جۋىردا Egemen Qazaqstan گازەتىندە ماڭعىستاۋدىڭ تۋريستىك مەكەندەرى تۋرالى «Tour de ماڭعىستاۋ» («Egemen Qazaqstan», 3 جەلتوقسان) تاقىرىبىمەن كولەمدى ماتەريال جاريالاعان بولاتىنبىز. سول ماقالانىڭ جالعاسى رەتىندە بۇگىن تۇمسا تابيعات پەن تاڭعاجايىپ ىزدەگەن جاننىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتپاي قويمايتىن بوزجىرا شاتقالى تۋرالى كورگەنىمىز بەن بىلگەنىمىزدى ايتساق دەيمىز. ءارى بۇل جەر ماڭعاز ماڭعىستاۋداعى ەڭ كورىكتى مەكەندەردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, جەر شارىنداعى تەڭدەسى جوق تابيعي مەكەن سانالادى.
جالپى, ءار ايماقتىڭ نەمەسە ەلدىڭ وزىنە ءتان تابيعي ەرەكشەلىگى بولادى. مىسالى, سولتۇستىكتە – بۋراباي, شىعىستا – كاتونقاراعاي, وڭتۇستىكتە – وتىرار, تۇركىستان سياقتى جەرلەر. ال باتىستىڭ بەتكە ۇستارى – بوزجىرا شاتقالى. ءتىپتى بوزجىرانى ماڭعىستاۋدىڭ تۋريستىك «مەككەسى» دەپ تە اتايدى. قارت كاسپيدىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان اقتاۋعا تابانى تيگەن كەز كەلگەن قوناق پەن تۋريست بوزجىراعا اتباسىن بۇرماي كەتە المايدى. ءارى بۇل مەكەن وبلىستىڭ سيمۆولىنا اينالعان. بىرەر جىل بۇرىن بوزجىرا «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى بويىنشا وڭىرلىك ماڭىزى بار قاسيەتتى نىساندار تىزىمىنە ەنگەن.
بوزجىراعا بارۋ ءۇشىن الدىمەن اقتاۋعا ۇشاق نەمەسە پويىز ارقىلى جەتەسىز دە, اقتاۋدان ءارى قاراي تاعى 300 شاقىرىمنان اسا جول جۇرەسىز. بۇرىندارى جولدىڭ جارتى بولىگى قۇمدى, جارتى بولىگى تاستى بولعان دەسەدى. كەيىنىرەك اقتاۋدى اتىراۋمەن جالعايتىن جولعا اسفالت توسەلگەن سوڭ شامامەن بوزجىراعا اپاراتىن جولدىڭ 90 پايىزى ايناداي تەپ-تەگىس بولعان. تاس جول اياقتالعان سوڭ ءارى قاراي ويقىش-ويقىش قۇم جولدى باسىپ وتۋگە تۋرا كەلەدى. كوپ تۋريسكە بوزجىراعا جەتۋ ءبىراز قيىندىق تۋدىرادى. ارينە, 300 شاقىرىم جول ءجۇرۋ كەز كەلگەن ادامعا وڭاي سوقپايدى. بىراق بوزجىرانىڭ سۇلۋلىعىن كورگەندە شارشاپ جەتكەنىڭىزدى دەمدە ۇمىتىپ كەتەسىز. سوندىقتان جول قيىندىعىنا قاراماستان, بوزجىراعا كەلۋشىلەردىڭ سانى جىل سايىن ارتپاسا, كەمىگەن ەمەس دەيدى ماڭعىستاۋلىق تۋريستىك كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى. مəدەنيەت جəنە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى وركەن بيساقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بوزجىرا شاتقالىنا كەلۋشىلەر سانى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا بيىل 10 ەسە ارتىپ, 2 مىڭنان استام ادامعا جەتكەن. ال كەلەسى جىلى بۇل كورسەتكىش تاعى ەسەلەنىپ, كەمى 10 مىڭنان اسا تۋريست كەلەدى دەگەن بولجام بار.
