جيناقتالعان تاجىريبە – زاڭنامالىق ماتەريانى كونستيتۋتسيالاندىرۋ شەڭبەرىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا كەڭەستىڭ الەۋەتىن تالداۋ جانە ونى جاڭعىرتۋ ءۇشىن بىردەن-ءبىر نەگىز.
كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش جاساۋ سۋبەكتىلەرىنىڭ بەلسەندىلىگىنە بايلانىستى. قۇقىق سالاسىنداعى زاڭنامالىق وزگەرىستەر مەن وزگە دە شەشىمدەردى تالقىلاۋ كەزىندە ستەيكحولدەرلەر كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق سايكەسسىزدىكتەردىڭ بار ەكەنىن ءجيى كورسەتەدى. جەكەلەگەن جاعدايلاردا ءارتۇرلى ورتادا كەڭەس مۇشەلەرىمەن كونسۋلتاتسيالار وتكىزۋ تۋرالى پىكىر ايتىلادى. الايدا مۇنداي ماسەلەلەر اۋىزشا كونسۋلتاتسيالار ارقىلى ەمەس, كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋ تارتىبىمەن شەشىلۋى ءتيىس, ال ونى قوزعاۋ ءۇشىن ءتيىستى تۇردە رەسىمدەلگەن ءوتىنىش قاجەت. بيىلعى جىلى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوز جولداۋىندا سوڭعى جىلدارى كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەر سانى ازايعانىن اتاپ ءوتتى. مىسالى, ءوتىنىش سۋبەكتىلەرىنىڭ ءبىرى – پارلامەنت دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ كەمىندە بەستەن ءبىر بولىگى سوڭعى رەت كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە 2007 جىلى ءوتىنىش جولداعان. سول كەزدە كەڭەس دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ ءوتىنىشى بويىنشا كونستيتۋتسيانىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى مەن قولدانىلۋى ماسەلەسى جونىندەگى نورمالارىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەردى. پارلامەنتتىڭ جاڭا سايلانىمىنىڭ دەپۋتاتتارى بۇل مۇمكىندىكتى نەعۇرلىم بەلسەندى پايدالانادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بيىل قابىلدانعان زاڭنامالىق شارالار ۋاقىت تالاپتارىنا سايكەس كوپپارتيالىقتى دامىتۋعا جانە نەگىزگى زاڭدا كوزدەلگەن حالىق بيلىگى جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا ىقپال ەتەدى.
شەتەلدىك تاجىريبەدە كونستيتۋتسيالىق شاعىم ينستيتۋتى كەڭ تارالعان, ول ازاماتتارعا وزدەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قوزعايتىن زاڭداردىڭ كونستيتۋتسيالىلىعىن تەكسەرۋگە باستاما جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي تاجىريبە اۋستريادا, ازەربايجاندا, گەرمانيادا, كورەيادا, لاتۆيادا, رەسەيدە, اقش-تا جانە باسقا ەلدەردە بار. بۇعان قوسا, ازەربايجان مەن گەرمانيادا ولار تەك زاڭعا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ناقتى سوت شەشىمىنە دە كونستيتۋتسيالىق تالاپتاردى ساقتاۋ تۇرعىسىنان (كۇدىكتىنىڭ قۇقىقتارىن ۋاقتىلى ءتۇسىندىرۋ, كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى قاعيداتى ساقتالدى ما, ادۆوكات بەرىلدى مە جانە ت.ب.) باعا بەرۋ ءوتىنىشى ارقىلى الادى. بۇل ينستيتۋت ءتيىمدى جۇمىس ىستەيدى, ازاماتتارعا زاڭنامالىق كولليزيالاردى جويۋعا تىكەلەي قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە قۇقىقتىق مەملەكەت نەگىزدەرىن نىعايتۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسادى. كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, ازاماتتارعا وسىنداي مۇمكىندىك بەرۋ حالىقارالىق ۇردىسكە اينالعان. ەۋروپا كەڭەسىنىڭ ۆەنەتسيا كوميسسياسى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق شاعىمدارى مەن كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانىنا جولداناتىن سوتتاردىڭ ۇسىنىستارى ينستيتۋتتارىن قوسا پايدالانۋ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ تۇرعىسىنان ەڭ ءتيىمدى بولىپ تابىلادى.