بوزجىرانىڭ سۇلۋلىعىن عالامتور ارقىلى كورگەن شەتەلدىكتەر وسىناۋ تابيعات تاماشاسىن جاقىننان ءبىر كورۋ ءۇشىن مىڭداعان شاقىرىم جەردى ارتقا تاستاپ, ارنايى كەلىپ جاتادى. ءبىز تۋريستىك ماۋسىمنىڭ سوڭىندا بارعاندىقتان بىردە-ءبىر ءتۋريستى كەزدەستىرە المادىق.
بوزجىرا شاتقالىنىڭ ازۋ تىستەرى 15-20 شاقىرىم قاشىقتان مەنمۇندالاپ تۇرادى. وسى جەردە بوزجىرا شاتقالى جانە بوزجىرا ەتەگى دەپ ەكىگە بولىنەدى. بىزگە تەك 300 مەتر بيىكتىكتەن كەرەمەت تابيعات كورىنىسىن كوزبەن كورۋ باقىتى بۇيىردى. ەگەر جول تالعامايتىن كولىكپەن بارساڭىز, تومەنگە ءتۇسىپ, تىلسىم تابيعاتتىڭ سىرىنا شاتقالدىڭ ەتەگىنەن دە قانىعا الاسىز. شاتقالدىڭ جانىنا جەتكەندە كوز الدىڭىزدا اسەم پەيزاجدىڭ جاراتىلىسى عاسىرلار بويى ىشىنە بۇگىپ جاتقان ءوز قۇپياسىن اشا تۇسكەندەي بولادى.
بوزجىرا اتاۋىنىڭ ءوزى-اق بۇل تابيعي تىلسىمنىڭ قانداي تۇستە ەكەنىن ايقىنداپ تۇر. ياعني اينالانىڭ ءبارىن بىرەۋ ادەيىلەپ اقبوز تۇسكە بوياپ تاستاعانداي كۇي كەشەسىز. بۇل جەردىڭ كۇندىزگى كورىنىسىنىڭ سۇلۋلىعى ءبىر بولەك تە, تۇنگى كورىنىسى ءتىپتى ەرەكشە ەكەن. جول نۇسقاۋشىنىڭ ايتۋىنشا, اسپان دەنەلەرىنىڭ جانە جۇلدىزداردىڭ ەڭ ادەمى كورىنىسىن ءدال وسى بوزجىرا مەن تۇزبايىردان كورۋگە بولادى. بوزجىرادا تۇنەپ, جۇلدىزداردى جاقىننان كورۋ باقىتى بۇيىرماسا دا, وسىدان ءبىر جىل بۇرىن فين فوتوگرافى يۋسو ءحيامياليايننىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىنان كوزىمىز شالىپ قالعان-دى. ءتۇن جامىلعان بوزجىرا شاتقالىنان تۇسىرگەن سۋرەتىن «ساحاراداعى ءتۇن» دەپ اتاعان ول, سول ساپارىنان مىناداي وي تۇيگەن: «بۇل تاۋلى ايماق قازاقستاننىڭ باتىسىندا ورنالاسقان بوزجىرا شاتقالى دەپ اتالادى. ءبىز سۋرەتكە تۇسىرۋگە ىڭعايلى جەرگە توقتاپ, كۇن ۇياسىنا باتقاندا بۇكىل قۇس جولىن كورۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق. قۇس جولىنىڭ ەكى جاعىندا ورنالاسقان ەكى شوق جۇلدىز – ساتۋرن مەن يۋپيتەردى جاقىننان كورەمىن دەۋ ءۇش ۇيىقتاسام دا تۇسىمە كىرمەگەن ەدى. اي كوكجيەكتەن تومەن بولدى, سول سەبەپتى جارىق جەتكىلىكتى ءتۇستى. بۇل مىڭ سۋرەتتىڭ ىشىنەن ءبىر سۋرەتتىڭ ءساتتى شىعاتىن كەزى».
ال تۇزبايىردىڭ ەرەكشەلىگى – كۇننىڭ تاڭمەن تالاسا شىعاتىن كەزى ەكەن. «مۇندا كەلەتىن تۋريستەردىڭ باسىم بولىگى سۋدىڭ جاعاسىنا بارىپ, كۇننىڭ شىعۋىن تاعاتسىزدانا كۇتەدى. كوكجيەكتەن قىزارا شىعىپ كەلە جاتقان كۇننىڭ ساۋلەسى سۋدىڭ بەتىنە تۇسكەن ءسات جان بالاسىن تەبىرەنتپەي قويمايدى. مۇنداي كورىنىستىڭ كۋاگەرى بولعان شەتەلدىك تۋريستەر بىرازعا دەيىن اسەرىنەن ايىعا الماي, تاڭ-تاماشا كۇيدە جۇرەدى. ال تۇندە اي مەن جۇلدىزداردىڭ ءوزى سۋدا تۇرعان ءتارىزدى جارىق ءارى ايقىن كورىنەدى. شەتەلدىكتەر سول ءساتتى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الۋعا اسىعادى», دەيدى اقپاراتتىق تۋردا بىزگە جولنۇسقاۋشى بولعان ليۋدميلا.
بوزجىرانىڭ ايگىلى ازۋ دەپ اتالاتىن وتكىر ۇشتى جارتاستار جۇبىنان بولەك, بۇل ماڭايدان باتىر تاۋى مەن باسقا مۇنارا تاۋلار, بەكىنىس تاۋلار, كيىز ءۇي پىشىنىندەگى تاۋلاردى دا كورە الاسىز. ءبىر ءسات قيالىڭىزعا ەرىك بەرسەڭىز, شاتقالدان ءتۇرلى پىشىندەگى تاۋلاردى دا كورۋىڭىزگە بولادى. شاتقالدىڭ باسىندا تۇرىپ, بۇل جەر شىتىرمان وقيعالى فيلم ءۇشىن تاپتىرماس ءتۇسىرىلىم الاڭى بولا الاتىنىنا كوز جەتكىزدىك. كەيبىر شوۋ-بيزنەس وكىلدەرى وسى بوزجىراعا كەلىپ, بەينەبايان دا ءتۇسىرىپ جاتادى ەكەن. ايتپاقشى, مارقۇم باتىرحان شۇكەنوۆتىڭ «ساعىم دۇنيە» اتتى ءانىنىڭ بەينەبايانى دا ءدال وسى بوزجىرا شاتقالى مەن الماتى وبلىسىنداعى «التىنەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندە تۇسىرىلگەنىن كوپ ادام بىلە بەرمەيتىن شىعار.
جالپى, بوزجىرا شاتقالى تۋرالى ايتقاندا, ونىڭ پايدا بولۋ تاريحىنان اتتاپ وتە المايمىز. جەر بەدەرىن زەرتتەيتىن عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, بوزجىرا بىرنەشە ميلليون جىل بۇرىن تاۋ تۇزىلىمدەرىنىڭ بۇزىلۋىنان پايدا بولعان دەسەدى. ماماندار تاۋدىڭ ءتۇزىلۋىنىڭ ءۇش ءتۇرىن ءبولىپ اتايدى: حيميالىق, بيولوگيالىق جانە ورگانيكالىق. بوزجىرا شاتقالى وسى ءۇش ءتۇزىلۋدىڭ قوسىندىسىنان پايدا بولعان. ال ليۋدميلانىڭ ايتۋىنشا, بوزجىرا 5 ميلليون جىل بۇرىن ەجەلگى تەتيس مۇحيتىنىڭ تابانىنداعى اكتاس شوگىندىلەرىنىڭ كوتەرىلۋىنەن, مۇحيتتىڭ تارتىلۋىنان پايدا بولعان. «كەيىن جەر بەتىندە كليماتتىڭ وزگەرۋى, ىلعالدى مۇحيت اۋاسىنىڭ قۇرعاق جەلمەن اۋىسۋى بۇل دالانى اڭىزاق شولگە اينالدىرىپ, مۇحيت ورنىنداعى اكتاس شوگىندىلەر تابيعي اپاتتاردىڭ اسەرىنەن بىرتىندەپ قيراي باستاعان. سودان بۇل جەردە عاجايىپ رەلەفتى تاۋ جىنىسى پايدا بولدى. تاريحتان ەجەلگى تەتيس مۇحيتىنىڭ ەۋرازيا مەن رەسەي اۋماقتارىن الىپ جاتقانى بەلگىلى, ول ەكى كونتينەنت – گوندۆان مەن لاۆرازيانى قاق ءبولىپ تۇرعان», دەيدى ول. ءتىپتى بۇل جەردەن تەتيس مۇحيتىنىڭ سارقىنشاقتارى سانالعان قاڭىلتىر ۇلۋ قابىقتارىن, اكۋلانىڭ تىستەرىن ءالى كۇنگە دەيىن كەزدەستىرۋگە بولادى. جولنۇسقاۋشىمىز بىزگە سونىڭ دالەلى رەتىندە ءوزى كەزدەستىرگەن اكۋلانىڭ ءتىسىن دە كورسەتتى.
ء«بىزدىڭ نايزاعاي ادام ولتىرمەيدى»
ليۋدميلانىڭ ايتۋىنشا, بوزجىراعا وتاندىق ساياحاتشىلارعا قاراعاندا, شەتەلدىك تۋريستەر كوپتەپ كەلەدى ەكەن. اسىرەسە جاپونيالىق جانە يتاليالىق مەيمانداردىڭ ءنوپىرى قالىڭ. ءتىپتى كۇنشىعىس ەلىنىڭ وكىلدەرى تۋريستىك ماۋسىم كەزىندە لەك-لەگىمەن اعىلاتىنىن ايتادى. ولارعا ءۇستىرتتىڭ ويدىم-ويدىم جولدارى مەن جازىق, كەڭ دالادا ورنالاسقان شاتقالدارى قاتتى ۇنايدى. «تاعى قايدا بارامىز؟ قاي جەردى كورسەتەسىزدەر؟ كەلەسى ايالداما قانداي؟» دەپ ءار جاڭا ورىندى كورۋگە اسىعىپ, قۇمارتىپ تۇرادى.
ارينە, مۇنداي سۇلۋلىقتى, كەڭ دالانى كورگەن جاپونداردىڭ تاڭدانباسقا ەش لاجى جوق. اسىرەسە ولار ەشقانداي عيمارات سوعىلماعان, بوس جاتقان, العاشقى اسەمدىگى جويىلماعان جەرلەرگە قۇمار بولادى.
جولنۇسقاۋشىدان شەتەلدىك تۋريستەرمەن بولعان ەڭ قىزىقتى وقيعاسىن سۇراپ, ايتىپ بەرۋىن وتىنگەندە راقاتتانىپ ك ۇلىپ الدى دا, بىزگە جاپوندارمەن بولعان مىنا ءبىر وقيعانى بايانداپ بەردى.
«قاتەلەسپەسەم, وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن وسىنداي تۋرلاردىڭ بىرىندە جاپوندارمەن بوزجىرا شاتقالىنىڭ ەتەگىندە تۇنەدىك. تۇنگى ساعات ەكىنىڭ شاماسى بولۋى كەرەك, دەم اراسىندا كۇن كۇركىرەپ, نايزاعاي ويناپ, نوسەر جاڭبىر جاۋدى. نايزاعاي ويناعانداعى جاپونداردىڭ ءتۇرىن كورسەڭىز, ۇرەيلەنىپ كەتكەن. قۇددى ءبىر جانالعىش ادام قىلىشىن سۇيرەتىپ, ۇيىنە كەلىپ تۇرعانداي اسەردە قالاسىز. سويتسەك, ولار نايزاعايدان قاتتى قورقادى ەكەن. بارلىعى شاتىردان اتىپ شىعىپ, «كەتەيىك تە, كەتەيىك» دەپ بايبالام سالىپ جاتىر. اراسىندا بىرەۋى «ەگەر بۇل جەردەن تەزىرەك قاشپاساق, بارىمىزگە جاي ءتۇسىپ تىرايىپ جاتامىز» دەيدى. بۇدان ءارى شىداپ تۇرا المادىم دا, شاتىردان شىعا ساپ, ايقاي سالدىم. «نەگە سونشا داۋرىعىپ جاتىرسىزدار؟ قازىر ءتۇننىڭ بىرۋاعى ءارى جاڭبىردان كەيىن اينالانىڭ ءبارى لاي, ءبارىبىر ەشقايدا كەتە المايمىز. ودان دا شاتىرلارىڭىزعا كىرىپ, دەمالىڭىزدار. ءبىز جاقتىڭ جاڭبىرى تەز باسىلادى, كەرەك دەسەڭىزدەر نايزاعايى دا ادام ولتىرمەيدى», دەپ جاپونداردى ساباسىنا ءتۇسىردىم. ولار «راس پا؟» دەپ تاڭعالدى. ء«يا» دەپ سەندىردىم. راسىندا, جاڭبىر تەز توقتادى. سونىمەن ءبارى شاتىرلارىنا كىرىپ ۇيىقتاپ, تاڭ اتا جولعا شىقتىق. تاڭەرتەڭ كۇن شىققانىن كورىپ, كوڭىلدەرى سول كەزدە تىنشىدى», دەيدى ليۋدميلا.
ءۇستىرتتىڭ ەرەكشە بەينەسى
جوعارىدا بوزجىرانىڭ ماڭايىندا قيالىڭىزعا ەرىك بەرسەڭىز, ءتۇرلى بەينەنى كورۋگە بولاتىنىن ايتتىق. سولاردىڭ قاتارىندا ساداق جەبەسىنە دە, جولعا باعدار بەرۋشىنىڭ دە بەينەسىنە ۇقساس تۋىندىنى ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. عالىمدار سول بەينەنى كىم سالعانىن, ونىڭ قالاي پايدا بولعانىن انىقتاعىسى كەلىپ, 1980 جىلدارى ۇستىرتكە زەرتتەۋشى عالىمداردان قۇرالعان ءتۇرلى ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلعان.
ءسويتىپ, عالىمدار بۇل بەينەلەردىڭ قانداي ماقساتتا جاسالعانى تۋرالى ەكى نۇسقا ۇسىندى. ءبىرىنشىسى, سول زاماندا ءومىر سۇرگەن ادامدارعا جاڭبىر سۋىن جيناۋ ءۇشىن قاجەت بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام. بەينەنىڭ جان-جاعى تاسپەن قورشالعان. بيىكتىگى شامامەن 80 سم-گە دەيىن جەتەدى. ايماقتا جاڭبىر وتە سيرەك جاۋاتىن بولعاندىقتان, جاڭبىر سۋى باعداردىڭ بويىمەن تومەن قاراي اعىپ, قۇدىققا جينالىپ وتىرعان.
ال ەكىنشى نۇسقا بويىنشا سول جەردى مەكەن ەتۋشىلەردىڭ اڭ اۋلاۋ ءۇشىن قۇرعان ارنايى تۇزاعى بولعان دەسەدى. ادامدار جابايى جانۋارلاردى سول جەرگە ايداپ اكەلەتىن بولعان. ەرەسەكتەر ءارى ەپتىلەرى تاستاردان سەكىرىپ كەتە العانىمەن, جاستارى ول جەردەن وتە الماي, ادامداردىڭ جەمتىگىنە اينالعان. بايىرعى مەكەن ەتۋشىلەر وسىلاي اڭشىلىقپەن اينالىسقان.
قازىر بۇل قۇدىقتار كىشىرەيىپ, ىشىنە قۇم تولىپ كەتكەن. ال سول زاماندا ونى قازۋ ءۇشىن قانشاما ۋاقىت پەن ەڭبەك كەتكەنىن باعامداي بەرىڭىز. بۇل مەكەن تۋرالى عالىمداردىڭ زەرتتەۋىن 1980 جىلدارداعى جۋرنالداردان كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. كەيبىر دەرەكتەردە تاريحشىلار مەن زەرتتەۋشىلەر بۇل جەرلەردەن كوش جولىن تاپپاعانىن ايتادى. ءشولدى ايماقتىڭ ءومىر سۇرۋگە قولايسىزدىعىنا بايلانىستى, بوزجىرا اۋماعىنا ەشقاشان ەل قونباعان دەگەن دە بولجام بار.
بوزجىراعا قوناقۇي سالۋعا بولا ما؟
ماڭعىستاۋ وڭىرىنە جاساعان ساپارىمىز «بوزجىراعا قوناقۇي سالىنادى ەكەن» دەگەن اقپارات قوعام اراسىندا جانە الەۋمەتتىك جەلىدە كەڭ تالقىلانىپ جاتقان ۋاقىتقا ءدال تۇسكەن بولاتىن. بۇل تۋرالى جەرگىلىكتى تۇرعىندار نە ويلايدى ەكەن دەپ كەيبىرەۋلەرىمەن تىلدەسىپ كورگەنىمىزدە, بىزگە كەزدەسكەندەرى بوزجىرانىڭ ەتەگىنە قوناقۇيدىڭ سالىنعانىنا قارسى ەمەس ەكەندىكتەرىن ايتتى. ولارعا, ەڭ باستىسى, شەتتەن تۋريستەر كەلگەنى مەن جولدىڭ جوندەلگەنى كەرەك ەكەن.
ال بىزگە جولنۇسقاۋشى بولعان ليۋدميلادان سۇراعانىمىزدا, ول بىردەن قارسى ەكەنىن ايتتى. «مەن قارسىمىن. ەگەر قوناقۇي سالىنسا, تابيعاتتىڭ اسەم كورىنىسى بۇزىلادى. ال شاقپاق اتا, بەكەت اتا سىندى بيىكتە ورنالاسقان كيەلى جەرلەرگە سالسا, قارسى ەمەسپىن. بىراق مىناداي تابيعاتتىڭ ءوزى سىيلاعان اسەم كورىنىستى ءبۇلدىرۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ تۋريستەر تابيعاتتىڭ ب ۇلىنبەگەن قالپىن جاقسى كورىپ, تاماشالاعىسى كەلەدى», دەيدى.
حالىقتىڭ نارازىلىعىنان كەيىن ماسەلەگە ارالاسقان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاۋاپتى وكىلدەرگە بوزجىرا شاتقالىندا قوناقۇي سالۋ جوباسىن قايتا قاراۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن-ءدى. ءسويتىپ, كۇنى كەشە تۇرعىندار مەن عالىمداردىڭ, قوعام وكىلدەرىنىڭ ۇسىنىسىمەن قوناقۇي ورنى بوزجىراعا ەمەس, جابايۇشقان قاۋمالىنىڭ سىرتىنا سالىناتىن بولىپ كەلىسىلدى.
ماڭعىستاۋعا قاي ۋاقىتتا بارعان دۇرىس؟
ەگەر ماڭعىستاۋعا بارۋدى, بوزجىرانى كورۋدى جوسپارلاساڭىز, جەرگىلىكتى تۋريستىك كومپانيالار بۇل ايماققا ءساۋىر-مامىر جانە قىركۇيەك-قازان ايلارىندا بارۋعا كەڭەس بەرەدى. قىس مەزگىلىندە بۇل ولكەدە قار سيرەك جاۋعانىمەن, جەلى ادام شىداتپايدى. جازى دا ءدال سولاي. جاز مەزگىلىندە اۋا تەمپەراتۋراسى كوتەرىلىپ, ەرەكشە ىستىق بولادى. كۇندىزگى جان شىداتپاس ىستىق, كەش تۇسە بىردەن سالقىن اۋامەن اۋىسادى. سوندىقتان مۇندا دەمالۋعا كەلۋشىلەر كەشكىلىك سۋىققا ۇرىنىپ قالماس ءۇشىن قالىڭ كيىم الىپ كەلگەنى ابزال.