قازاقستاندا ازاماتتار كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جاناما تۇردە ءوتىنىش جاساۋعا قۇقىلى. ول رەسپۋبليكا سوتتارى ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. بۇل تەتىك الەمدىك كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ پروگرەسسيۆتى مۇراسىنان الىنعان جانە ونى قولدانۋ كەزىندە حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرگەن ءجون.
سوتتار ناقتى ىستەردى قاراۋ كەزىندە جەكە ادامنىڭ قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرەتىن قۇقىقتىق نورمالاردى, قولدانىستاعى قۇقىقتىڭ ولقىلىقتارى مەن قايشىلىقتارىن انىقتايدى. بۇنداي كەمشىلىكتەردى سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە قاتىسۋشىلار دا كورسەتە الادى. سوندىقتان سوتتاردىڭ قۇقىقتىق اكتىلەردى تەكسەرۋ تۋرالى ۇسىنىستاردى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جىبەرۋ ارقىلى زاڭداردىڭ ەل كونستيتۋتسياسىنا سايكەس بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي قاتىسۋعا جاقسى مۇمكىندىگى بار.
سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋگە باستاماشىلىق جاساۋ تۋرالى وتىنىشتەرىن سوتتاردىڭ قاراۋى ءتارتىبىن جەتىلدىرۋ بۇل تۇرعىدان پەرسپەكتيۆالى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ كورىنەدى.
سوتتار جاۋاپتىلىقتى تەرەڭ ۇعىنىپ, تاراپتاردىڭ وسىنداي وتىنىشتەرىنە مۇقيات قاراۋى ءتيىس. جىل سايىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنا ازاماتتار مەن ۇيىمداردان بىرنەشە مىڭ شاعىم كەلىپ تۇسەدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستە دە جۇزدەگەن ءوتىنىش تىركەلەدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ وكىلەتتىكتەرىنە كىرمەگەندىكتەن, ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جىبەرىلەدى. الايدا زاڭنامانىڭ كونستيتۋتسيالىلىعى تۋرالى ماسەلە قويىلعان وتىنىشتەر دە بار. ءبىز ولاردىڭ اۆتورلارىنىڭ سوت ينستانتسيالارىنان وتكەنىن جانە بۇل تۇلعالار كورسەتكەن قۇقىقتىق پروبلەمالاردى سوتتاردىڭ بايقاۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن كورىپ وتىرامىز.
كورەيا رەسپۋبليكاسىندا ەگەر سوت كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ تۋرالى سوت پروتسەسى تاراپىنىڭ ءوتىنىشىن قابىلداۋدان باس تارتسا, وندا سوتتالۋشى, تالاپ قويۋشى نەمەسە باسقا دا قاتىسۋشىلار قولدانىلاتىن زاڭنىڭ كونستيتۋتسيالىعىن تەكسەرۋ تۋرالى ءوز بەتىنشە سۇراۋ سالۋعا قۇقىلى. بۇعان قوسا, كونستيتۋتسيالىق شاعىم ينستيتۋتى دا بار, ول ازاماتتارعا بارلىق ينستانتسيالاردان وتكەننەن كەيىن ءوز بەتىنشە كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وتىز جىل ىشىندە كورەيالىق ارىپتەستەر 38 000-نان استام ءىستى قارادى.
كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ پراكتيكاسىندا ءداستۇرلى شەشىمدەردەن باسقا (كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلەدى نەمەسە سايكەس كەلمەيدى) قاۋلىلار قابىلداۋ پراكتيكاسى كەڭىنەن قولدانىلادى. سونىڭ ءبىرى – زاڭدى كونستيتۋتسياعا كونستيتۋتسيالىق ادىلەت ورگانى انىقتاعان ماعىنادا سايكەس دەپ تانۋ. بۇنداي جاعدايدا ول زاڭ وسىلاي عانا ءتۇسىنىلىپ, قولدانىلۋى ءتيىس. كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانى زاڭدى قاراۋ كەزىندە ءىس جۇزىندە وعان كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتار تۇرعىسىنان تۇسىندىرمە بەرەدى, ونىڭ ءمانىن كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەرمەن جۇيەلى بايلانىستا اشادى. بۇل ۇتىمدى كوزقاراس زاڭنىڭ (قۇقىقتىق نورمانىڭ) مازمۇنىن كونستيتۋتسيالىق تالاپتار تۇرعىسىنان ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, كەڭەس قۇقىقتىق اكتىلەردى تەكسەرۋ كەزىندە زاڭدار مەن زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردە كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەردىڭ ەسكەرىلۋىن باقىلاي جانە تاڭدالعان مودەلگە كەشەندى باعا بەرە وتىرىپ, قانداي دا ءبىر ماسەلەنى قۇقىقتىق رەتتەۋ تەتىگى تۋرالى تولىق تۇسىنىككە قول جەتكىزەدى. زاڭدارعا جانە وزگە دە اكتىلەرگە تۇسىندىرمە بەرەتىن باسقا مەملەكەتتىك ورگاندار قۇقىقتىق ماتەريانى كەڭ كولەمدە قامتيتىن بۇنداي ءتاسىلدى قامتاماسىز ەتە المايدى, ويتكەنى نەگىزگى زاڭنىڭ نورمالارىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋگە ۋاكىلەتتىكتەرى جوق.
وسى جىلدار ىشىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مۇنداي ءتاسىلدى بىرنەشە رەت قولداندى. ماسەلەن, كەڭەس 2014 جىلعى 11 ماۋسىمداعى نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا ازاماتتىق كودەكستىڭ جالپى ءبولىمىنىڭ نورماسىن كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلەدى دەپ تانىدى جانە جوعارعى سوتقا ونى قولدانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس وسى شەشىمدە انىقتاعان كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مانىنە سايكەس نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلداۋدى ۇسىندى. وسى جىلى كەڭەس الماتى قالاسى الاتاۋ اۋداندىق سوتىنىڭ ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ءۇي قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ۇسىنىسى بويىنشا دا وسىنداي شەشىم قابىلدادى.
مۇنداي شەشىمدەر قۇقىقتىق اكتىگە نەعۇرلىم يكەمدى تۇردە قاراۋعا, ونىڭ قولدانىلۋىن بارىنشا ساقتاۋعا جانە زاڭدى كونستيتۋتسيالىق تالاپتار ورەسكەل بۇزىلعان ەرەكشە جاعدايلاردا عانا كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل باعىت بۇدان ءارى جۇمىستا دا باسىمدىققا يە بولۋى ءتيىس.
قورىتىندىلاي كەلە, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلى ۋاقىت سىنىنان تابىستى ءوتتى جانە ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ وتىرادى دەپ ايتۋعا بولادى. شيرەك عاسىر كورسەتكەندەي, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قالىپتاسىپ, كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگى مەن تىكەلەي قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ءوز فۋنكتسيالارىن ءتيىمدى اتقارىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە, ءبىز كەڭەس مۇمكىندىكتەرىنىڭ ۇلكەن الەۋەتىن كورىپ وتىرمىز. ولاردى زاڭنامالىق تۇردە ىسكە اسىرۋ قۇقىقتىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋعا قىزمەت ەتەتىنى ءسوزسىز.
جاڭا جىل قارساڭىندا قازاقستاندىقتاردى وسى مەملەكەتتىك مەرەكەمەن قۇتتىقتايمىن. بارشاڭىزعا زور دەنساۋلىق, تابىس, باقىت پەن باق-بەرەكە تىلەيمىن.
قايرات ءمامي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى